Between Metaphysics and Phenomenon: Where Are Studies in Tasawwuf Heading? Overview, Problems, And Proposals

Öz

The roots of academic Tasawwuf studies in Turkey date back to the Ottoman period. However, it is also known that there has been a rise in this field since 1949, when the Faculty of Theology at Ankara University was established, and 1959, when the Higher Institutes of Islamic Studies were founded. This study will examine the general landscape of academic Tasawwuf studies in Turkey, addressing trends, challenges and future prospects. Within this framework, it will focus on the unique structure of the field of Tasawwuf, the methodologies dominating research, the topics under investigation, potential directions for research in the face of Orientalist approaches, the most common errors in research and methodology, and possible solutions. The study analyses the tension between the traditional Sufi heritage and the modern context, whilst also examining the opportunities presented by new technical possibilities, such as artificial intelligence, and the methodological risks they entail.

Anahtar Kelimeler

• Tasawwuf
• Research
• Methodologies
• essays and thesis
• the use of artificial intelligence

Metafizikle Fenomen Arasında: Tasavvuf Araştırmaları Nereye Gidiyor? -Genel Görünüm, Problemler, Teklifler-

Öz

Türkiye’de akademik tasavvuf araştırmalarının kökleri Osmanlı dönemine kadar gider. Ancak Ankara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesinin kurulduğu 1949 ve Yüksek İslâm Enstitülerinin kurulduğu 1959 yılından itibaren bu konuda bir yükseliş olduğu da bilinmektedir. Bu çalışmada, Türkiye’de akademik tasavvuf araştırmalarının genel görünümü eğilimleri, problemleri ve geleceğine dair tespitler ele alınacaktır. Bu çerçevede tasavvuf alanının özel yapısı, çalışmalara hâkim olan metodolojiler, çalışılan konular, oryantalist yaklaşımlar karşısında çalışmaların alabileceği yönler, çalışma ve metotlarda en çok düşülen hatalar ve çözüm yolları gibi konular üzerinde durulacaktır. Çalışma, geleneksel tasavvuf birikimi ile modern durum arasındaki gerilimi analiz ederken; yapay zekâ gibi yeni teknik imkânların sahaya sunduğu fırsatları ve beraberinde getirdiği metodolojik riskleri sorgulamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Tasavvuf
• Araştırma
• Metodolojiler
• Çalışmalar ve Tezler
• Yapay Zekâ Kullanımı

Kaynakça

1. Arıkan, Âdem. “Osmanlı’da İbn Teymiyyeciliği Birgivî Üzerinden İhdas Etmenin İmkânı: Eleştirel Bir Yaklaşım”. Osmanlı’da İlm-i Kelâm. ed. Osman Demir vd. 333-361. İstanbul: İSAR Yayınları, 2. Basım, 2022.
2. Aşkar, Mustafa. “Tasavvuf Tarihi Alanında Yapılan Doktora ve Yüksek Lisans Tezleri Bibliyografyası”. Tasavvuf: İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi 2/4 (2000), 55-78. http://ktpmakale.isam.org.tr/detayilhmklzt.php? navdil=tr&midno=4331250&MakaleAdi2=tasavvuf
3. Aşkar, Mustafa. Tasavvuf Tarihi Literatürü. İstanbul: İz Yayıncılık, 2006.
4. Aynî, Mehmed Ali. Tasavvuf Tarihi. İstanbul: Kitaphâne-yi Sûdî, 1341.
5. Aynî, Mehmed Ali. Tasavvuf Tarihi. İstanbul: Büyüyenay Yayınları, 2017.
6. Başer, Hacı Bayram. Sûfîler ve Sultanlar -Klasik Dönemde Tasavvuf-Siyaset İlişkileri-. İstanbul: Klasik Yayınları, 2021.
7. Bayrakdar, Mehmet. “Tasavvufa Yabancı Tesi̇r Meselesi̇”. Vefatının 10. Yılında Mehmed Zâhi̇d Kotku ve Tasavvuf Sempozyumu 10-11 Kasım 1990 Tanımı, Kaynakları ve Tesirleriyle Tasavvuf. haz. Coşkun Yılmaz. 91-100. İstanbul: Seha Neşriyat, 1991.
8. Buehler, Arthur F. “Yirmi Birinci Yüzyılda Tasavvuf Araştırmaları: Tetkik Bağlamını Genişletmek”. çev. Mehmet Atalay. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 17/31 (2015), 193-226. https://isamveri.org/pdfdrg/D01529/2015_31/2015_31_ATALAYM.pdf

9. Cebecioğlu, Ethem vd. “Hasan Kâmil Yılmaz ile Mülâkat: ‘Tasavvuf Bilgileri ve olayları hayatın içine taşıdığı için, bizzat yaşanır hâle getirmeye çalıştığı için bu gün hâlâ tazeliğini koruyor.’” Tasavvuf İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi 4/11 (2003), 587-671.
10. Ceran, Ahmet Ziyaüddin. “Tasavvuf Akademisi’nde Yapay Zekâ Kullanımı: İlkeler, İmkânlar ve Riskler”. Tasavvuf Araştırmalarında Metodoloji ve Yönelimler -Lisansüstü Çalışmaları İçin Kılavuz-. ed. Ömer Yılmaz. 43-66. Ankara: İlâhiyât, 2025.
11. Ceyhan, Semih. “Devletin Tasavvufu, Toplumun Tarikatı: İmparatorluktan Ulus Devlete Geçiş Sürecinde Tasavvuf Tarihi Yazımının Siyasal Açılımları”. Tarihten Günümüze Sûfî-Siyaset İlişkileri -Milletlerarası Tartışmalı İlmî Toplantı 01-03 Kasım 2019-. 503-549. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2020.
12. Derin, Süleyman. İngiliz Oryantalizmi ve Tasavvuf. İstanbul: Küre Yayınları, 2. Basım, 2017.
13. Duralı, Şaban Teoman. Felsefe-Bilim Nedir? İstanbul: Dergâh Yayınları, 4. Basım, 2017.
14. Durmuş, Ali. Osmanlı Hanefîlerinin Hanefîliğe Eleştirisi: Kadızâdeliler Hareketi. İstanbul: Ketebe Yayınları, 2021.
15. Edis, Mustafa Salih. “Tasavvuf Araştırmalarında Yapay Zekâ Kullanımı: İmkânlar ve İhlâller”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 25/2 (2025), 1687-1711. https://doi.org/10.33415/daad.1708393
16. Erdem, Eda. “Yapay Zekâ Uygulamalarının Sosyal Bi̇li̇m Alanında Yapılan Çalışmalarda Uygulanabi̇li̇rli̇ği̇: Chatgpt, Bing ve Youchat Örneği̇ The Applicability of Artificial Intelligence Applications in Social Science Studies: Chatgpt, Bing and Youchat Examp”. Journal of Communication Science Researches – JCSR 3/4 (2024), 218-234. https://doi.org/10.5281/ZENODO.13254214
17. Erginli, Zafer. “Mistisizm ile Sufizm Arasında: Batılı Araştırmacıların Tasavvufa İsim Arayışları Üzerine Tespitler”. Batı Literatüründe İslâm Araştırmaları. ed. Ersin Kabakcı vd. 3/399-423. İstanbul: Ketebe Yayınları, 2025.
18. Erginli, Zafer. “Oryantali̇zm ile Mi̇sti̇si̇zm Arasında: Batı Dünyasında Tasavvufa Bakış Bi̇çi̇mleri̇ Üzeri̇ne”. Gümüşhane Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 7/13 (14 Ocak 2018), 1-35. https://dergipark.org.tr/en/pub/gifad/issue/34455/380662
19. Erginli, Zafer. “Tasavvuf”. İlâhiyat Atlası. ed. Bayramali Nazıroğlu vd. 363-386. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2018.
20. Erginli, Zafer. “Tasavvuf İlminde Klasik Yaklaşımlar”. İslâmî İlimlerde Klasik ve Modern Yaklaşımlar –Milletlerarası Tartışmalı İlmi Toplantı–15-16 Ekim 2022-İstanbul. 379-434. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2023.
21. Erginli, Zafer. “Tasavvufun Batılı Terimlerle İsimlendirilmesine Batı Dünyasında Yapılan İtirazlar”. Batı Literatüründe İslâm Araştırmaları. ed. Ersin Kabakcı vd. 3/425-454. İstanbul: Ketebe Yayınları, 2025.
22. Ergun, Sadettin Nüzhet. İlm-i Tasavvuf. haz. Osman Nuri Karadayı&Abdulhamit Altıntaş. İstanbul: Hikemiyat, 2020.
23. Feyerabend, Paul K. Yönteme Hayır Bir Anarşist Bilgi Kuramının Ana Hatları. çev. Ahmet İnam. İstanbul: Ara Yayıncılık, 2. Basım, 1991.
24. Gulbenkian Komisyonu. Sosyal Bilimleri Açın: Sosyal Bilimlerin Yeniden Yapılanması Üzerine Rapor. çev. Şirin Tekeli. İstanbul: Metis Yayınları, 8. Basım, 2011.
25. Güngör, Erol. İslâm Tasavvufunun Meseleleri. haz. Şeyma Güngör. Ankara: Yer-Su, 2018.
26. Gürer, Dilâver. “Tasavvuf Metodolojisinin Oluşumundaki Bazı Önemli Etkenler”. İslâmî İlimlerde Metodoloji: Usûl Mes’elesi 2, 1128-1136. http://ktpmakale.isam.org.tr/detayilhmklzt.php? navdil=tr&midno=177472500&MakaleAdi2=tasavvuf
27. Hallaq, Wael b. Direniş Olarak İlim -Tarih, Şeriat ve Modernite-. haz. Abdullah Enes Mollaoğlu & Tuğrul Kütükcü. İstanbul: Pınar Yayınları, 2025.
28. Herevî, Şeyhülislâm Ebû İsmâîl Abdullah Ensârî. Tabakātü’s-sûfiyye. thk. Muhammed Sürûr Mevlâî. Tahran: İntişârât-ı Tus, 1943.
29. Hüseyin Sa’deddin. İlm-i Tasavvuf. İstanbul: Kader Matbaası, 1341.
30. İbn Haldun. Tasavvufun Mahiyeti. çev. Süleyman Uludağ. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2018.
31. İsmail Kara vd. (ed.). Mustafa Kara Kitabı. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2024.
32. İz, Mahir. Yılların İzi. haz. M. Ertuğrul Düzdağ. İstanbul: Kitabevi, 2. Basım, 1990.
33. Kara, Mustafa. Metinlerle Günümüz Tasavvuf Hareketleri (1839-2009). İstanbul: Dergâh Yayınları, 5. Basım, 2017.
34. Karataş, Hasan. “Tasavvuf Tarihçiliğinin Yirminci Yüzyılda Zuhûr ve Neşvünümâsı: Tarihyazımında Bir Eşzamanlılık Vakası yahut Bir Dönemlendirme Denemesi”. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 16/31-32 (2018), 9-46.
35. Kılıç, Ali İhsan. “Tasavvuf Tarihi Literatürü ve Yapay Zekâ Perspektifleri: Karşılaştırmalı Bir İnceleme”. Din Bilimleri Akademik Araştırma Dergisi 24/3 (2024), 233-258. http://ktpmakale.isam.org.tr/detayilhmklzt.php? navdil=tr&midno=229183125&MakaleAdi2=tasavvuf
36. Kılıç, Mahmut Erol. “Bir Metodun Metodolojisi: Dini İlimler Metodu Olarak Tasavvufa Mukayeseli Bir Bakış”. Usûl: İslam Araştırmaları I/1 (2004), 91-109. http://ktpmakale.isam.org.tr/detayilhmklzt.php? navdil=tr&midno=19138125&MakaleAdi2=tasavvuf
37. Köprülü, M. Fuad. “Ahmed Yesevî”. Edebiyat Araştırmaları. haz. Orhan F. Köprülü. 2/462-473. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 1989.
38. Köprülü, M. Fuad. Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 1984.
39. Kutluer, İlhan. “Bir Metni Tasavvufi Kılan Nedir?” ed. Ercan Alkan, Osman Sacid Arı. Osmanlı’da İlm-i Tasavvuf, 15-47. http://ktpmakale.isam.org.tr/detayilhmklzt.php?navdil=tr&midno=122471250&MakaleAdi2=tasavvuf
40. Kutluer, İlhan. “Tasavvufta Metodoloji Problemleri”. Yitirilmiş Hikmeti Ararken, 132-142. http://ktpmakale.isam.org.tr/detayilhmklzt.php?navdil=tr&midno=57056250&MakaleAdi2=tasavvuf
41. Küçük, Hülya. “Batı’da Sufizm Meselesine Toplu Bakış”. Tasavvuf İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi 5/13 (2004), 231-263.
42. Kümbetoğlu, Belkıs. Sosyolojide ve Antropolojide Niteliksel Yöntem ve Araştırma. İstanbul: Bağlam Yayıncılık, 4. Basım, 2015.
43. Lakatos, Imre. Bilimsel Araştırma Programlarının Metodolojisi. çev. Duygu Uygun. İstanbul: Alfa Basım Yayım Dağıtım, 2014.
44. Lâmiî Çelebi. Nefehâtü’l-Üns Evliyâ Menkıbeleri. haz. Süleyman Uludağ-Mustafa Kara. İstanbul: Marifet Yayınları, 1995.
45. Newport, Cal. Pürdikkat Odaklanma becerisini nasıl yitirdik, nasıl geri kazanabiliriz? Stratejiler, Kurallar ve Metotlar. çev. Onur Öztürk. İstanbul: Metropolis Yayıncılık, 12. Basım, 2024.
46. Ocak, Ahmet Yaşar. Tasavvuf Velâyet ve Kâinatın Görünmez Yöneticileri: Tarihsel Sosyolojik ve Eleştirel Bir Yaklaşım. İstanbul: Alfa, 2. Basım, 2022.
47. Ocak, Ahmet Yaşar. “Türkiye’de Anadolu Selçukluları Din ve Tasavvuf Tarihi Araştırıcılığı Hakkında Bazı Düşünceler”. Türk Sufiliğine Bakışlar -Makaleler-İncelemeler. 23-30. İstanbul: İletişim Yayınları, 11. Basım, 2009.
48. Ocak, Ahmet Yaşar. “Türkiye’de Anadolu Selçukluları Din ve Tasavvuf Tarihi Araştırıcılığı Hakkında Bazı Düşünceler”. Osmanlı Sufiliğine Bakışlar -Makaleler-İncelemeler. 177-184. İstanbul: TİMAŞ Yayınları, 2010.
49. Öner, Necati. Klasik Mantık. Ankara: Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 6. Basım, 1991.
50. Özel, Ahmet Murat. “Tasavvuf Alanında Yapılan Tezler: Tadat, Tasnif, Tahlil”. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi XV/30 (2017), 389-432. http://ktpmakale.isam.org.tr/detayilhmklzt.php? navdil=tr&midno=139158750&MakaleAdi2=tasavvuf
51. Öztürk, Yunus. “Baba İlyas ve Takipçilerinin Anadolu Kültür Tarihindeki Yeri ve İslâm Anlayışları, Âşık Paşa ve Garibnâme’nin Literatürdeki Yeri”. Sünnî-İrfânî Geleneğin 14. Yüzyıl Temsilcisi Âşık Paşa ve Türkçe Mesnevîsi Garibnâme Üzerine İncelemeler. ed. Yunus Öztürk. 13-84. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2020.
52. Sülemî, Ebu Abdurrahman Muhammed b Hüseyin es-. Tabakātü’s-sûfiyye. thk. Nûreddin Şüreybe. Kahire: Mektebetü’l-Hâncî, 1986.
53. Şenödeyici, Özer. “Makale mi Risale mi? Ya da Kolay Tasavvufî Şerh Makalelerine Rediye”. Berceste 131 (Mayıs 2013), 1-6.
54. Tahralı, Mustafa. “Din İlimleri ve Tasavvuf Araştırmalarında Göz Önünde Bulundurulması Gereken Bazı Esaslar Hakkında Düşünceler”. Modern Dönemde Dinî İlimlerin Temel Meseleleri (İlmî Toplantı), 357-368. http://ktpmakale.isam.org.tr/detayilhmklzt.php?navdil=tr&midno=27322500&MakaleAdi2=tasavvuf
55. Tan, Muhammet Nedim. “Yazarak Düşünmek ve Düşünerek Yazmak: Bir Araştırmayı Sürdürmenin Yolları”. Tasavvuf Araştırmalarında Metodoloji ve Yönelimler -Lisansüstü Çalışmaları İçin Kılavuz-. ed. Ömer Yılmaz. 19-41. Ankara: İlâhiyât, 2025.
56. Uludağ, Süleyman. “Başlangıçtan Günümüze Tasavvufta Usûl Meselesi”. İslâmî İlimlerde Metodoloji: Usûl Mes’elesi 2. 1041-1076. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2005.
57. Uludağ, Süleyman. “Sûfîlerin Hayat Hikâyelerini Okumanın Faydaları”. Nefehâtü’l-Üns Evliyâ Menkıbeleri. kitap editörü Lâmiî Çelebi, 47-53. İstanbul: Marifet Yayınları, 1995.
58. Ülken, Hilmi Ziya. “Tasavvuf Psikolojisi”. Üniversite Konferansları (Dergi), 194-206. http://ktpmakale.isam.org.tr/detayilhmklzt.php?navdil=tr&midno=109121250&MakaleAdi2=tasavvuf
59. Yaman, Hikmet. “İsmi Olmayan Bir Hakikatten Hakikati Olmayan Bir İsme Varan Yolculuk: Oryantalist Çalışmalarda Tasavvufun Menşeine Dair Tartışmalar Üzerine Bir Değerlendirme”. AKADEMİAR: Akademik İslâm Araştırmaları Dergisi 1 (2016), 15-48. https://isamveri.org/pdfdrg/G00141/2016_1/2016_1_YAMANH.pdf
60. Yılmaz, Ömer. “Tasavvuf Alanı Lisansüstü Araştırma Yöntemlerine Dair Bazı Tavsiyeler, Yazım Teknikleri ve Tecrübe Aktarımı”. Tasavvuf Araştırmalarında Metodoloji ve Yönelimler -Lisansüstü Çalışmaları İçin Kılavuz-. ed. Ömer Yılmaz. 125-245. Ankara: İlâhiyât, 2025.
61. Yükseköğretim Kurulu. Üretken Yapay Zekâ Kullanımına Dair Etik Rehber. Ankara: Yükseköğretim Kurulu, 2024. https://eski.yok.gov.tr/Documents/2024/ yapay-zekâ-kullanimina-dair-etik-rehber.pdf
62. Utrecht University (https://www.uu.nl). “Access to Web of Science Will End on 1 January 2026 - News - Utrecht University”. 08 Eylül 2025. Erişim 17 Eylül 2025. https://www.uu.nl/en/news/access-to-web-of-science-will-end- on-1-january-2026
63. Süleyman Uludağ Kitabı. haz. Mustafa Kara. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2008.
64. Ulusal Tez Merkezi https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/giris.jsp. “tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp”. Erişim 17 Eylül 2025. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp