Klasik Belâgat Perspektifinden Arap ve Türk Edebiyatında İstiâre: İki Dilli Bir İnceleme
Öz
İnsanın duygu ve düşünce dünyasını ifade etme biçimleri, dilin sunduğu imkânlar çerçevesinde şekillenir. Bu bağlamda Arap belâgat geleneğinin temel disiplinlerinden biri olan beyân ilmi, anlamın güçlendirilmesi ve sözün estetik değerinin artırılması için kullanılan anlatım yollarını sistematik biçimde inceler. Beyân ilminin temel unsurlarından biri olan istiâre (eğretileme), klasik anlayışta benzerlik ilişkisine dayalı bir mecâz türü olarak tanımlanmakla birlikte, yalnızca bir söz süsleme aracı değil; anlamın kurulmasına, yoğunlaştırılmasına ve yeniden düzenlenmesine katkı sağlayan işlevsel bir ifade biçimi olarak değerlendirilebilir. Arap belâgat geleneğinde teorik çerçevesi ayrıntılı biçimde ortaya konulan istiâre, tarihsel süreç içerisinde Türk edebiyatı tarafından da benimsenmiş ve özellikle klasik şiirde anlamın inşasında önemli bir rol üstlenmiştir. Bu ortak teorik zemin, iki edebî gelenek arasında süreklilik gösteren bir belâgat birikimine işaret etmekle birlikte, istiârenin kullanım biçimlerinin ve üstlendiği işlevlerin kültürel bağlama göre farklılık gösterebildiğini de ortaya koymaktadır. Bu durum, istiârenin yalnızca tasnifler üzerinden değil, metin içindeki işlevleri ve anlamsal katkıları üzerinden incelenmesini gerekli kılmaktadır. Bu çalışma, istiâreyi klasik belâgat literatüründe yer alan tanım ve tasnifleriyle birlikte ele almakta; Arap ve Türk edebiyatlarından seçilen örnekler üzerinden bu sanatın hangi anlamsal işlevleri yerine getirdiğini karşılaştırmalı olarak incelemeyi amaçlamaktadır. Bu doğrultuda çalışmada betimsel yöntem ile kuramsal çerçeve ortaya konulmuş, karşılaştırmalı analiz yöntemiyle de istiârenin metin içindeki kullanım biçimleri değerlendirilmiştir. İnceleme sonucunda, istiârenin her iki edebî gelenekte de soyut kavramları somutlaştırma, anlamı duyusal imgeler aracılığıyla ifade etme, sınırlı sayıda unsurla yoğun anlamlar kurma ve dilin ifade imkânlarını genişletme gibi işlevler üstlendiği görülmüştür. Bununla birlikte, Arap edebiyatında istiârenin özellikle dinî ve ahlâkî kavramların ifade edilmesinde belirginleştiği; Türk edebiyatında ise daha çok bireysel duygu hâllerinin ve imgesel anlatımın kurulmasında öne çıktığı tespit edilmiştir. Bu farklılık, istiârenin teorik yapısından değil, kullanım bağlamı ve yöneldiği anlam alanlarıyla ilişkilidir. Dolayısıyla istiâre, iki edebî gelenekte aynı teorik temele dayanmakla birlikte, farklı kültürel bağlamlarda farklı işlevsel görünümler kazanabilmektedir. İncelenen örnekler, iki edebiyatın belirli dönemleriyle sınırlı tutulmuş olup elde edilen bulgular bu sınırlılık çerçevesinde değerlendirilmiştir. Netice olarak bu çalışma, istiârenin Arap ve Türk edebiyatlarında yalnızca ortak bir belâgat terimi olmadığını; metin içinde anlamın kurulmasına katkı sağlayan, bağlama göre farklı işlevler üstlenebilen bir ifade biçimi olduğunu ortaya koymaktadır. Bu yaklaşım, klasik belâgat çalışmalarının yalnızca tasnif aktarımına dayalı bir çerçevede değil, metin merkezli ve karşılaştırmalı bir perspektifle ele alınmasının önemine işaret etmektedir.
Anahtar Kelimeler
Metaphor in Arabic and Turkish Literature from a Classical Rhetoric Perspective: A Bilingual Study
Öz
The ways in which human emotions and thoughts are expressed are shaped by the possibilities offered by language. In this context, beyân, one of the fundamental disciplines of the Arabic rhetorical tradition, provides a theoretical framework that examines how meaning is constructed and strengthened through different modes of expression. Istiʿārah (metaphor), a central element of beyân, is traditionally defined as a type of figurative language based on analogy; however, it can be understood not merely as a decorative device but as a functional form of expression that contributes to the construction, intensification, and reorganization of meaning.
Although istiʿārah was systematically theorized within the Arabic rhetorical tradition, it was later adopted by Turkish literature, where it came to play a significant role in the construction of meaning, particularly in classical poetry. This shared theoretical ground points to a continuous rhetorical heritage between the two literary traditions, while also revealing that the functions and modes of use of metaphor may vary according to cultural context. This situation necessitates an examination of istiʿārah not only through classifications but also through its functions and semantic contributions within the text. This study examines istiʿārah alongside its definitions and classifications in classical rhetorical sources, aiming to conduct a comparative analysis of the semantic functions this figure of speech performs through selected examples from Arabic and Turkish literatures. Accordingly, the theoretical framework is established using descriptive method, while the use of istiʿārah within texts is evaluated through comparative analysis. The findings indicate that in both literary traditions, metaphor serves functions such as concretizing abstract concepts, expressing meaning through sensory images, creating condensed meanings with limited elements, and expanding the expressive capacity of language. However, it is observed that in Arabic literature, metaphor is particularly prominent in the expression of religious and moral concepts, whereas in Turkish literature it is more commonly employed in conveying individual emotional states and constructing imagery. This difference is related not to the theoretical structure of metaphor, but to its context of use and the semantic fields it addresses. Thus, while istiʿārah is grounded in the same theoretical foundation in both literary traditions, it may acquire different functional manifestations in different cultural contexts. The examples analyzed in this study are limited to specific periods of both literatures, and the findings are evaluated within this scope. In conclusion, this study demonstrates that istiʿārah is not merely a shared rhetorical term in Arabic and Turkish literatures, but a form of expression that contributes to the construction of meaning within the text and can assume different functions depending on context. This approach highlights the importance of examining classical rhetoric not solely through the transmission of classifications, but through a text-centered and comparative perspective.
Anahtar Kelimeler
