Yusuf el-Karadâvî’nin Azınlıklar Fıkhı Yaklaşımındaki Problemler

Öz

Modern dönemde savaş, sömürü, eğitim, ticaret, yoksulluk vb. sebeplerin etkisiyle küresel sosyolojik değişimler yaşanmıştır. Müslüman azınlıklar olgusu bu değişimin sonuçlarından biridir. Azınlık konumundaki Müslümanlar inandıkları dinin gereklerine uygun yaşama ve Müslüman kimliklerini koruma konusunda birçok problemle karşılaşmışlardır. Söz konusu problemlere cevap üretme bağlamında farklı yaklaşımlar gündeme gelmiştir. Yusuf el-Karadâvî bu konuda kendine özgü yaklaşım geliştiren âlimlerden biridir. Avrupa Fetva Komisyonu bünyesinde uzun yıllar görev yapması ve yaşanan problemleri bizzat müşahede etmesi onu bu konuda klasik fıkıh anlayışından kısmen farklılaşan yeni bir yaklaşım benimsemeye sevketmiştir. Yeni bir olgunun ortaya çıkardığı problemlere yeni bir yaklaşımla çözüm bulmayı esas alan Karadâvî, azınlıklardan gelen sorulara bu yaklaşım doğrultusunda fetva üretmiştir. Karadâvî bu yaklaşımında klasik fıkıh usûlündeki deliller hiyerarşisini ilkesel anlamda kabul etmekle birlikte hüküm istinbâtında maslahat, zaruret, ihtiyaç ve teysir kavramlarını merkeze almıştır. Ayrıca litaratürde yer alan şer‘î hükümlerin uygulanabilirliğini belirlemede coğrafi, sosyal ve kültürel şartları ölçüt kabul etmiştir. Karadâvî’nin yaklaşımı ve bu doğrultuda verdiği fetvaları incelendiğinde söz konusu yaklaşımın hem kendi iç tutarlılığı hem de klasik fıkıh usûlü açısından bazı problemler taşıdığı müşahede edilmiştir. Bu olgudan hareketle çalışmamızda Karadâvî’nin azınlıklar fıkhı anlayışında tespit edilen problemler ele alınmıştır. Klasik fıkhın sınırlarını aşan modern bir fıkhî söylemin meşruiyetinin sorgulanması bağlamında teorik esasları ve pratik sonuçları açısından analiz süreci çalışma konusunun belirlenmesinde etkili olmuştur. Çalışmanın amacı, Karadâvî’nin azınlıklar fıkhı yaklaşımında görülen teorik ve pratik sorunları tespit ve değerlendirmedir. Araştırmada, müellifin azınlıklar fıkhı anlayışını hem teorik hem de pratik boyutlarıyla ele aldığı fî Fıkhi’l-ekalliyyâti’l-müslime adlı eseri esas alınmıştır. Konunun sistematik bir bütünlük içinde ele alınabilmesi amacıyla tasvir ve çapraz durum sentezi yöntemleri kullanılmıştır. Araştırma, giriş ve sonuç dışında üç bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde azınlıklar fıkhına dair genel bilgiler verilmiş ve bu alandaki yaklaşımlara temas edilmştir. İkinci bölümde Karadâvî’nin azınlıklar fıkhı yaklaşımının metodolojik temelleri ve teorik ilkeleri tasvir edilmiştir. Üçüncü bölümde ise Karadâvî’nin bu yaklaşım doğrultusunda verdiği fetvalar analiz edilerek hem klasik fıkıh perspektifinden tespit edilen problemler hem de Karadâvî’nin kendi yöntemsel ilkeleriyle tutarsızlık arz eden yönler ortaya konulmuştur. Çalışmanın neticesinde, Karadâvî’nin azınlıklar fıkhı yaklaşımında çeşitli yöntemsel sorunlar bulunduğu görülmüştür. Bu kapsamda ictihad, maslahat ve teysir kavramları yer yer tutarsız ve aşırı esnek biçimde kullanılmış, sahih hadisler varken münker rivayetler delil alınmış, fakihlerce icmâ bulunduğu belirtilen meselelerde yeni ictihadlara gidilmiş, terk edilmiş görüşlerle fetva verilmiş, klasik fıkıh kaynakları hatalı veya ulaşılmak istenen amaca uygun kullanılmış, azınlıklar fıkhının yalnızca azınlıklarla sınırlı olacağı yönündeki söylem uygulamada bu sınırlamaya sadık kalamamıştır. Bu çalışma, azınlıkların fıkhî meselelerine yönelik yenilikçi yaklaşımlarda vuku bulabilecek olumsuzluklara dikkat çekmesi ve bu alanda verilen fetvalarda dikkatlerden kaçan veya dikkate alınmayan hususlara değinmesi açısından önem arz etmektedir.

Anahtar Kelimeler

• İslam Hukuku
• Azınlıklar Fıkhı
• Karadâvî
• İctihad
• Maslahat
• Teysir

Problems in Yusuf al-Qaradawi's Approach to Minority Jurisprudence

Öz

The modern era has witnessed global sociological changes due to factors such as war, exploitation, education, trade, poverty, and so on. The phenomenon of Muslim minorities is one of the consequences of this change. Muslims in minority positions have faced numerous challenges in living according to the requirements of their religion and preserving their Muslim identity. Different approaches have emerged to address these problems. Yusuf al-Qaradawi is one of the scholars who has developed a unique approach to this issue. His long years of service within the European Fatwa Commission and his firsthand observation of the problems experienced led him to adopt a new approach, one that differs somewhat from the classical understanding of fiqh. Based on a new approach to finding solutions to problems posed by new phenomena, al-Qaradawi issued fatwas in response to questions from minorities based on this approach. In this approach, al-Qaradawi accepted the hierarchy of evidence in classical fiqh usul in principle, but in his deduction of rulings, he focused on the concepts of maslaha, ururat, need, and taysir. He also adopted geographical, social, and cultural conditions as criteria in determining the applicability of religious rulings found in the literature. An examination of Qaradawi's approach and the fatwas he issued accordingly revealed that this approach presented certain problems both in terms of its internal consistency and in terms of the classical legal methodology. Based on this fact, our study addresses the problems identified in Qaradawi's understanding of minority jurisprudence. In the context of questioning the legitimacy of a modern legal discourse that transcends the boundaries of classical jurisprudence, the analysis process, in terms of its theoretical foundations and practical implications, influenced the determination of the study topic. The aim of the study is to identify and evaluate the theoretical and practical problems encountered in Qaradawi's approach to minority jurisprudence. The research is based on his work, fî Fıkhi’l-ekalliyyâti’l-muslimé, which examines the author's understanding of minority jurisprudence from both theoretical and practical perspectives. To systematically address the subject, descriptive and cross-case synthesis methods were employed. The study consists of three sections, excluding the introduction and conclusion. The first section provides general information on minority jurisprudence and explores approaches in this field. The second section describes the methodological foundations and theoretical principles of Qaradawi's approach to minority jurisprudence. The third section analyzes the fatwas issued by Qaradawi based on this approach, highlighting both the problems identified from a classical jurisprudential perspective and aspects that are inconsistent with Qaradawi's own methodological principles. The study concludes that Qaradawi's approach to minority jurisprudence contains several methodological problems. In this context, the concepts of ijtihad, maslaha, and taysir have been used in an inconsistent and overly flexible manner. While authentic hadiths exist, illicit narrations have been used as evidence. New ijtihads have been adopted on issues where jurists claim to have reached consensus. Fatwas have been issued based on abandoned opinions. Classical fiqh sources have been used incorrectly or inappropriately. The assertion that minority jurisprudence should be limited solely to minorities has not been adhered to in practice. This study is important because it highlights the potential drawbacks of innovative approaches to minority jurisprudential issues and addresses issues that have been overlooked or ignored in fatwas issued in this area.

Anahtar Kelimeler

• Islamic Law
• Jurisprudence of Minorities
• Qaradawi
• Ijtihad
• Maslahat
• Taysir

Kaynakça

1. Alvânî, Taha Câbir. “Azınlıklar Fıkhına Giriş (Temellendirici Bazı Mülahazalar)”. çev. H. Mehmet Günay. Usul İslam Araştırmaları 1 (2004), 137-159.
2. Bardakoğlu, Ali. “Fıkıh (Modern Dönem)”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 13/22-27. İstanbul: TDV Yayınları, 1996.
3. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâîl b. İbrâhîm el-Cu‘fî el-. el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ. thk. Muṣṭafa Dîb el-Buġâ. 7 Cilt. Dımaşk: Dâru İbn Kes̱îr; Dâru’l-Yemâme, 5. Basım, 1414/1993.
4. Cessâs, Ebû Bekr Ahmed b. Alî er-Râzî el-. Şerḥu Muḫtaṣari’ṭ-Ṭaḥâvî. thk. ʿİṣmetullâh ʿİnâyetullah Muḥammed vd. 8 Cilt. Beyrut; Medine: Dâru’l-Beşâiri’l-İslâmiyye; Dâru’s-Sirâc, 1431/2010.
5. Demîrî, Behrâm b. Abdullah b. Abdülazîz b. Ömer b. Avd es-Sülemî ed-. Taḥbîrü’l-muḫtaṣar. 5 Cilt. Merkezu’n- Nüceybeviyye li’l-Maḫṭûṭât ve Ḫıdmeti’t-Turâs̱, 2013.
6. Dönmez, İbrahim Kâfi. “Maslahat”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 28/79-94. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
7. Gazzâlî, Hüccetü’l-İslâm Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Ahmed et-Tûsî el-. el-Müstaṣfâ min ʿilmi’l-uṣûl. thk. Muḥammed ʿAbdusselâm ʿAbduşşâfî. Beyrut: y.y., 1413/1993.
8. Gültekin, Fatih vd. “Gıda Maddelerinin İstihale Yönünden Değerlendirilmesi”. Helal ve Etik Araştırmalar Dergisi 2/2 (2020), 21-33.

9. Ḥalâve, Ḥüseyin. Fıḳhü’l-eḳalliyyât ʿinde’ş-şeyḫ el-Ḳaraḍâvî. Katar: Mülteḳa’l-İmâmi’l-Ḳaraḍâvî, 2007.
10. Hasdemir, Merve Sena. Çağdaş Dönemde Müslüman Azınlıklar Fıkhı (Fıkhü’l-Ekalliyyât) Tartışmaları. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2016.
11. Hira, Ayhan. “Hz. Ömer’in Ehli Kitap Kadınlarla Evlenmeyi Yasaklaması”, Uluslararası Hz. Ömer Sempozyumu. ed. Ali Aksu. 3/535-558. Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi Yayınları, 2018.
12. İbn Abdülber, Ebû Ömer Cemâlüddîn Yûsuf b. Abdillâh b. Muhammed b. Abdilberr en-Nemerî. el-Kâfî fî fürûʿi’l- Mâlikiyye. thk. Muḥammed Muḥammed ʾAḥîd. 2 Cilt. Riyad: Mektebetu’r-Riyâḍi’l-Ḥadîs̱e, 1400/1980.
13. İbn Âbidîn, Muhammed Emîn b. Ömer b. Abdilazîz el-Hüseynî ed-Dımaşkī. Reddü’l-muḥtâr ʿale’d-Dürri’l-muḫtâr. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 2. Basım, 1412/1992.
14. İbn Beyye, ʿAbdullah. Ṣınâʿatü’l-fetvâ ve fıḳhü’l-eḳalliyyât. Dâru’l-Minhâc, 2007.
15. İbn Ebû Şeybe, Ebû Bekr Abdullāh b. Muhammed b. Ebî Şeybe İbrâhîm el-Absî el-Kûfî. el-Muṣannef fi’l-eḥâdîs̱ ve’l-âs̱âr. thk. Kemâl Yûsuf el-Ḥût. 7 Cilt. Riyad: Mektebu’-r-Ruşd, 1409.
16. İbn Hazm, Ebû Muhammed Alî b. Ahmed b. Saîd b. Hazm el-Endelüsî el-Kurtubî. el-Muḥallâ. thk. ʿAbdulğaffâr Süleymân el-Bendârî. 12 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1424/2002.
17. İbn Hübeyre, Ebü’l-Muzaffer Avnüddîn Yahyâ b. Muhammed b. Hübeyre eş-Şeybânî ed-Dûrî. el-İfṣâḥ ʿan meʿâni’ṣ- ṣıḥâḥ. thk. es-Seyyid Yûsuf Aḥmed. 2 Cilt. Beyrut: y.y., 1423/2002.
18. İbn Kudâme, Ebû Muhammed Muvaffakuddîn Abdullāh b. Ahmed b. Muhammed b. Kudâme el-Cemmâîlî el- Makdisî. el-Muġnî. thk. ʿAbdullah b. ʿAbdulmuḥsin et-Turkî - ʿAbdulfettâḥ Muḥammed el-Ḥulv. 15 Cilt. Riyad: Dâru Alemi’l-Kutub, 3. Basım, 1417/1997.
19. İbnü’l-Arabî, Ebû Bekr Muhammed b. Abdillâh b. Muhammed el-Meâfirî. Aḥkâmü’l-Ḳurʾân. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l- Kutubi’l-ʿİlmiyye, 1424/2003.
20. İbnü’l-Hümâm, Kemâlüddîn Muhammed b. Abdilvâhid b. Abdilhamîd es-Sivâsî el-İskenderî. Fetḥu’l-ḳadîr li’l- ʿâcizi’l-faḳīr. 10 Cilt. Lübnan: Dâru’l-Fikr, 1389/1970.
21. İbnü’s-Salâh, Ebû Amr Takıyyüddîn Osmân b. Salâhiddîn Abdirrahmân b. Mûsâ eş-Şehrezûrî. Muḳaddimetü İbni’ṣ- Ṣalâḥ. thk. Nûreddîn ʿItr. Dımaşk; Beyrut: Dâru’l-Fikr; Dâru’l-Fikri’l-Muʿâṣır, 1406/1986.
22. Ḳaradâvî, Yûsuf el-. Fıḳhü’z-zekât. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2. Basım, 1973.
23. Ḳaradâvî, Yûsuf el-. fî Fıḳhi’l-eḳalliyyâti’l-müslime. Ḳâhire: Dâru’ş-Şurûḳ, 2001.
24. Ḳaradâvî, Yûsuf el-. Keyfe neteʿâmelü meʿa’s-sünneti’n-nebeviyye. Ḳâhire: Dâru’ş-Şurûḳ, 2000.
25. Karâfî, Ebü’l-Abbâs Şihâbüddîn Ahmed b. İdrîs b. Abdirrahmân el-Mısrî el-. eẕ-Ẕaḫîre (fi’l-fıḳh). thk. Muḥammed Ḥaccî. 14 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ğarbi’l-İslâmî, 1994.
26. Kâsânî, Alâüddîn Ebû Bekr b. Mesʿûd b. Ahmed el-. Bedâʾiʿu’ṣ-ṣanâʾiʿ fî tertîbi’ş-şerâʾiʿ. 7 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l- ʿİlmiyye, 2. Basım, 1406/1986.
27. Kudûrî, Ebü’l-Hüseyn Ahmed b. Ebî Bekr Muhammed b. Ahmed el-. et-Tecrîd. thk. Muḥammed Aḥmed Serrâc - ʿAlî Cumʿa Muḥammed. 12 Cilt. Kahire: Dâru’s-Selâm, 2. Basım, 1427/2006.
28. Mâlik b. Enes, Ebû Abdillâh Mâlik b. Enes b. Mâlik b. Ebî Âmir el-Asbahî el-Yemenî. el-Müdevvene. 4 Cilt. b.y.: Dâru’l- Kutubi’l-ʿİlmiyye, 1415/1994.
29. Mevsılî, Ebü’l-Fazl Mecdüddîn Abdullāh b. Mahmûd b. Mevdûd el-. el-İḫtiyâr li-taʿlîli’l-Muḫtâr. 5 Cilt. Kahire: Maṭbaʿatu’l-Ḥalebî, 1356/1937.
30. Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc b. Müslim el-Kuşeyrî. el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ. thk. Muḥammed Fuâd ʿAbdulbâḳî. 5 Cilt. Beyrut: Dâru İḥyâi’t-Turâs̱i’l-ʿArabî, 1374/1955.
31. Nas, Mehmet Emin-Demirci, Mustafa. “Yusuf Karadâvî’nin Azınlık Fıkhına Dair Görüşleri ve Fetvaları”. Müslüman Azınlıklar Fıkhı (Fıkhu’l-Ekalliyyât). ed. Emine Enise vd. 169-215. Ankara: Fecr Yayınları, 2023.
32. Neccâr, ’Abdülmecîd en-. “Naḥve te’ṣîlin fıḳhiyyin li’l-eḳalliyyâti’l-müslime bi’l-mücteme’âti’l-ġarbiyye”. İrtibâṭun bi’l-aṣl ve ittiṣâlun bi’l-ʿaṣr. Kuveyt: Vakfiyyetü’l-em’ir ġâzî li’l-fikri’l-Ḳur’ânî, 2006.
33. Nevevî, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Şeref b. Mürî en-. el-Ḫulâṣa fî eḥâdîs̱i’l-aḥkâm. thk. Ḥuseyn İsmâʿil el-Cemel. 2 Cilt. Beyrut: Muʾessesetu’r-Risâle, 1418/1997.
34. Nevevî, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Şeref b. Mürî en-. el-Minhâc fî şerḥi Ṣaḥîḥi Müslim b. el-Ḥaccâc. 18 Cilt. Beyrut: Dâru İḥyâi’t-Turâs̱i’l-ʿArabî, 1392/1972.
35. Nevevî, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Şeref b. Mürî en-. Minhâcü’ṭ-ṭâlibîn. thk. ʿİvaḍ Ḳâsım Aḥmed ʿİvaḍ. b.y.: y.y., 1425/2000.
36. Okumuş, Fatih. “Karadâvî’nin ‘Azınlıklar Fıkhı’ Kavramsallaştırması: Teori ve Tatbikat”. Çekmece Sosyal Bilimler Dergisi 11/23 (2023), 63-79.
37. Okur, Kâşif Hamdi. “İslam Hukuku Açısından Helal ve Haram Olan Gıdalar ve Bazı Güncel Meseleler”. Usul İslam Araştırmaları 11 (2009), 7-40.
38. Okur, Kâşif Hamdi. “İslam Hukukunda Miras Engeli Olarak Müslüman ve Gayrimüslim Arasındaki Din Ayrılığı”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 7/3 (2007), 96-119.
39. Okur, Kâşif Hamdi. “İstihâle”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. EK-1/672-674. Ankara: TDV Yayınları, 2020.
40. Raḥâyibî, Ḥabîbe. Uṣûl-ü ve ḳavâʿid-ü fıḳhi’l-eḳalliyyât. Cezâyir: Câmiʿatu’l-Emîr ʿAbdülḳâdir li’l-ʿUlûmi’l-İslâmiyye, 2020.
41. Seçkiner, Mehmet Hicabi. “Müslüman Azınlıklar Fıkhının Kavramsal Analizi”. Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 11/25 (2020), 682-713.
42. Serahsî, Ebû Bekr Şemsü’l-eimme Muhammed b. Ebî Sehl Ahmed es-. el-Mebsûṭ. thk. Ḫalîl Muḥyiddîn el-Meyyis. 30 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Maʿrife, 1414/1993.
43. Serahsî, Ebû Bekr Şemsü’l-eimme Muhammed b. Ebî Sehl Ahmed es-. Şerḥu’s-Siyeri’l-kebîr. 5 Cilt. b.y.: eş-Şirketu’ş- Şarḳiyye, 1971.
44. Şîrâzî, Ebû İshâk Cemâlüddîn İbrâhîm b. Alî b. Yûsuf eş-. el-Müheẕẕeb fî fıḳhi’l-İmâm eş-Şâfiʿî. 3 Cilt. b.y.: Dâru’l- Kutubi’l-ʿİlmiyye, ts.
45. Taberânî, Ebü’l-Kāsım Müsnidü’d-dünyâ Süleymân b. Ahmed b. Eyyûb et-. el-Muʿcemü’l-kebîr. thk. Ḥamdî b. ʿAbdulmecîd es-Selefî. 25 Cilt. Kahire: Mektebetu İbn Teymiyye, ts.
46. Telkenaroğlu, M. Rahmi. “Müslüman Azınlığın Kimlik Mücadelesi ve Fıkhu’l-Ekalliyyât (Azınlıklar Fıkhı)”. The Journal of Academic Social Science Studies 56 (2017), 263-284.
47. Tihâmî, Zekeriyyâ et-. “Menhecü’ş-şeyḫ el-Ḳaraḍâvî fi’l-fetvâ ve fıḳhi’l-eḳalliyyâti’l-müslime”. Mecelletü’l-maʿrife 11 (2023), 149-160.
48. Uraler, Aynur. “Zeyneb”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 44/355-356. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.