Erken Dönem Tefsir Edebiyatına Mukâtil b. Süleyman’ın Katkısı: Katâde b. Diâme’nin Tefsir Rivâyetlerini Nakletmesi Özelinde Bir İnceleme

Öz

Bu çalışma, erken dönem tefsir ilminin iki kilit ismini, Katâde b. Diâme (ö. 118/736) ve Mukâtil b. Süleyman’ı (ö. 150/767), nakil benzerlikleri üzerinden karşılaştırmaktadır. Zira Mukâtil b. Süleyman, günümüze ulaşan ilk tam tefsir eserinin müellifi olması yönüyle erken dönem tefsir tarihi açısından mühim bir yer işgal etmektedir. Katâde b. Diâme ise tâbiîn döneminin Basra’da bulunan meşhur müfessirlerden birisi olarak tanımlanmakta olup tâbiîn müfessirleri içerisinden kendisinden en fazla tefsir rivâyeti/nakli aktarılan bir âlim konumunda yer almaktadır. Mukâtil b. Süleyman, tefsirini telif ederken hangi müfessirlerden yararlandığını açık bir şekilde dile getirmekte, 12’si tâbiînden 18’i ise tebe-i tâbiînden olmak üzere 30 kişiden tefsir aldığını zikretmekte ve tâbiîn âlimleri içerisinde Katâde’yi de anmaktadır. Anlaşılan o ki Mukâtil b. Süleyman, Katâde’yi tefsiri için bir kaynak olarak kullandığını ve ondan yararlandığını ifade etmektedir. Biz de bu durumdan hareketle ilk dönem tefsir faaliyetleri açısından ayrı ve özgün bir değere sahip olan Mukâtil b. Süleyman’ın tefsir eserinde kaynak kullanımı meselesini, Katâde’yi esas alması bakımından incelemeye gayret edeceğiz. Bu bağlamda çalışmamız, Mukâtil’in hem kaynak telakkisini hem de olumsuz eleştirilere rağmen aslında ilk dönemin bilgilerini yansıtan güvenilir bir tefsir kaynağı olması meselesini aydınlatması bakımından literatüre özgün ve önemli bir katkı sunmaktadır. Çalışma, bu iki ismin tefsir birikimi arasındaki sistematik ilişkiyi ortaya koyarak erken dönem tefsir edebiyatının teşekkül sürecine dair önemli veriler sağlamaktadır. Çalışmanın temel amacı ise erken dönem tefsir birikiminin önemli temsilcilerinden Mukâtil b. Süleyman’ın tefsirinde, tâbiûn neslinin önde gelen müfessirlerinden Katâde b. Diâme’nin tefsir rivâyetlerinden ne ölçüde istifade ettiğini somut veriler üzerinden mukayeseli bir şekilde açıklamaktır. Bu amaç doğrultusunda, Mukâtil’in tefsirinde yer alan Bakara ve Âl-i İmrân sûreleri esas alınarak, Katâde’nin aynı sûrelere dair nakillerinin (özellikle Abdürrezzâk es-Sanânî, İbn Cerîr et-Taberî ve İbn Ebî Hâtim gibi temel kaynaklar üzerinden) karşılaştırmalı bir metin analizine tabi tutulması hedeflenmiştir. Araştırmada nitel araştırma yöntemlerinden metin/doküman analizi ile içerik analizi yöntemlerine başvurulmuştur. İlgili sûrelerdeki bütün Katâde nakilleri tespit edilmiş ve Mukâtil’in ifadeleriyle kıyaslanmıştır. Tespit edilen tefsir benzerlikleri, ilişkinin doğasını derinlemesine anlamak amacıyla iki ana kategoriye ayrılmıştır: 1. Aynı Lafız: Nakillerin kelime ve cümle düzeyinde tamamen örtüşmesi. 2. İlave Lafız: Temel anlam ve lafız örtüşürken ek açıklayıcı ifadelerin bulunması.Yapılan detaylı karşılaştırmalı analiz neticesinde, Mukâtil b. Süleyman’ın tefsirinde Katâde b. Diâme’nin rivâyetlerinden sayısal ve içeriksel olarak büyük ölçüde yararlandığı güçlü bir şekilde açığa çıkmaktadır. Özellikle benzerliklerin sadece anlam düzeyinde kalmayıp, “aynı lafızlarda yoğunlaşması”, bu ilişkinin rastlantısal olmaktan ziyade, Katâde’nin tefsir birikiminin Mukâtil'in kaynakları arasında temel bir yere sahip olduğuna işaret etmektedir. Bu bulgu, erken dönem tefsir ekollerinin birbirleriyle etkileşimine ve nakil döngüsüne dair önemli bir tespiti akademik tefsir sahasına kazandırmış olmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Tefsir
• Erken Dönem
• Rivayet
• Katâde
• Mukâtil b. Süleyman

Destekleyen Kurum

TÜBİTAK

Proje Numarası

1919B012301558

Teşekkür

TÜBITAK 2209-A Üniversite Ögrencileri Arastırma Projeleri Destekleme Programı 2023 yılı 1. dönem kapsamında 1919B012301558 numaralı "Erken Dönem Tefsir Edebiyatının Özgünlügü: Mukâtil b. Süleyman Tefsirindeki Katâde b. Diâme Rivayetleri Üzerinden Bir Inceleme" başlıklı projeye verdiği destekten dolayı TÜBİTAK'a teşekkür ederiz.

The Contribution of Muqātil b. Sulaymān to Early Tafsīr Literature: An Analysis Specifying His Transmission of Qatāda b. Diʿāma’s Tafsīr Narrations

Öz

This study compares two pivotal figures of early Tafsīr (Qur’anic exegesis) scholarship, Qatāda b. Diʿāma (d. 118/736) and Muqātil b. Sulaymān (d. 150/767) through the lens of similarities in their narrative transmissions (naql). Muqātil b. Sulaymān holds a significant position in the history of early Tafsīr as the author of the earliest complete Tafsīr work that has survived to the present day. Qatāda b. Diʿāma, on the other hand, is recognized as one of the famous exegetes in Basra during the Tābiʿūn period and is the scholar from whom the largest number of Tafsīr narrations/transmissions are reported among the Tābiʿūn exegetes. Muqātil b. Sulaymān explicitly states which exegetes he utilized while composing his Tafsīr, mentioning that he took exegesis from 30 individuals—12 from the Tābiʿūn and 18 from the Tabaʿ al-Tābiʿīn—and specifically names Qatāda among the Tābiʿūn scholars. This suggests that Muqātil b. Sulaymān used and benefited from Qatāda as a source for his Tafsīr. Proceeding from this fact, this study endeavors to examine the issue of source utilization in Muqātil b. Sulaymān's Tafsīr, which holds a distinct and unique value for early Tafsīr activities, by focusing on his reliance on Qatāda. In this context, our work offers a unique and important contribution to the literature by illuminating both Muqātil's conception of sourcing and the question of his Tafsīr being a reliable source that genuinely reflects the knowledge of the first period, despite existing negative criticisms. By revealing the systematic relationship between the exegetical corpus of these two scholars, the study provides crucial data regarding the formation process of early Tafsīr literature. The primary aim of the study is to comparatively explain, based on concrete data, the extent to which Muqātil b. Sulaymān, a significant representative of the early Tafsīr heritage, benefited from the exegetical narrations of Qatāda b. Diʿāma, a leading exegete of the Tābiʿūn generation. To achieve this, a comparative textual analysis focusing on the Sūrahs al-Baqarah and Āl-i ʿImrān found in Muqātil's Tafsīr was targeted, comparing them with Qatāda's narrations regarding the same Sūrahs (particularly from fundamental sources such as ʿAbd al-Razzāq al-Ṣanʿānī, Ibn Jarīr al-Ṭabarī, and Ibn Abī Ḥātim). The research employs textual/document analysis and content analysis, which are among the qualitative research methods. All Qatāda narrations in the relevant Sūrahs were identified and compared with Muqātil's statements. The identified Tafsīr similarities were categorized into two main types to understand the nature of the relationship in depth: Identical Wording: Complete overlap of the narrations at the word and sentence level. Additional Wording: Overlap in core meaning and primary wording, but with the presence of extra explanatory phrases. As a result of the detailed comparative analysis, it is strongly revealed that Muqātil b. Sulaymān’s Tafsīr utilized the narrations of Qatāda b. Diʿāma to a significant extent, both quantitatively and in terms of content. The fact that the similarities are not limited to the semantic level but are concentrated in identical wording strongly indicates that this relationship is not coincidental and that Qatāda's exegetical corpus holds a fundamental place among Muqātil's sources. This finding brings a crucial observation to the field of academic Tafsīr regarding the interaction between early Tafsīr schools and the circulation of narrations.

Anahtar Kelimeler

• Tafsir
• Early Period
• Transmission
• Qatāda
• Muqātil b. Sulaymān

Proje Numarası

1919B012301558

Kaynakça

1. Akpınar, Ali. Sa’îd b. Cübeyr ve Tefsir İlmindeki Yeri. İstanbul: Kitap Dünyası Yayınları, 2021.
2. Aydemir, Mehmet. “Mukâtil b. Süleyman Tefsirinde Sa’îd b. Cübeyr Rivâyetleri (Atâ b. Dînâr Özelinde)”. Tefsir Araştırmaları Dergisi 8/2 (2024), 560-574.
3. Aydemir, Mehmet. Mukâtil b. Süleyman’ın Tefsirinin Kaynakları. Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2025.
4. Balık, Ayşegül - Mollaibrahimoğlu, Süleyman. “Mukâtil Rivayetlerinin Tefsir Literatürüne Intikal Süreci”. Hitit İlahiyat Dergisi 24/1 (2025), 245-267.
5. Bedr, Abdullah Ebussuûd. Tefsîru Katâde: Dirâse li’l-Müfessir ve Menhecu Tefsîrihî. Kahire: Alemu’l-Kütüb, 1979.
6. Birışık, Abdulhamit. “Katâde b. Diâme”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 25/22-23. Ankara: TDV Yayınları, 2002.
7. Bozkurt, Ömer. “Mukâtil b. Süleyman’ın Tefsiri ile Tefs’iru’l-Hamsi Mieti Âyetin mine’l-Kur’ân Eserinin Mukayesesi”. Rusuh Uşak Üniversitesi İslami İlimler Fakültesi Dergisi 4/1 (Haziran 2024), 88-106.
8. Çam, Merve Nur - Türcan, Selim. “Mukâtil b. Süleyman’a Yöneltilen Eleştiriler ve Bu Bağlamda Mukâtil b. Süleyman Nakillerinin Denetlenmesi -Ali b. Ebî Talha Nakilleri ile Metin Karşılaştırması-”. Hitit İlahiyat Dergisi 22/2 (Aralık 2023), 511-531. https://doi.org/10.14395/hid.1343112

9. Çelik, İbrahim. Mukâtil b. Süleyman ve Tefsirdeki Metodu. Bursa: y.y., 2000.
10. Dinç, Ömer. Erken Dönem Tefsir Geleneğinde Nakil Anlayışı. İstanbul: İSAM Yayınları, 2022.
11. Ebu Nuaym, Ahmed b. Abdullah. Hilyetü’l-Evliyâ ve Tabakâtü’l-Esfiyâ. 9 Cilt. Kahire: Mektebetü Hanci, 1996.
12. Elkoca, Eyüp. “Siyerin Tefsire Kaynaklığı Bağlamında Mukâtil b. Süleyman’ın Tefsiri”. Siyer Araştırmaları Dergisi 5 (Haziran 2019), 153-173.
13. Gördük, Yunus Emre. Tabiûn Döneminde Kur’an Tefsiri: Nafi Mevlâ İbn Ömer Örneği. İstanbul: Siyer Yayınları, 2017.
14. Gürman, Ceyda. “Ekol Eksenli Tefsir Tarihi Yazıcılığında İhmal Edilen Şehir Basra ve Basralı Meşhur Müfessir Tâbiîler: Ebü’l-Âliye, Hasan-ı Basrî, Katâde”. Tefsir Araştırmaları Dergisi 5/2 (Ekim 2021), 877-902. https://doi.org/10.31121/tader.974872
15. Gürman, Ceyda. Tabiûn Dönemi Tefsiri ve Medineli Müfessirler. Ankara: TDV Yayınları, 2022.
16. Hatîb el-Bağdadî, Ebû Bekir Ahmed b. Ali b. Sâbit. Târîhu Bağdâd. thk. Beşşâr Avvâd Marûf. 17 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Garbi’l-İslamî, 2002.
17. Hudayrî, Muhammed b. Abdillâh. Tefsîrü’t-Tâbiîn: Arz ve Dirâse Mukârene. Riyâd: Dârü’l-Vatan, 1999.
18. İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. Alî b. Muhammed. Tehzîbu’t-tehzîb. Kahire: Dârü’l-Kütübi’l-İslamî, ts.
19. İbn Hallikân, Ebu’l-Abbâs Şemseddîn Ahmed b. Muhammed. Vefeyâtü’l-a‘yân. thk. İhsân Abbâs. 8 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 1972.
20. Katâde b. Diâme. en-Nâsih ve’l-Mensûh fî Kitâbillâh. thk. Hâtim Sâlih ed-Dâmin. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1985.
21. Kaya, Ali. “et-Tefsîru’l-Kebîr Bağlamında Mukâtil b. Süleyman’ın Esbâb-ı Nüzûl’e Yaklaşımı”. Mütefekkir Aksaray Üniversitesi İslami İlimler Fakültesi Dergisi 7/14 (2020), 339-366.
22. Kaya, Mesut. Taberî Tefsirinin Kaynakları. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2022.
23. Kesler, M. Fatih. Mekke Tefsir Ekolü. Ankara: Akçağ Yayınları, 2005.
24. Koç, Mehmet Akif. Tefsirde Bir Kaynak İncelemesi-es-Sa’lebî (427/1036) Tefsirinde Mukâtil b. Süleyman Rivâyetleri. Ankara: Kitabiyat Yayınları, 2005.
25. Kurban, Nur Ahmet. İlk Dönem Tefsir Hareketleri-Mekke Ekolü Örneği. İstanbul: Gümüşhane Üniversitesi Yayınları, 2013.
26. Mertoğlu, M. Suat. “Mukâtil b. Süleyman ve Tefsire Dair Eserlerinin Klasik Dönemdeki Tedavülü”. Dîvân: Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi 26/1 (2021), 183-222.
27. Mizzî, Abdurrahman el-. Tehzîbu’l-Kemâl fî esmâi’r-ricâl. thk. Beşşar Avvad Maruf. 35 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1994. Basım, ts.
28. Mukâtil b. Süleyman. Tefsîru Mukâtil b. Süleyman. thk. Abdullah Mahmûd Şehhâte. Beyrut: Müessesetü’t-Târîhi’l-Arabî, 2002.
29. Salebî, Ebû İshâk Ahmed b. Muhammed b. İbrâhim es-. el-Keşf ve’l-Beyân. thk. Hâlit b. Avn el-Anzî. 33 Cilt. Cidde: Dâru’t-Tefsîr, 2015.
30. Sezgin, Fuad. Arap-İslam Bilimleri Tarihi. İstanbul: Prof. Dr. Fuad Sezgin İslam Bilim Tarihi Araştırmaları Vakfı, 2015.
31. Sönmez, Mehmet Ali. “İbn Ebû Arûbe”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 19/421-422. İstanbul: TDV Yayınları, 1999.
32. Süyûtî, Celâleddîn es-. el-İtkân fî Ulûmi’l-Kur’ân. thk. Muhammed Sâlim Hâşim. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2007.
33. Şen, Ercan. Katâde b. Diâme. İstanbul: Siyer Yayınları, 2023.
34. Türker, Ömer. “Mukâtil b. Süleyman”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. Erişim 07 Mayıs 2022. https://islamansiklopedisi.org.tr/mukatil-b-suleyman
35. Türkoğlu, Hamdi. “Mukâtil b. Süleyman ve Tefsîru’l-Hamsi Mieti Âyetin Adlı Eserindeki Rivâyetlerin Tahlili”. Journal of Analytic Divinity 3/1 (Haziran 2019), 71-93.
36. Vâsıl, Hâlid b. Yusûf el-. “Müfessîru’s-Selef ve Merâtibuhum fi’t-Tefsîr”. Mevsûʿatu’t-tefsîri’l-meʾs̱ûr. ed. Müsâid b. Süleyman et-Tayyâr. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 2017.
37. Yılmaz, Fatih Mehmet. Hadislerin Tespitinde Tâbiînin Rolü-Resulullah’tan (sav) Duydun Mu? Rivâyetleri-. Ankara: İlâhiyât Yayınları, 2023.
38. Yüksel, Muhammed Bahaeddin. “Kur’ân Kavramlarının Nüzul Dönemi Anlamlarını Tespitte Hicri İkinci Asır Müktesebatı: Mukatil b. Süleyman Örneği”. Hicri İkinci Asırda İslami İlimler -2. 268-292. Ankara: İksad Uluslararası Yayınevi, 2022.
39. Zehebî, Muhammed Hüseyin. et-Tefsîr ve’l-Müfessirûn. 3 Cilt. Kahire: Mektebetü Vehbe, 2000.