A Comparison of Musnad Ahmed and al-Kutub al-Sittah in Terms of Content and Narrative Geography

Öz

This article presents a comparative analysis of Musnad Aḥmad and the Kutub al-Sittah in terms of both content and the geographical distribution of hadith transmission. The long-standing assumption in hadith scholarship that “the Musnad largely encompasses the Kutub al-Sittah” is critically re-examined through modern digital methods. These quantitative and geographical data indicate the complementary nature of the works in identifying different transmission chains (ṭuruq) and point to the important role of geographical analysis in understanding the history of transmission. In this study, the narrations found in both collections were classified using computer-assisted techniques; repetitions were removed, numerical distributions were identified, and the material was compared thematically. Furthermore, two prolific Companions, ʿĀʾisha and Abū Hurayra, were selected as sample figures, and the geographical distribution of their narrations was analyzed in detail. The widely transmitted view in the literature, that the Musnad largely encompasses the Kutub al-Sittah, does not fully align with quantitative data, and therefore necessitates a reassessment of this assumption. According to the data, 3,381 narrations found in the Kutub al-Sittah do not appear in the Musnad, while 3,496 narrations included in the Musnad are absent from the Kutub al-Sittah. The rate of overlap between the two collections is approximately 62%. These results demonstrate that the notion that Musnad Aḥmad almost entirely encompasses the Kutub al-Sittah is untenable; instead, the two collections complement one another rather than existing in a hierarchical relationship. The analysis of geographical distribution provides additional important insights. Although there is a general consistency between the two collections, Iraqi transmissions are proportionally more prominent in the Musnad. This finding aligns with the classical scholarly view regarding the higher reliability of Hijazi transmissions. Moreover, the results show that hadiths are repeated on average three times across the collections, and that the additional narrations (zawāʾid) identified in both the Musnad and the Kutub al-Sittah largely consist of lesser-known (gharīb) reports. By employing digital hadith databases such as al-Jāmiʿ li’l-ḥadīth al-nabawī and Khādim al-Ḥaramayn, the study determines that, excluding repetitions, the Musnad contains 9,100 hadiths, the Kutub al-Sittah 8,992, and the Kutub al-Tisʿah 12,842. These data contribute to a better understanding of both the scope of hadith compilation and classification processes and the transmission preferences of early hadith scholars. In sum, by comparatively examining Musnad Aḥmad and the Kutub al-Sittah in terms of content and transmission geography, this study offers a more balanced, data-driven perspective on the scope, structure, and place of these two major hadith corpora in the history of transmission. The findings are expected to provide a methodological and substantive foundation for further comprehensive research in hadith studies.

Anahtar Kelimeler

• Hadith
• al-Kutub al-Sittah
• Musnad Ahmad ibn Hanbal
• Zawāʾid
• the Geography of Hadith Transmission

Muhteva ve Rivayet Coğrafyası Bakımından Müsned-i Ahmed ve Kütüb-i Sitte Karşılaştırması

Öz

Bu makale, Ahmed b. Hanbel’in Müsned’i ile Kütüb-i Sitte arasında muhteva ve rivayet coğrafyası bakımından gerçekleştirilen karşılaştırmalı bir incelemeyi ele almaktadır. Hadis literatüründe uzun süredir dile getirilen “Müsned’in Kütüb-i Sitte’yi büyük ölçüde kuşattığı” yönündeki yaygın kanaat, modern dijital yöntemlere dayalı analizlerle yeniden test edilmekte ve eleştirel biçimde değerlendirilmektedir. Bu nicel ve coğrafî veriler, farklı rivayet tariklerinin tespitinde eserlerin birbirini tamamlayıcı niteliğine işaret etmekte ve coğrafî tahlilin rivayet tarihini anlamadaki önemli rolüne dikkat çekmektedir. Araştırmada her iki külliyatta yer alan rivayetler bilgisayar destekli tasnif yöntemleriyle sınıflandırılmış; tekrarlar çıkarılarak sayısal dağılımları tespit edilmiş ve muhteva bakımından karşılaştırılmıştır. Ayrıca müksirûndan Hz. Âişe ve Ebû Hüreyre örneklem olarak seçilmiş ve bu iki sahâbîye nispet edilen rivayetlerin coğrafî dağılımları ayrıntılı şekilde analiz edilmiştir. Elde edilen bulgular, literatürde yaygın biçimde nakledilen ve Müsned’in Kütüb-i Sitte’yi büyük ölçüde kuşattığı yönündeki kanaatin, niceliksel verilerle tam olarak örtüşmediğini göstermekte, bu nedenle söz konusu kabulün yeniden değerlendirilmesini gerekli kılmaktadır. Tespitlere göre, Kütüb-i Sitte’de yer alan 3.381 rivayet Müsned’de bulunmamakta; benzer şekilde Müsned’de yer alan 3.496 rivayet de Kütüb-i Sitte’de yer almamaktadır. Her iki külliyatın ortak rivayet oranı yaklaşık %62 olup, bu sonuç “Müsned-i Ahmed’in Kütüb-i Sitte’yi neredeyse tamamen içerdiği” yönündeki kabullerin doğrulanabilir olmadığını; aksine iki külliyatın birbirini tamamlayan nitelikte olduğunu göstermektedir. Rivayetlerin coğrafî dağılımlarına ilişkin analizler de dikkate değer veriler sunmaktadır. Her iki külliyat arasında genel bir uyum bulunmakla birlikte, özellikle Irak menşeli rivayetlerin Müsned’de oransal olarak daha yüksek olduğu görülmüştür. Bu tespit, Hicaz kaynaklı rivayetlerin güvenilirliğine dair klasik yaklaşımı destekleyen literatürle uyumludur. Ayrıca araştırma bulguları, hadislerin ortalama üç kez tekrarlandığını ve gerek Müsned gerekse Kütüb-i Sitte’de tespit edilen ziyadelerin çoğunlukla az bilinen (garîb) rivayetlerden oluştuğunu ortaya koymuştur. Çalışmada el-Câmiʿ li’l-hadîsi’n-nebevî ve Hâdimü’l-Harameyn gibi dijital hadis veri tabanları kullanılarak, tekrarlar hariç Müsned’de 9.100; Kütüb-i Sitte’de 8.992; Kütüb-i Tis‘a’da ise 12.842 hadis bulunduğu belirlenmiştir. Bu veriler, hadis tedvîn ve tasnif süreçlerinin kapsamı yanında erken dönem muhaddislerinin rivayet tercihlerinin daha iyi anlaşılmasına katkı sağlamaktadır. Çalışma Müsned-i Ahmed ile Kütüb-i Sitte’yi muhteva ve rivayet coğrafyası açısından karşılaştırmalı olarak ele alarak iki hadis külliyatının kapsamı, yapısı ve rivayet tarihindeki konumu konusunda daha dengeli ve veri temelli bir bakış açısı sunmaktadır. Elde edilen bulguların, hadis literatürüne yönelik daha kapsamlı araştırmalara metodoloji ve içerik bakımından zemin hazırlayacağı değerlendirilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Hadis
• Kütüb-i Sitte
• Müsned-i Ahmed
• Zevâid
• Hadis Rivayet Coğrafyası

Kaynakça

1. Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed eş-Şeybânî. el-Müsned. thk. Şuayb el-Arnaût v.dğr. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2001.
2. Ağırman, Cemal. “Müksirûn”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 31/532-533. Ankara: TDV Yayınları, 2020.
3. Akgün, Hüseyin. Hadis Rivâyet Coğrafyası. İstanbul: İFAV, 2. Basım, 2023, 53.
4. Alkan, Arif. Ahmed b. Hanbel’in Hadis Anlayışı ve Müsned. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 1997.
5. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâil. el-Câmiu’s-sahîh. thk. Muhammed Züheyr b. Nâsır en-Nâsır. b.y.: Dâru Tavki’n-Necât, 1422/2001.
6. el-Câmiʿ li’l-hadîsi’n-nebevî. Yazılım. Mısır: Şirketü’r-rivâye-Îcîkum. https://www.sonnaonline.com
7. Câmiu Hâdimi’l-Haremeyni’ş-Şerîfeyn li’s-Sünneti’n-Nebeviyye. Yazılım. Mısır: Harf. 2014
8. Çakan, İsmail Lütfi, Hadislerde Görülen İhtilaflar ve Çözüm Yolları. İstanbul: İFAV, 2. Basım, 1996.

9. Ebû Dâvûd es-Sicistânî. Risâletü Ebî Dâvûd ilâ ehli Mekke ve gayrihim fî vasfi Sünenihî. thk. Muhammed es- Sabbâğ. Beyrut: Dâru’l-Arabiyye, 1394/1974.
10. Hatîb, Ebû Bekir Ahmed b. Ali el-Bağdâdî. Târîhu Bağdâd. thk. Beşşâr Avvâd Ma‘rûf. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 1422/2002.
11. Heysemî, Ebü’l-Hasen Alî b. Ebî Bekr. Gâyetü’l-maksad fî zevâidi Aḥmed. thk. Hallâf Mahmûd Abdü’s-semî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2001.
12. Gürler, Kadir. “Zayıf Hadisle Amel Edilip Edilmeyeceği Tartışmaları Arasında Bir Çözüm Yolu: Telakkî Bi’l-Kabûl”. Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 11/22 (Aralık 2012), 5-28. https://doi.org/10.14395/jdiv3
13. İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Ahmed b. Alî el-Askalânî. Fethü’l-Bârî bi-şerhi Sahîhi’l-Buhârî. Beyrut: Dârü’l-Ma‘rife, 1959.
14. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ İsmail b. Ömer. İhtisâru Ulûmi’l-hadîs, thk. Ahmed Muhammed Şâkir. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l- İlmiyye, 2. Basım, 1431/2010.
15. İbn Receb, Ebü’l-Ferec Zeynüddîn el-Hanbelî. Şerhu İleli’t-Tirmizî. thk. Hemmâm Abdurrahim Saîd. Zerkâ: Mektebetü’l-Menâr, 1987.
16. İbnü’l-Cezerî, Ebü’l-Hayr Muhammed. Kitâbü’l-Mus‘adü’l-Ahmed fi hatmi Müsnedi’l-İmâm Ahmed. Riyad: Mektebetü’t-Tevbe, 1990.
17. İbnu’s-Salâh, Ebû Amr Osman b. Abdurrahman. Ulûmu’l-hadîs. thk. Nureddin Itr. Dımaşk: Dâru’l-Fikr, 1986.
18. Karahan, Abdullah, “Hadis Edebiyatında Zevâidler”, Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 13/1 (2004), 91-138.
19. Karahan, Abdullah. “Zevâid”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 44/303-305. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
20. Karataş, Mustafa. Hadislerin Sayısı. İstanbul: Ensar, 2017.
21. Karataş, Mustafa. “Muksirûn ve Hadîs Sayıları”. Kur’an Mesajı: İlmi Araştırmalar Dergisi 2/16,17,18, (1999), 169-182.
22. Koçyiğit, Talat. Hadis Tarihi. Ankara: TDV Yayınları, 1997.
23. Melchert, Christopher. “The Musnad of Ahmad ibn Hanbal”. Der Islam 82 (2005), 32-51.
24. Nesâî, Ebû Abdurrahman Ahmed b. Şuayb. Sünenü’n-Nesâî (el-Müctebâ), thk. Muhammed Rıdvân Araksûsî v.dğr. Beyrut: Dâru’r-Risâleti’l-Âlemiyye, 2018.
25. Nevevî, Ebû Zekeriyyâ Muhyiddîn. et-Takrîb ve’t-teysîr li-ma‘rifeti süneni’l-beşîri’n-nezîr fî usûli’l-hadîs, thk. Muhammed Osman el-Hışt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-Arabî, 1985.
26. Özmen, Ramazan. “Ahmed b. Hanbel ve Zayıf Hadis’le Amel Meselesi”. Yüzüncü Yıl Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 5/6 (Haziran 2017), 1-15.
27. Şâkir, Ahmed Muhammed. el-Bâ‘isü’l-hasîs şerhu İhtisâri Ulûmi’l-hadîs. Demmâm: Dâru İbnü’l-Cevzî, 1435.
28. Şâkir, Ahmed Muhammed. “Mukaddime”. el-Müsned. mlf. Ahmed b. Hanbel. 1/6-164. Kahire: Dâru’l-Hadîs, 1995.
29. Şâmî, Salih Ahmed. Müsnedü’l-İmam Ahmed b. Hanbel. Dimaşk: Dâru’l-Kalem, 2013.
30. Ürkmez, Ahmet. “Ahmed b. Hanbel Müsnedi’nde İç Düzen Problemi”. Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 26 (2021), 5-24.
31. Zehebî, Ebû Abdillâh Şemseddîn. el-Mûkiza fî ilmi mustalahi’l-hadîs, thk. Abülfettâh Ebû Gudde. Halep: Mektebetü’l- Matbûâti’l-İslamiyye, 1412/1992.