Islam in Auguste Comte’s Theory of Religion: From Orientalist Prejudices to the Precursor of the Religion of Humanity

Öz

This study aims to contribute to the fields of the history of sociology and the sociology of religion by examining the religious understanding of Auguste Comte, one of the founding figures of sociology, and specifically his thoughts on Islam. The study is an analysis based on the method of conceptual analysis, addressing Comte's thoughts on the sociology of religion and Islam within a theoretical context. Religion has always been indispensable in Comte’s sociology and personal life, serving as the primary institution that regulates social life. In a positivist future, however, there is no place for "traditional" religions; instead, only a single religion that filters out supernatural powers to ensure social cohesion and universality can exist: the "Religion of Humanity" or "Positive Religion." Within this framework, which presents a secular appearance, Comte was particularly interested in Islam and Catholicism, which he regarded as the precursors of the Religion of Humanity. Comte views Catholicism and Islam as a dialectical partnership that shares the Roman heritage, functioning both as opposites and as complements to each other. Following these two religions, which entered a process of dissolution after losing their claims to universality, positivism began to establish the universal religion. Comte’s thoughts on Islam did not remain static but underwent a radical rupture parallel to the internal evolution of the positivist system. Confessing his early Eurocentric prejudices in his later period, the thinker accepted Islam as the most significant "pioneering prototype" of the Religion of Humanity and as the only religion capable of preparing the ground for positivism in the East. In this direction, the theological simplicity of Islam serves as a tradition-modernity bridge that enables Eastern societies to transition directly to the positive stage without undergoing a destructive metaphysical phase. Furthermore, it is observed that Comte drew direct inspiration from Islam while constructing the practices of the Religion of Humanity. Demarcating this potential role played by Islam in the transition to positivism through its social and political dimensions offers a remarkable originality for the sociology of religion and sociological thought.

Anahtar Kelimeler

• Auguste Comte
• Islam
• Positivism
• Religion of Humanity
• Sociology of Religion
• Orientalism

Auguste Comte’un Din Teorisinde İslam: Oryantalist Önyargılardan İnsanlık Dini’nin Öncülüğüne

Öz

Bu çalışma, sosyolojinin kurucu isimlerinden Auguste Comte’un din anlayışını ve özel olarak İslam dini hakkındaki düşüncelerini ele alarak sosyoloji tarihi ve din sosyolojisi açısından alana katkı sunmayı amaçlamaktadır. Çalışma, Comte’un din sosyolojisi ve İslam hakkındaki düşüncelerini teorik bağlamda ele alan, kavramsal çözümleme yöntemine dayalı bir incelemedir. Din, Comte’un sosyolojisinde ve kişisel hayatında her zaman vazgeçilmez olmuştur. Zira Comte’a göre din, toplumsal hayatı düzenleyen en önemli kurumların başında gelir. Ancak pozitivist bir gelecekte geleneksel dinlere yer yoktur. Bunun yerine, toplumsal bütünlüğü ve evrenselliği sağlayacak olan “İnsanlık Dini” ya da “Pozitif Din” var olabilecektir. Comte, seküler bir görünüm arz eden bu kurguda, İnsanlık Dini’nin öncüleri olarak kabul ettiği İslamiyet ve Katoliklik ile özellikle ilgilenmiştir. O, Katoliklik ile İslam’ı Roma mirasını paylaşan, birbirlerinin hem zıttı hem de eksikliklerini tamamlayan diyalektik bir ortaklık içinde görmektedir. Evrensellik iddialarını kaybederek çözülme sürecine giren bu iki dinin ardından, pozitivizm evrensel dini oluşturmaya başlamıştır. Bu süreçte Comte’un İslam hakkındaki düşünceleri sabit kalmamış, pozitivist sistemin iç evrimiyle paralel olarak köklü bir kırılma yaşamıştır. Erken dönemindeki Avrupa-merkezci önyargılarını geç döneminde itiraf ederek İslam’ı İnsanlık Dini’nin en önemli “öncü prototipi” ve doğuda pozitivizmi tek başına hazırlayabilmiş olan din olarak kabul etmiştir. Bu doğrultuda İslam'ın teolojik sadeliği, Doğu toplumlarının yıkıcı bir metafizik evreye uğramadan doğrudan pozitif aşamaya geçmesini sağlayan bir gelenek-modernite köprüsü işlevi görmektedir. Ayrıca Comte, İnsanlık Dini’nin pratiklerini kurgularken İslam’dan doğrudan esinlenmiş ve bunları açıkça dile getirmiştir. Bu çerçevede İslam’ın sosyal ve siyasal yönleriyle pozitivizme geçişte oynadığı potansiyel rolün ortaya konulması, din sosyolojisi ve sosyolojik düşünce açısından dikkate değer bir özgünlük sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Auguste Comte
• Din Sosyolojisi
• İnsanlık Dini
• İslam
• Pozitivizm
• Oryantalizm

Kaynakça

1. Aron, Raymond. Sosyolojik Düşüncenin Evreleri. çev. Korkmaz Alemdar. İstanbul: Kırmızı Yayınları, 2014.
2. Bourdeau, Michel. “Auguste Comte”. The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Spring 2023 Edition). Eds. Edward N. Zalta - Uri Nodelman, Erişim 4 Ağustos 2025. Erişim adresi https://plato.stanford.edu/archives/spr2023/entries/comte/
3. Ballıkaya, Cihan. XIX. Yüzyıl Pozitivist Düşünürlerinden Auguste Comte ve Emile Durkheim'da Din. Kahramanmaraş: Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2015.
4. Braunstein, Jean-François. “Auguste Comte et l’ islamisme”. Revue européenne des sciences sociales, 59-1 (2021) 13-40.
5. Collins, Randall - Makowsky, Michael. Toplumun Keşfi. çev. ed. Nurgün Oktik. Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık, 2014.
6. Comte, Auguste. System of Positive Polity. trans. by John Henry Bridges. Vol. I. London: Longmans, Green and Co.,1875.
7. Comte, Auguste. System of Positive Polity. trans. by John Henry Bridges. Vol. II. London: Longmans, Green and Co.,1875.
8. Comte, Auguste. System of Positive Polity. trans. by John Henry Bridges. Vol. III. London: Longmans, Green and Co., 1876.

9. Comte, Auguste. System of Positive Polity. trans. by John Henry Bridges. Vol. IV. London: Longmans, Green and Co.,1877.
10. Comte, Auguste. Appeal to Conservatives. trans. by T. C. Donkin & ; Richard Congreve. London: Trübner & Co., Lugdate Hill. 1889.
11. Comte, Auguste. The Positive Philosophy of Auguste Comte. trans. by Harriet Martineau. Vol. I. London: George Bell & Sons, 1896.
12. Comte, Auguste. The Positive Philosophy of Auguste Comte. trans. by Harriet Martineau. Vol. II. London: George Bell & Sons, 1896.
13. Comte, Auguste. The Positive Philosophy of Auguste Comte. trans. by Harriet Martineau. Vol. III. London: George Bell & Sons, 1896.
14. Comte, Auguste. Pozitivizm İlmihali. çev. Peyami Erman. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1952.
15. Comte, Auguste. İslamiyet ve Pozitivizm. haz. Christian Cherfils. çev. Özkan Gözel. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2017.
16. Coser, Lewis. Sosyolojik Düşüncenin Ustaları, çev. Himmet Hülür, Serhat Toker, İbrahim Mazman. Ankara: De Ki Basım Yayın, 2010.
17. Çakmak, Onur. Auguste Comte, Pozitivizmi ve Sosyolojisi. Erzurum: Erzurum Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2018.
18. Gane, Mike. Auguste Comte. New York: Routledge, 2006.
19. Guillin, Vincent. “Comte and Social Science”, Love, Order, and Progress: The Science, Philosophy, and Politics of Auguste Comte, ed. Michel Bourdeau vd. 128-160. (Pittsburgh: University of Pittsburgh Press, 2018).
20. Kalelioğlu, Uğur Berk. “Auguste Comte’un İnsanlık Dini Kurgulamasında Üç Hal Kanununun Rolü ve Pozitif Dinin Nitelikleri”, Stratejik ve Sosyal Araştırmalar Dergisi 3/3 (Kasım 2019), 535-544.
21. Korlaelçi, Murtaza. Pozitivizmin Türkiye’ye Girişi. İstanbul: İnsan Yayınları, 1986.
22. Koştaş, Münir. “Auguste Comte’un Din Sosyolojisi”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 34/1 (Haziran 1993), 67-73.
23. Kremer-Marietti, Angèle. “Auguste Comte et l’İslam”. Bulletin de la Sabix, 30 (2002), 63-64.
24. Nisbet, Robert. Sosyolojik Düşünce Geleneği. çev. Yusuf Kaplan. İstanbul: Paradigma Yayıncılık, 2016.
25. Pickering, Mary. Auguste Comte: An Intellectual Biography, Vol. I. Cambridge: Cambridge University Press, 1993.
26. Pickering, Mary. “Auguste Comte's Teachings About Islam”. In Christian-Muslim Relations Online II. ed. David Thomas. Brill, 2018.
27. Pickering, Mary. “The Legacy of Auguste Comte”, Love, Order, and Progress: The Science, Philosophy, and Politics of Auguste Comte, ed. Michel Bourdeau vd. 250-304. Pittsburgh: University of Pittsburgh Press, 2018.
28. Ritzer, George. Klasik Sosyoloji Kuramları. çev. Himmet Hülür. Ankara: De Ki Basım Yayın, 2011.
29. Schmaus, Warren vd. “Introduction: The Significance of Auguste Comte”, Love, Order, and Progress: The Science, Philosophy, and Politics of Auguste Comte, ed. Michel Bourdeau vd. 3-24. Pittsburgh: University of Pittsburgh Press, 2018.
30. Tak, Ahmet. “Comte Sosyolojisinde Dinin Yeri ve Önemi. Sosyal Teoride Din içinde. Ed. Cevat Özyurt, İbrahim Mazman. Ankara: Hece Yayınları, 2015.
31. Tekin, Cevdet. Auguste Comte'un Din Anlayışı. Bursa: Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2000.
32. Turner, Jonathan H. vd. Sosyolojik Teorinin Oluşumu. çev. Ümit Tatlıcan. İstanbul: Sentez Yayıncılık, 2017.
33. Wernick, Andrew. Auguste Comte and The Religion Of Humanity: The Post-Theistic Program of French Social Theory. New York: Cambridge University Press, 2001.