İslâm Hukukunda Çocukların Şahitliği

Yıl 2026, Sayı: 31 , 213 - 230 , 20.04.2026

Abdullah Önder

https://doi.org/10.32950/rid.1839420

https://izlik.org/JA25NJ24RN

Öz

Gördüğünü, işittiğini mahkemede veya hâkimin/yargıcın huzurunda dile getirme olarak ifade edilen şahitlik, geçmişten günümüze suçların ispatında deliller arasında önemli yer edinmiştir. Şahitlik İslâm hukuk tarihinde ikrar ve yemin gibi kesin deliller arasında yer almış olsa da kabulü, belli şartlara dayandırılarak sınırlandırılmıştır. Bu şartlardan biri bulûğdur. Buna göre bir kimsenin şahitliğinin muteber olabilmesi için bulûğa ermiş olması gerekir. Bu şartı dikkate alan Hanefî, Şâfiî, Hanbelî ve Zâhirî mezhepleri bazı âyet ve hadisleri de delil göstererek çocukların şahitliğini kabul etmemişlerdir. Bulûğu şahitlik için şart koşmayan Mâlikîler çocukların şahitliğini belli sınırlar çerçevesinde muteber görmüşlerdir. Böylece mezhepler arasında çocukların şahitliği meselesi ihtilaflı bir mesele olmuştur. İslâm’ın temel kaynakları olan Kur’an ve sünnette çocukların şahitliğinin kabulüne veya reddine dair doğrudan bir ifadenin yer almaması da bu ihtilafın sebeplerinden biri olarak görülebilir. Sahâbe ve tâbiîn dönemi fakihleri arasında da mesele ihtilaflı olmuş, ancak mezheplerin aksine bu dönemin fakihlerinin ekseriyeti -her alanda olmasa da- çocukların şahitliğini muteber görmüşlerdir. Bu çalışmada çocukların şahitliği meselesi İslâm hukuk tarihi bağlamında ele alınarak başta Kur’an ve sünnetteki yeri irdelenmiş, akabinde sahâbe, tâbiîn ve mezheplerin konu ile ilgili tutumları ortaya konulmuştur. Ayrıca çocukların şahitliğini kabul eden ve reddedenlerin gerekçeleri verilerek bunlar değerlendirmeye tabi tutulmuş, ardından konu günümüz şartları çerçevesinde değerlendirilmiştir. Neticede çocukların şahitliğini kabul etmeyen Hanefî, Şâfiî, Hanbelî ve Zâhirî mezheplerin Kur’an ve sünnetten doğrudan delil getirmekten ziyade bu iki kaynakta şahitlikle ve çocuklarla ilgili ifadeleri tevile giderek ictihadda bulundukları, çocukların şahitliğini kabul eden Mâlikîlerin ise sahâbî kavli ile zarureti dikkate aldıkları görülmüştür. Bununla birlikte Mâlikîlerin çocukların şahitliğini genel manada değil, birbirlerine yönelik ve yaralama ile cinayet hususlarında olacak şekilde sınırlı tuttukları görülmüştür. Günümüzde bilimsel gelişmeler çerçevesinde suçun ispatına yönelik adli tıp incelemeleri ve sorgu taktikleri gibi birçok yeni yöntem ortaya çıkmıştır. Ayrıca çocukluk evresine dair bilimsel çalışmalar yapılmış, bunun neticesinde çocukların bilişsel ve duyuşsal yönleri detaylı bir şekilde ortaya konulmuştur. Kur’an ve sünnette çocukların şahitliğini reddeden bir âyet veya hadisin olmayışı ile sahâbe ve tâbiîn fakihlerinin ekseriyetinin görüşü de göz önünde bulundurularak günümüzün bu imkanları çerçevesinde çocukların şahitliğinin kabul edilebilir bir durumda olduğu, ancak bunun suçun ispat yöntemleriyle birlikte değerlendirilerek vakıaya uygunluğunun ortaya konulması halinde geçerli hale gelebileceği kanaatine varılmıştır. Bir taraftan ülkemizde İslâm hukuku bağlamında çocukların şahitliği ile ilgili herhangi bir çalışmanın yapılmamış olması, ülkemiz dışında yapılan çalışmaların ise ulaşılan sonuçlar ve içerik bakımından noksanlık arz etmiş olması, diğer yandan günümüzde artan aile içi şiddetin ve eğitim, spor gibi birçok vesileyle bir araya gelen çocuklar arasında ortaya çıkan sorunların çözümüne katkıda bulunabileceği düşüncesiyle böyle bir çalışmanın yapılması uygun görülmüştür.

Anahtar Kelimeler

İslam Hukuku , Şahitlik , Tanık , Suç , Çocuk

The Testimony of Children in Islamic Law

https://izlik.org/JA25NJ24RN

Öz

Testimony, defined as stating what one has seen or heard in court or before a judge, has held an important place among the evidence used to prove crimes from the past to the present day. Although testimony has been considered among the definitive pieces of evidence in Islamic legal history, alongside confession and oaths, its acceptance has been limited based on certain conditions. One of these conditions is puberty. Accordingly, for a person's testimony to be considered valid, they must have reached puberty. Taking this condition into account, the Hanafi, Shafi'i, Hanbali, and Zahiri schools of jurisprudence have not accepted the testimony of children, citing certain verses and hadiths as evidence. The Maliki school, which does not require puberty as a condition for testimony, has considered the testimony of children to be valid within certain limits. Thus, the issue of children's testimony has become a matter of disagreement among the schools of jurisprudence. The absence of a direct statement in the Qur'an and Sunnah, the fundamental sources of Islam, regarding the acceptance or rejection of children's testimony can also be seen as one of the reasons for this disagreement. The issue was also a matter of dispute among the jurists of the Sahaba and Tabi'in periods, but unlike the madhhabs, the majority of the jurists of this period considered the testimony of children to be valid, albeit not in a general sense. This study examines the issue of children's testimony within the context of Islamic legal history, first examining its place in the Qur'an and Sunnah, then presenting the attitudes of the Companions, the Followers, and the schools of thought towards the subject. Furthermore, the reasons given by those who accept and those who reject children's testimony are presented and evaluated, and the subject is then assessed in the context of contemporary conditions. Ultimately, the Hanafi, Shafi'i, Hanbali, and Zahiri schools of jurisprudence do not accept the testimony of children, but rather engage in ijtihad by interpreting the statements regarding testimony and children in the Quran and Sunnah, rather than providing direct evidence from these two sources. The Maliki school, which accepts the testimony of children, takes into account the opinion of the Sahaba and necessity. However, it has been observed that the Malikis limit the testimony of children not in a general sense, but specifically to cases involving each other and matters of assault and murder. In the context of scientific developments today, many new methods have emerged, such as forensic medical examinations and interrogation tactics aimed at proving guilt. In addition, scientific studies have been conducted on childhood, as a result of which the cognitive and emotional aspects of children have been detailed. Considering that there is no verse or hadith in the Qur'an and Sunnah rejecting the testimony of children, and taking into account the majority opinion of the Sahaba and Tabi'in jurists, it has been concluded that the testimony of children is acceptable within the framework of today's possibilities, but that it can only be valid if it is evaluated in conjunction with the methods of proving a crime and its suitability to the case is established. On the one hand, the fact that no study has been conducted in our country on the subject of children's testimony within the context of Islamic law, and that studies conducted outside our country have been deficient in terms of the results achieved and their content, and on the other hand, the belief that such a study could contribute to the resolution of problems arising from the increasing domestic violence today and among children who come together for various reasons such as education and sports, made it appropriate to conduct such a study.

Anahtar Kelimeler

Islamic Law , Testimony , Witness , Crime , Child

Kaynakça

• Abdürrezzâk, Ebû Bekr b. Hemmâm b. Nâfi‘ es-San‘ânî. el-Muṣannef fi’l-ḥadîs̱. thk. Habiburrahman el-E‘zamî. Beyrut: Mektebetü’l-İslâmî, 1403.
• Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed. el-Müsned. thk. Şuayb el-Arnaût vd. Kahire: Müessesetü’r- Risâle, 2001.
• Âl Fârân, Abdullah b. Mübârek b. Fehâd. Aḥkâmu şehâdeti’s-sıġâr fi’l-fıkhi’l-İslâmî ve’l-ḳânûnî’l-vaż‘î. Riyad: Camiatu Nayefu’l-Arabiyye, Yüksek Lisans Tezi, 2008.
• Altun, Muhammed Latif. “İslâm Hukukuna Göre Çocukta Vücûb Edâ ve Ceza Ehliyeti”. İslâm ve Çocuk, 2020.
• Ayaz, Ayşe. İslam Hukukunda Bülûğ Öncesi Çocuk Hakları ve Sorumlulukları. SÜSBE, Basılmamış Doktora Tezi, 2025.
• Azîmâbâdî, Ebü’t-Tayyib Muhammed. ʿAvnü’l-maʿbûd. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1415.
• Bağdâdî, Abdülvehhâb b. Alî el-. el-Maʿûne ʿalâ meẕhebi ʿâlimi’l-Medîne. thk. Hamîş Abdülhak. Mekke: Mektebetü’t- Ticâriyye, ts.
• Bardakoğlu, Ali. “Beyyine”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. C. 6. İstanbul: TDV Yayınları, 1992.
• Bereketî, Muhammed Amîm el-. et-Ta‘rîfâtu’l-fıkhiyye. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2003.
• Beroje, Sahip. Ceza Muhâkemesi Hukuku Açısından İslâm İspat Hukuku. Ankara: Fecr Yayınları, 1. Basım, 2007.
• Beroje, Sahip. “Günümüz İspat İmkanları ve Anlayışı Işığında Kadının Şahitliğinin Yeniden Değerlendirilmesi”. EKEV Akademi Dergisi 19 (2004), 111-134.
• Beyhakī, Ebû Bekr Ahmed b. el-Hüseyn b. Alî el-. es-Sünenü’l-kübrâ. thk. Muhammed Abdulkadir Atâ. 10 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 3. Basım, 2003.
• Buhârî, Muhammed b. İsmâîl. el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ. thk. Mustafa Dîb. Beyrut: Dâru İbn Kesîr, 1. Basım, 1987.
• Cessâs, Ebû Bekr Ahmed b. Alî el-. Şerḥu Muḫtaṣari’ṭ-Ṭaḥâvî. thk. Muhammed İsmetullah İnayetullah vd. Dâru’l- Beşâiru’l-İslâmiyye, ts.
• Cürcânî, Seyyid Şerîf el-. et-Taʿrîfât. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1. Basım, 1983.
• Cüveynî, İmâmü’l-Haremeyn. Nihâyetü’l-maṭlab fî dirâyeti’l-meẕheb. thk. Abdülazîm Mahmûd ed-Dîb. Dâru’l- Minhâc, 2007.
• Çeker, Orhan. İslam Hukukunda Çocuk ve Hakları. İstanbul: Kayıhan Yayınları, 2004.
• Dal, Betül - Güman, Osman. “Bulûğ ve Rüşd Kavramları Çerçevesinde Ceza Ehliyetinin Yeniden Değerlendirilmesi: Cezaî Rüşd”. Bilimname XLI 1 (2020), 763-800.
• Demîrî, Ebü’l-Bekā Kemâlüddîn Muhammed b. Mûsâ ed-. en-Necmu’l-vehhâc fî şerḥi’l-Minhâc. 10 Cilt. Cidde: Dâru’l-Minhâc, 1. Basım, 2004.
• Dönmez, İbrahim Kâfi. “Temyiz”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 40/437-439. İstanbul: TDV Yayınları, 2011.
• Ebû Ceyb, Sa‘dî. el-Kāmûsu’l-fıkhî luġaten ve’stılâhan. Dımaşk: Dâru’l-Fiker, 1988.
• Ebû Dâvûd, Süleymân b. el-Eş‘as b. İshâk es-Sicistânî. es-Sünen. thk. Ahmed Muhammed Şâkir vd. 5 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî, ts.
• Ebû Yûsuf, Ya‘kūb b. İbrâhîm. İḫtilâfü Ebî Ḥanîfe ve İbn Ebî Leylâ. thk. Ebu’l-Vefâ el-Efgânî. 1 Cilt. Hind: Lecnetu İhyai’l- Me‘ârifi’n-Nu‘maniyye, 1. Basım, ts.
• Ebû’l-Basl, Ali. “Şehâdetu’ṣ-ṣaġîr ve ḥuccetuhâ fî’l-fıḳhi’l-İslâmî”. Mecelletü Câmatü Dımaşk lil’l-‘Ulumi’l-İktisâdiyye ve’l-Kanuniyye 25/1 (2009).
• Erdoğan, Mehmet. Fıkıh ve Hukuk Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2016.
• Erul, Bünyamin. Sahabenin Sünnet Anlayışı. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 9. Basım, 2016.
• Ezherî, Muhammed b. Ahmed el- - Muhammed Avd. Tehẕîbü’l-luġa. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî, 1. Basım, 2001.
• Fahreddin er-Râzî, Ebû Abdillâh (Ebü’l-Fazl) Fahrüddîn Muhammed b. Ömer. Mefâtîḥu’l-ġayb. Beyrut: Dâru’l- Kütübi’l-İlmiyye, 1. Basım, 2000.
• Ferrâ, Ebû Ya‘lâ el-. el-Mesâʾilü’l-fıḳhiyye min Kitâbi’r-Rivâyeteyn ve’l-vecheyn. thk. Abdülkerîm b. Muhammed el- Lâhim. Riyad: Mektebetu’l-Meârif, 1985.
• Güneş, Cengiz. “Racül/Ricâl Kelimelerinin Kur’ân’da Kullanılışı”. Amasya İlahiyat Dergisi 17 (Aralık 2021), 79-110.
• Haraşî, Muhammed b. Abdillâh el-. eş-Şerḥu’l-ḫaraşî ʿalâ Muḫtaṣarı Ḫalîl. Mısır: Matbaatü’l-Kubrâ, 2. Basım, 1317.
• İbn Abdülberr, Yûsuf b. Abdillâh b. Muhammed en-Nemerî. el-Kâfî fî fıḳhi ehli’l-Medîne. thk. Muhammed el- Morîtânî. Riyad: Mektebetü’r-Riyad el-Hadîse, 2. Basım, 1980.
• İbn Ebî Şeybe, Ebû Bekr Abdullāh b. Muhammed. el-Muṣannef fi’l-eḥâdîs̱ ve’l-âs̱âr. thk. Kemal Yusuf el-Hût. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, 1409.
• İbn Ferhûn, Burhâneddin. Tebṣıratü’l-ḥükkâm fî uṣûli’l-aḳżıye ve menâhici’l-aḥkâm. Mektebetü’l-Kulliyeti’l- Ezheriyye, 1986.
• İbn Hazm, Ebû Muhammed Alî b. Ahmed. el-Muḥallâ bi’l-âs̱âr. Beyrut: Dâru’l-Fiker, ts.
• İbn Kayyim, el-Cevziyye. eṭ-Ṭuruḳu’l-ḥükmiyye fi’s-siyâseti’ş-şerʿiyye. thk. Nayif b. Ahmed. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 4. Basım, 2019.
• İbn Kayyim, el-Cevziyye. İʿlâmü’l-muvaḳḳıʿîn ʿan rabbi’l-ʿâlemîn. thk. Ebû Ubeyde, Meşhûr b. Hasan Alü Selmân. Cidde: Dâru İbni’l-Cevzî, 1423.
• İbn Kudâme, Ebû Muhammed Muvaffakuddîn Abdullāh b. Ahmed b. Muhammed. el-Muġnî. 10 Cilt. Beyrut: Dâru’l- Fiker, 1. Basım, 1405.
• İbn Mâce, Ebû Abdillâh Muhammed b. Yezîd. es-Sünen. thk. Şuayb el-Arnaût vd. Beyrut: Dâru Risâleti’l-Alemiyye, 1. Basım, 2009.
• İbn Manzûr, Muhammed b. Mükerrem. Lisânü’l-ʿArab. Beyrut: Dâru Sadır, 1. Basım, ts.
• İbnü’l-Hümâm, Kemâlüddîn Muhammed b. Abdilvâhid b. Abdilhamîd es-Sivâsî. Fetḥu’l-ḳadîr ’ala’l-Hidâye. Lübnan: Dâru’l-Fiker, 1970.
• İbnü’l-Münzir, Ebû Bekr Muhammed b. İbrâhîm. el-İşrâf ʿalâ meẕâhibi ehli’l-ʿilm. thk. Sağîr Ahmed el-Ensârî. 10 Cilt. Birleşik Arap Emirlikleri: Mektebetü Mekkete es-Sekâfiyye, 2004.
• İbrâhîm Mustafâ vd. el-Mu‘cemu’l-vesît. Dâru’d-Da’ve, ts.
• Kâsânî, Alâüddîn Ebû Bekr b. Mes‘ûd b. Ahmed el-. Bedâʾiʿu’ṣ-ṣanâʾi fî tertîbi’ş-şerâʾi. Beyrut: Dâru’l-Kitâbu’l-Arabî, 1982.
• Körük, Serdar. “Son Çocukluk Dönemi Gelişim Alanları ve Özellikleri”. Çocuk Psikolojisi. ed. Nilüfer Ş. Özabacı. Ankara: Nobel Yayınları, 3. Basım, 2022.
• Kurtubî, Muhammed b. Ahmed. el-Câmiʿ li-aḥkâmi’l-Ḳurʾân. thk. Hişâm Semîr el-Buhârî. Riyad: Dâru’l-Âlem, 2003.
• Makdisî, Abdurrahman b. İbrâhim. el-‘Udde şerhu’l-‘umde. thk. Ahmed b. Ali. Kahire: Dâru’l-Hadîs, 2003.
• Mâlik b. Enes, Ebû Abdillâh. el-Muvaṭṭaʾ. thk. Muhammed Mustafa el-A’zamî. Müessesetu Zâyid b. Sultân, 1. Basım, 2004.
• Mâlik b. Enes, Ebû Abdillâh. el-Müdevvene. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1. Basım, 1994.
• Mâverdî, Ebü’l-Hasen Alî b. Muhammed el-. el-Ḥâvi’l-kebîr. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1. Basım, 1994.
• Melez, Merve Çağlak. Medeni Usul Hukukunda Tanık. Kayseri: EÜSBE, Basılmamış Doktora Tezi, 2024.
• Mergīnânî, Burhâneddin el-. el-Hidâye fî bidâyeti’l-mübtedî. thk. Talâl Yûsuf. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l- Arabî, ts.
• Nesefî, Ebü’l-Berekât en-. Kenzü’d-deḳāʾiḳ. thk. Sâid Bekdaş. Beyrut: Dârü’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 1. Basım, 2011.
• Nevevî, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Şeref b. Mürî en-. Ravżatü’ṭ-ṭâlibîn ve ʿumdetü’l-müttaḳīn. thk. Züheyr eş-Şâvîş. Beyrut: Mektebü’l-İslâmî, 3. Basım, 1991.
• Özcan, Mustafa. İslam Hukukunda Şahitlik Sistemi ve Türk Usul Hukuku ile Mukayesesi. İstanbul: Ark, 2021.
• Sabo Karabi Giade Esq. “Acceptability of Infant’s Testimony in the Sharia Courts: Maliki’s Point of View”. Journal Of Humanities And Social Science 21/4 (2016), 62-65.
• Sak, Ramazan vd. “Bir raştırma yöntemi olarak doküman analizi”. Kocaeli Üniversitesi Eğitim Dergisi 4/1 (2021), 227- 250.
• Sallan Gül, Songül - Kahya Nizam, Özlem. “Sosyal Bilimlerde İçerik ve Söylem Analizi”. Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 42: Özel sayı 1 (2021), Ö181-Ö198.
• Sarıahmetoğlu, Sinan. Ceza Muhakemesi Hukukunda İspat Vasıtası Olarak Şahitlik (İslam ve Merî Hukuk Mukayeseli). KÜSBE, Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, 2025.
• Sâvî, Ahmed b. Muhammed es-. Bulġatü’s-sâlik li-Aḳrebi’l-mesâlik. Dâru’l-Me’ârif, ts.
• Serahsî, Ebû Bekr Şemsü’l-eimme es-. el-Mebsûṭ. Beyrut: Dâru’l-Ma‘rife, 1993.
• Sowed Juma Mayanja. “Child Testimony and Its Admissibility in Criminal Proceedings: A Comparative Analysis Between Common Law and Islamic Law Systems”. Journal of Law, Policy and Globalization 84 (2019), 108-114.
• Şâfiî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İdrîs eş-. el-Üm. Beyrut: Dâru’l-Fiker, 1990.
• Şîrâzî, Ebû İshâk. el-Müheẕẕeb fî fıḳhi’l-İmâm eş-Şâfiʿî. Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
• Tayâlisî, Ebû Dâvûd Süleymân b. Dâvûd b. el-Cârûd et-. el-Müsned. thk. Muhammed b. Abdulmuhsin et-Türkî. 4 Cilt. Mısır: Dâru Hicr, 1999.
• Trablusî, Alâeddin et-. Muʿînü’l-ḥükkâm fîmâ yetereddedü beyne’l-ḫaṣmeyni mine’l-aḥkâm. Dâru’l-Fiker, ts.
• Vekî‘, Ebû Bekir Muhammed b. Halef b. Hayyân. Aḫbârü’l-ḳuḍât. thk. Abdulaziz Mustafa el-Merâğî. Riyad: Mektebetü’l-Verrâk, 1. Basım, 1947.
• Yapıcı, Şenay - Yapıcı, Mehmet. Gelişim ve Öğrenme Psikolojisi. Ankara: Anı Yayınları, 2005.
• Yavuz, Nilay. “Sosyal Bilimlerde Sistematik Literatür Analizi”. Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 51: Özel sayı 1 (2022), Ö347-Ö360.
• Yenisey, Feridun - Nuhoğlu, Ayşe. Ceza Muhakemesi Hukuku. İstanbul: Bahçeşehir Üniversitesi Yayınları, 2014.
• Yıldız, Kemal. İslam Yargılama Hukukunda İsbat Vasıtası Olarak Şahitlik. MÜSBE, Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, 1989.
• Yurtcan, Erdener. Ceza Yargılaması Hukuku. İstanbul: Alfa Yayınları, 1996.
• Zerkeşî, Şemseddin. Şerḥu’z-Zerkeşî. Dâru’l-Abîkân, 1993.
• Zürkānî, Abdülbâkī b. Yûsuf b. Ahmed ez-. Şerḥü’z-Zürkānî ʿalâ Muvaṭṭaʾ. thk. Taha Abdurraûf Sa‘d. Kahire: Mektebetü’s-Sekâfeti’d-Diniyye, 2003.
• el-Mevsûatü’l-fıkhiyye. Kuveyt: Vizâretü’l-Evkaf ve’ş-Şuûni’l-İslâmiyye, 1427.