Mâtürîdî Kelâmcı Lâmişî’nin Ahiret Ahvâline Dair Görüşleri Üzerine Bir Değerlendirme

Öz

Kelâm ilmi içerisinde aklî açıklamaların daha sınırlı biçimde yapıldığı başlıca alanlardan biri ahiret ahvâline dair konulardır. Ahiret hayatının duyularla tecrübe edilememesi sebebiyle bu alan klasik literatürde semʿiyyât başlığı altında ele alınmış; rü’yetullah, ecel, kabir hayatı ve şefaat gibi meseleler büyük ölçüde vahye dayalı bilgilere istinat eden, aklın ise daha çok imkân ve tutarlılık çerçevesinde devreye girdiği konular olarak değerlendirilmiştir. Mâtürîdî kelâm geleneğinin nispeten az incelenmiş simalarından biri olan Lâmişî, et-Temhîd fî Kavāʿidi’t-Tevhîd adlı eseriyle bu alandaki tartışmalara katkıda bulunmakta; semʿiyyât konularında Mâtürîdî–Nesefî çizgiyi sürdüren, ancak delil tertibi ve üslup tercihleri bakımından bazı nüanslar barındıran bir yaklaşım ortaya koymaktadır. Bu makale Lâmişî’nin ahiret ahvâline ilişkin görüşlerini rü’yetullah, ecel, kabir hayatı ve şefaat başlıkları etrafında sistematik biçimde incelemeyi ve söz konusu görüşlerin Mâtürîdî–Nesefî çizgi içindeki yerini tespit etmeyi amaçlamaktadır. Çalışma, nitel araştırma yöntemlerinden doküman analizi esas alınarak gerçekleştirilmiştir. Birincil kaynak olarak Lâmişî’nin et-Temhîd’inde ahiret ahvâline ilişkin ilgili bölümler tespit edilmiş; bu metin, Ebû Mansûr el-Mâtürîdî’nin Kitâbü’t-Tevhîd’i, Ebü’l-Muʿîn en-Nesefî’nin Tebṣıratü’l-edille’si ve başta Kādî Abdülcebbâr olmak üzere Muʿtezilî kelâmcıların eserlerindeki ilgili bahislerle karşılaştırmalı olarak okunmuştur. Ayrıca Lâmişî hakkında yapılan modern çalışmalar ile Mâtürîdî kelâm geleneği ve semʿiyyât konularına dair literatürden de yararlanılarak, Lâmişî’nin söz konusu gelenek içindeki konumu ve katkısı analiz edilmiştir. Elde edilen bulgular, Lâmişî’nin ahiret ahvâline dair görüşlerinde büyük ölçüde klasik Mâtürîdî–Nesefî çizgiyi sürdürdüğünü göstermektedir. Rü’yetullah meselesinde Hz. Mûsâ kıssası ve Kıyâmet sûresinin ilgili ayetleri etrafında rü’yetin naklen ve aklen mümkün olduğunu savunmakta; Muʿtezilî itirazlara karşı peygamberlerin imkânsız bir şeyi talep etmeyeceği ve “nazar” kavramının lugavî kullanımları gibi argümanlardan yararlanmaktadır. Ecel bahsinde, katil tarafından öldürülen kimsenin dahi eceliyle öldüğünü vurgulayarak ecelin tek ve değişmez olduğunu ifade etmekte; böylece ilâhî ilmin değişmezliğini korurken, insan fiillerinin de hukuki ve ahlaki sorumluluğunu temellendirmeye çalışmaktadır. Kabir hayatı ve sorgusu konusunda naklî delillerle yetinen Lâmişî, kabir azabını ve Münker–Nekîr sorgusunu kısa fakat net ifadelerle kabul etmekte; aklın bu alanda daha çok imkânsızlığı bertaraf eden sınırlı bir işleve sahip olduğunu vurgulamaktadır. Şefaat bahsinde ise büyük günah işleyen müminin imanî konumunu Ehl-i sünnet çizgisinde ele almakta; şefaati hem tekfirci eğilimleri hem de sorumsuzluk üreten bir kurtuluş anlayışını dışlayacak şekilde, ilâhî adalet ve rahmet dengesinde yorumlamaktadır. Sonuç olarak Lâmişî, ahiret ahvâline dair görüşlerinde bağımsız bir sistem kurucudan ziyade, Mâtürîdî–Nesefî doktrini naklî deliller merkezinde yeniden üreten ve savunan bir “süreklilik sağlayıcı” temsilci olarak öne çıkmaktadır. Bununla birlikte semʿiyyât alanında nassı merkeze alan, aklı ise haberlerin imkânını temellendiren ikincil bir araç olarak konumlandıran epistemolojik tavrı, hem Mâtürîdî semʿiyyât anlayışının somut bir örneğini sunmakta hem de kader, sorumluluk, büyük günah ve şefaat gibi güncel tartışmalar açısından yeniden okunmaya değer bir zemin teşkil etmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Kelâm
• Lâmişî
• Ahiret
• Mâtürîdî
• Nesefî

An Evaluation of al-Lāmishī’s Views on the States of the Hereafter in Māturīdī Kalām

Öz

One of the main fields within kalām in which rational explanations are employed in a more limited way is undoubtedly the discussions concerning the states of the hereafter (ākhira). Since the life of the hereafter cannot be experienced through the senses, this field has been treated under the heading of samʿiyyāt in the classical literature; issues such as ru’yat Allāh (the beatific vision), ajal (appointed term), the life of the grave, and intercession (shafāʿa) are thus regarded as matters that rest largely on revelation, with reason intervening primarily within the framework of possibility and coherence. One of the relatively less studied figures of the Māturīdī kalām tradition, Lāmishī contributes to these debates through his work al-Tamhīd fī Qawāʿidi’t-Tawḥīd and presents an approach which, while broadly continuing the Māturīdī–Nasafī line in samʿiyyāt, displays certain nuances in terms of the ordering of proofs and stylistic preferences. This article aims to examine systematically Lāmishī’s views on the states of the hereafter around the themes of ru’yat Allāh, ajal, the life and questioning of the grave, and intercession, and to determine the place of these views within the Māturīdī–Nasafī tradition. The study is based on qualitative research and employs document analysis as its main method. As a primary source, the relevant sections on the states of the hereafter in Lāmishī’s al-Tamhīd have been identified; this text is then read comparatively alongside the pertinent discussions in Abū Manṣūr al-Māturīdī’s Kitāb al-Tawḥīd, Abū al-Muʿīn al-Nasafī’s Tabsirat al-adilla, and the works of Muʿtazilī theologians—particularly Qāḍī ʿAbd al-Jabbār. In addition, modern studies on Lāmishī, as well as the broader literature on the Māturīdī kalām tradition and on samʿiyyāt, have been utilized in order to analyse Lāmishī’s position and contribution within this tradition. The findings indicate that Lāmishī largely maintains the classical Māturīdī–Nasafī line in his views on the states of the hereafter. In the matter of ru’yat Allāh, he argues—around the story of Moses (Mūsā) and the relevant verses of Sūrat al-Qiyāma—that the vision of God in the hereafter is possible both textually and rationally, and he responds to Muʿtazilī objections by drawing on arguments such as the premise that prophets do not request what is impossible and the various lexical uses of the term naẓar. In the discussion of ajal, he stresses that even a person killed by a murderer dies at his appointed term, thereby affirming that ajal is single and unchangeable; in this way he seeks to preserve the unchangeability of divine knowledge while at the same time grounding the legal and moral responsibility of human acts. Regarding the life and questioning of the grave, Lāmishī is content with scriptural proofs, accepting the punishment of the grave and the questioning by Munkar and Nakīr in brief yet clear terms, and emphasizing that reason here has only a limited role, namely to rule out impossibilities. In the section on intercession, he treats the faith-status of the grave sinner (al-muʾmin al-ʿāṣī) within the Sunnī framework and interprets intercession in a way that excludes both takfīr-oriented tendencies and a lax, responsibility-undermining notion of salvation, by situating it in the balance of divine justice and mercy. In conclusion, Lāmishī emerges in his discussions of the states of the hereafter not as an independent system-builder, but rather as a “continuity-providing” representative who reproduces and defends the Māturīdī–Nasafī doctrine on the basis of scriptural proofs. Nevertheless, his epistemological stance in the field of samʿiyyāt—which centres revelation (naṣṣ) and assigns to reason a secondary role that serves to demonstrate the possibility of the transmitted reports—offers a concrete example of the Māturīdī understanding of samʿiyyāt and provides a fruitful ground for reconsideration, particularly in relation to contemporary debates on destiny, moral responsibility, grave sins, and intercession.

Anahtar Kelimeler

• Kalām
• Lāmišī
• Hereafter
• Māturīdī
• Nasafī.

Kaynakça

1. Alıcı, Mustafa. “Şefaat”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 24 Ağustos 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/sefaat
2. Brodersen, Angelika. Bilinmeyen Kelâm Erken Dönem Mâtüridîliğinde Kelâmî Yaklaşımlar. çev. Özcan Taşçı. İstanbul: Albaraka Yayınları, 2021.
3. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmail, el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ. Beyrut: Dârü İbn Kesîr, 1423/2002.
4. Çelebi, İlyas. İslâm İnanç Sisteminde Akılcılık ve Kâdî Abdülcebbâr. İstanbul: Rağbet Yayınları, 2002.
5. Erkoç, Osman. “Mukaddime”. et-Temhîd li-kavâidi’t-tevhîd. mlf. Ebü’s-Senâ Mahmûd b. Zeyd el-Lâmişî. İstanbul: Hâşimî Yayınevi, 2022.
6. Gür, Eyüp. “Osmanlı Kelâmcısı Kemalpaşazâde’nin İkili Ecel Anlayışı”. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi 2/1 (Haziran 2024), 96-116.
7. İbn Mâce, Ebû Abdillâh Muhammed b. Yezîd b. Mâce el-Kazvînî. es-Sünen. thk. Heyet. 4 Cilt. Kahire: Dârü’t-Tâsîl, 1435/2014.
8. Kâʻbî, Ebü’l-Kāsım Abdullāh b. Ahmed b. Mahmûd el-Belhî. Kitâbü’l-Makâlât ve’meahu Uyûnil Mesâil ve’l-cevâbât. thk. Hüseyin Hansu vd. İstanbul: Kuramer Yayınları, 1439/2018.

9. Kâdî Abdülcebbâr, Ebü’l-Hasen Kādı’l-kudât Abdülcebbâr b. Ahmed. Dinin Temel İlkeleri el-Muhtasar fî Usûli’d-Dîn. çev. Hulusi Arslan. İstanbul: Endülüs Yayınları, 2017.
10. Kâdî Abdülcebbâr, Ebü’l-Hasen Kādı’l-kudât Abdülcebbâr b. Ahmed. Şerhu’l-Usûli’l-Hamse Muʻtezile’nin Beş İlkesi. çev. İlyas Çelebi. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2013.
11. Koloğlu, Orhan Şener. Cübbâîlerin Kelâm Sistemi. İstanbul: İSAM Yayınları, 2011.
12. Kur’ân Yolu. Erişim 21 Ağustos 2025. https://kuran.diyanet.gov.tr
13. Lâmişî, Ebü’s-Senâ Mahmûd b. Zeyd. et-Temhîd li-kavâidi’t-tevhîd. thk. Osman Erkoç. İstanbul: Hâşimî Yayınevi, 2022.
14. Lâmişî, Ebü’s-Senâ Mahmûd b. Zeyd. Kitâb fî Usûli’l-fıkh, thk. Abdülmecid Türkî. Beyrut: Dârü’l-Ğurabi’l-İslâmiyye, 1995.
15. Mâtürîdî, Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed b. Mahmûd es-Semerkandî. Kitâbü’t-Tevhîd Açıklamalı Tercüme. çev. Bekir Topaloğlu. Ankara: İSAM Yayınları, 2016.
16. Mâtürîdî, Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed b. Mahmûd es-Semerkandî. Te’vilâtü’l-Kur’ân Tercümesi. çev. Kemal Sandıkçı – Yusuf Şevki Yavuz. 13. Cilt. İstanbul: Ensar Yayınları, 2018.
17. Murad, Shawish. “el-Lâmişî’nin Kitâb Fî Usûli’l-Fıkh Kitabında Yöntem”, Siirt Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 7/1 (Haziran 2020).
18. Nesefî, Ebü’l-Muîn Meymûn b. Muhammed b. Muhammed b. Muʻtemid. Tebsıratü’l-edille fî usûli’d-dîn. thk. Claude Salamé. Dımaşk: Institut Français de Damas, 1990.
19. Okumuş, Namık Kemal. “Ezelî Yazgı Bağlamında Mu’tezile Düşünce Okulu’nun Ecel, Ömür ve İlim Anlayışı”, Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. 1/2 (2015), 43-79.
20. Ödemiş, Mehmet. “Tartışmalı Bir Akide Problemi Olarak Kabir Azabı”. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 15/30 (Aralık 2017), 504-567.
21. Özdemir, Veysel. “Kabir Azabıyla İlgili Bazı Hadîslerin İsnatları Üzerine Bir İnceleme”. EKEV Akademi Dergisi 59 (Mayıs 2014), 265-330.
22. Sâbûnî, Ebû Muhammed Nûruddîn Ahmed b. Mahmûd b. Ebî Bekr. Mâtürîdiyye Akaidi. çev. Bekir Topaloğlu. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2015.
23. Şaşa, Mehmet. “Arapça Dil Dinamiğinin Kelâmî İhtilaflara Etkisi”. Temel İslam Bilimler Araştırmaları -I- ed. Alparslan Kartal. Ankara: Sonçağ Akademi Yayınları, 2019.
24. Şık, İsmail Şık. “Semerkandlı Hanefî Mâturidî Âlim Mahmud b. Zeyd el-Lâmişî ve İlmi Konumu”. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 10/10.
25. Şık, İsmail. Hânefî-Mâturidî Geleneğin Usulû’d-Din Anlayışı Lâmişî Perspektifinde Kelam-Usulû’l-Fıkh Diyaloğu. Ankara: Asil Yayın Dağıtım, 2009.
26. Temîmî, Takıyyüddîn b. Abdilkādir. eṭ-Ṭabaḳātü’s-seniyye fî terâcimi’l-Ḥanefiyye. nşr. Abdülfettâh M. el-Hulv. 4 Cilt. Riyad: Dârü Rifâiyye, 1403/1983.
27. Tunç, Cihat.“Ecel” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 06 Mart 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/ecel
28. Uzundağ, Mehmet Sait. “Semerkandlı Hanefi-Mâturidî Âlim Mahmud b. Zeyd el-Lâmişî ve Bazı Hadis Meselelerine Yaklaşımı”. Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 8/16 (Haziran 2017).
29. Yavuz, Yusuf Şevki. “Lâmişî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 2 Eylül 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/lamisi
30. Yeşilyurt, Temel. Akıl Âyinesinde Cemâlullah’ı Seyreylemek. İstanbul: İnsan Yayınları, 2019.
31. Zekiyüddîn Şaʻbân. Usûlü’l-Fıkhi’l-İslâmî. İstanbul: el-Mektebetü’l-Hanefiyye, ts.
32. Zemahşerî, Ebü’l-Kāsım Mahmûd b. Ömer b. Muhammed el-Hârizmî. el-Keşşâf an hakā’ikı gavâmıdı’t-tenzîl ve uyûni’l-ekāvil fî vücûhi’t-te’vîl: Keşşâf Tefsiri. çev. Abdülaziz Hatip vd. 2. Cilt. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2017.
33. Zemahşerî, Ebü’l-Kāsım Mahmûd b. Ömer b. Muhammed el-Hârizmî. Muʻtezile Akaidi Kitâbü’l-Minhâc fî Usûli’d-Dîn. çev. U. Murat Kılavuz – A. İskender Sarıca. İstanbul: Klasik Yayınları, 2020.