İslam Hukuku ve Modern Türk Hukukunda Mefhûm-i Muhâlefet ile Hüküm Çıkarma

Yıl 2026, Sayı: 31 , 197 - 211 , 20.04.2026

Muharrem Yılmaz

https://doi.org/10.32950/rid.1867003

https://izlik.org/JA68ZN56WZ

Öz

Bu çalışma, İslam hukuku ile modern Türk hukukunda metinlerden mefhûm-i muhâlefet /karşıt anlam yoluyla hüküm çıkarma yöntemini karşılaştırmalı olarak incelemektedir. Hukuk kurallarının sınırlı, günlük hayatın ise sürekli değişken olduğu gerçeğinden hareketle, yorum faaliyetinin her iki hukuk sisteminde de kaçınılmaz ve merkezi bir rol üstlendiği vurgulanmaktadır. Hukuk kurallarının açık olduğu durumlarda yorum ihtiyacı sınırlı kalmakla birlikte, metnin belirsizleştiği hâllerde yorum, hukuk düzeninin işlerliğini sağlayan temel araçlardan biri hâline gelmektedir. Bu bağlamda çalışma, İslam hukukundaki mefhûm-i muhâlefet ile modern Türk hukukunda argumentum a contrario (aksi ile kanıt) olarak adlandırılan yöntemi, teorik temelleri, uygulanma şartları bakımından mukayeseli biçimde ele almayı amaçlamaktadır. Makalenin ilk bölümünde, mantûk ve mefhûm ayrımı temelinde mefhûm kavramı açıklanmakta; mefhûm-i muhâlefet tanımlanmaktadır. Bu yöntemin Hanefî usûlünde fâsid bir istidlâl türü olarak değerlendirilmesi, buna karşılık Şâfiî, Mâlikî ve Hanbelî usûlcüler tarafından belirli şartlarla kabul edilmesi üzerinde durulmaktadır. İslam hukukunda mefhûm-i muhâlefetin kullanımını sınırlayan kurallar, çalışmanın önemli bir kısmını teşkil etmektedir. Bu kapsamda, mefhûm yoluyla elde edilen sonucun daha güçlü bir delille çatışmaması, lafızda yer alan kaydın aksini ispat dışında teşvik, sakındırma, mübalağa veya galip duruma işaret gibi başka bir amaca hizmet etmemesi ve ilgili kaydın metinde müstakil olarak zikredilmiş olması gibi şartlar ayrıntılı biçimde incelenmektedir. Bu sınırlamalar, hem nasların maksadına aykırı sonuçlara ulaşılmasını engellemeyi hem de sübjektif yorum riskini azaltmayı hedeflemektedir. Böylece İslam hukukunda karşıt anlamdan hüküm çıkarma yöntemi, oldukça gelişmiş ve çok katmanlı bir teorik çerçeve içerisinde ele alınmaktadır. Çalışmanın ikinci bölümünde ise modern Türk hukukunda karşıt anlam yorumu, mantıksal yorum yöntemleri bağlamında değerlendirilmektedir. Argumentum a contrario yaklaşımının Roma hukukundan itibaren taşıdığı mantıksal zemin ortaya konulmakta; Türk hukukunda bu yöntemin “aksiyle kanıt”, “karşıt anlam” veya “zıt kavram” gibi terimlerle ifade edildiği belirtilmektedir. Modern hukukta bu yöntemin, özellikle kanun metninin belirli bir durumu açıkça sınırlayıcı biçimde düzenlediği hâllerde geçerli kabul edildiği vurgulanmaktadır. Ceza hukuku, idare hukuku ve özel hukuk alanlarından seçilen yargı kararları üzerinden, karşıt anlam yorumunun olumlu ve sorunlu uygulama örnekleri analiz edilmektedir. Özellikle yetkide kanunilik ilkesi çerçevesinde, karşıt anlam yoluyla yeni yetkiler veya yükümlülükler türetilemeyeceği hususu ön plana çıkarılmaktadır. Sonuç bölümünde, her iki hukuk sisteminin karşıt anlamdan hüküm çıkarma konusunda ortak bir mantıksal temeli paylaştığı, ancak teorik derinlik ve metodolojik sınırlar bakımından önemli farklılıklar taşıdığı tespit edilmektedir. İslam hukukunda mefhûm-i muhâlefet, ayrıntılı şartlarla sınırlandırılmışken; modern hukukta bu yöntemin teorik çerçevesinin daha dar ve dağınık olduğu görülmektedir. Çalışma, modern hukukun yorum faaliyetinde İslam hukukunun geliştirdiği sistematik ve sınırlayıcı yaklaşımdan istifade edebileceğini, bu sayede hukuk güvenliği ve öngörülebilirliğin güçlendirilebileceğini ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

İslam Hukuku , Modern Hukuk , Yorum , Mefhûm-i muhâlefet , Aksi ile Kanıt

Etik Beyan

Bu makalede yer alan bilgiler tarafımca etik ihlal yapılmaksızın akademik teamüllere riayet edilerek oluşturulmuştur

Deriving Legal Rulings through Mafhūm al-Mukhālafah in Islamic Law and Modern Turkish Law

https://izlik.org/JA68ZN56WZ

Öz

This study comparatively examines the method of deriving legal rulings from texts through mafhum al-mukhalafa (argument from the contrary meaning) in Islamic law and modern Turkish law. Starting from the fact that legal rules are limited in number whereas everyday life is continuously changing, the study emphasizes that interpretative activity plays an inevitable and central role in both legal systems. While the need for interpretation remains limited where legal provisions are clear, interpretation becomes one of the fundamental tools ensuring the proper functioning of the legal order in cases where the meaning or scope of the text becomes ambiguous. In this context, the study aims to address, in a comparative manner, mafhum al-mukhalafa in Islamic law and the method referred to in modern Turkish law as argumentum a contrario (argument from the contrary), with particular attention to their theoretical foundations and conditions of application. In the first part of the article, the concept of mafhum is explained on the basis of the distinction between mantūq (explicit meaning) and mafhum (implicit meaning), and mafhum al-mukhalafa is defined. The article examines the characterization of this method as a defective form of inference (istidlāl fāsid) in Ḥanafī legal theory, in contrast to its acceptance under certain conditions by Shāfiʿī, Mālikī, and Ḥanbalī jurists. The rules that limit the use of mafhum al-mukhalafa in Islamic law constitute a significant part of the study. In this respect, conditions such as the requirement that the conclusion reached through mafhum must not conflict with stronger evidence, that the qualification mentioned in the text must not serve purposes other than establishing the contrary (such as encouragement, deterrence, hyperbole, or reference to a predominant situation) and that the qualification must be independently stated in the text, are examined in detail. These limitations aim both to prevent outcomes that contradict the objectives of the scriptural texts and to reduce the risk of subjective interpretation. Accordingly, the method of deriving rulings from the contrary meaning in Islamic law is shown to operate within a highly developed and multi-layered theoretical framework. The second part of the study evaluates the interpretation based on the contrary meaning in modern Turkish law within the context of logical methods of interpretation. The logical foundation of argumentum a contrario, tracing back to Roman law, is outlined, and it is noted that this method is referred to in Turkish legal doctrine by terms such as “argument from the contrary,” “contrary meaning,” or “opposite concept.” It is emphasized that in modern law this method is considered valid particularly in cases where the statutory text explicitly and restrictively regulates a specific situation. Through selected judicial decisions from criminal law, administrative law, and private law, both the positive and problematic applications of interpretation by contrary meaning are analyzed. Special emphasis is placed on the principle of legality in matters of authority, under which new powers or obligations cannot be derived through argument from the contrary. In the conclusion, the study finds that both legal systems share a common logical basis in deriving rulings from the contrary meaning, yet differ significantly in terms of theoretical depth and methodological constraints. While mafhum al-mukhalafa in Islamic law is circumscribed by detailed conditions, the theoretical framework governing this method in modern law appears narrower and more fragmented. The study ultimately argues that modern legal interpretation could benefit from the systematic and restrictive approach developed in Islamic legal theory, thereby enhancing legal certainty and predictability.

Anahtar Kelimeler

Islamic law , Modern Law , İnterpretation , mafhûm al-mukhâlafa , Argumentum a contrario

Kaynakça

• Apaydın, H. Yunus. İslam Hukuk Usulü. Kayseri: Kimlik Yayınları, 2017.
• Atar, Fahreddin. Fıkıh usulü. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı (İFAV), 2013.
• AYM, Anayasa Mahkemesi. K. 1963/71 (28 Mart 1963). https://normkararlarbilgibankasi.anayasa.gov.tr/ND/1963/71
• AYM, Anayasa Mahkemesi. K. 2020/32 (25 Haziran 2020). https://normkararlarbilgibankasi.anayasa.gov.tr.
• Bâbertî, Ekmelüddîn Muhammed b. Mahmûd b. Ahmed. el-ʿİnâye şerḥu’l-Hidâye. Kahire: Şirketü Mektebeti ve Matbaʿati Muṣṭafâ el-Bâbî el-Ḥalebî ve Evlâdühû, 1389/1970, 2/325.
• Başbuğ, Aydın. “Kesin Sonuç Vermeyen Aksi ile Kanıt Yorum Yöntemi ve Bu Yöntem Uygulanarak Verilen Bir Karar Üzerine Değerlendirme”. İş ve Hayat Dergisi 10/19 (2024), 33-41.
• Cudeyʿ, Abdullah b. Yusuf b. ʿÎsâ. Teysîr ʿİlmi usûli’l-Fıkh. Beyrut: Müessesetü’r-Reyyân, 1418/1997.
• D, Danıştay. K. 2021/8 (Ağustos 2021). https://karararama.danistay.gov.tr/getDokuman? arananKelime=yetki+unsuru&id=835330500
• Danıştay, Danıştay 8. Daire. K. 2023/4843 (17 Ekim 2023).
• Danıştay, Vergi Dava Daireleri Kurulu. K. 2024/1309 (25 Aralık 2024). Danıştay VDDK Kararlar Bülteni içindeki karar özeti (E:2023/1525, K:2024/1309).
• Demir, Abdullah ve Yahya Deryal. Hukuk Başlangıcı ve Hukuk Metodolojisi. Ankara: Adalet Kitabevi, 2013.
• Gedik, Ömer. Anayasa Mahkemesi Kararlarının Yorum Yöntemleri Açısından İncelenmesi. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2013.
• Georgetown University Law Center. A Guide to Reading, Interpreting and Applying Statutes. Washington, D.C.: Georgetown University, 2018. https://www.law.georgetown.edu/wp-content/uploads/2018/12/A-Guide-to- Reading-Interpreting-and-Applying-Statutes-1.pdf (Erişim 11 Ağustos 2025).
• Gözler, Kemal. Hukuka Giriş. Bursa: Ekin Basım Yayın Dağıtım, 2008.
• Gözler, Kemal. Hukukun Temel Kavramları. Bursa: Ekin Yayınevi, 2013.
• Güman, Osman. Nahiv-fıkıh usulü ilişkisi (el-İsnevî örneği). Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2006.
• Güriz, Adnan. Hukuk Felsefesi. Ankara: Siyasal Kitabevi, 2003.
• İbn Emîr el-Hâc. et-Takrîr ve’t-tahbîr: Şerhu Tahrîri’l-Kemâl İbn Hümâm fî ʿilmi’l-usûl. Bulak: el-Matbaʿatü’l-Kübrâ el-Emîriyye, 1316–1318.
• İbn en-Neccâr el-Hanbelî, Takıyyüddîn Ebü’l-Bekâ Muhammed b. Ahmed b. Abdülazîz el-Fütûhî. Şerhu’l-Kevkebü’l- Münîr. 4 Cilt. y.y.: Mektebetü’l-Ubeykân, 2. Basım, 1997.
• İbn Kudâme, Muvaffakuddîn Abdullah b. Ahmed b. Kudâme el-Cemâʿîlî. Ravzatü'n-nazır ve cennetü'l-münazır fî usuli'l-fıkh ala mezhebi'l-imam Ahmed b. Hanbel. thk. Şaʿbân Muḥammed İsmâʿîl. Beyrut: Müessesetü’r-Reyyân, 2. Basım, 1423/2002.
• İİK, İl İdaresi Kanunu (Kanun No. 5442). Resmî Gazete 6269 (18 Haziran 1949). Erişim 13 Ağustos 2025. https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/1.3.5442.pdf
• Kaan, Enver Osman. Tablolarla Fıkıh Usûlü. İstanbul: İFAV Yayınları, 2020.
• Kal’aci, Muhammed Revvas. Fıkıh lugatı : Arapça - İngilizce - Türkçe. thk. tercüme: Ayhan Ak. İstanbul: Ocak Yayıncılık, 2012.
• Kara, Yakup. “Dil ve Usûl Arasında Mefhûm-ı Muhâlefet: İbn Hazm’ın Mefhûm-ı Muhâlefeti Eleştirisi Bağlamında Bir İnceleme”. IV. Türkiye Lisansüstü Çalışmalar Kongresi Bildiriler Kitabı -IV (İlahiyat) 14-17 Mayıs 2015, Kütahya, 335- 347.
• Karaman, Hayreddin. Fıkıh usulü : İslam hukukunun kaynakları, metodu ve felsefesi. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2010.
• Karâfî, Ebü’l-Abbâs Şihâbeddin Ahmed b. İdrîs. el-Furûḳ = Envârü’l-burûk fî envâʿi’l-furûk. Beyrut: ʿÂlemü’l-Kütüb, ts.
• Koca, Ferhat. “Mefhum”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 28. Cilt. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı, 2003.
• “Mefhûm”. el-Mevsûʿatü’l-Fıkhiyye el-Kuveytiyye. Kuveyt: Vizâratü’l-Evkâf ve’ş-Şuûni’l-İslâmiyye, 1404–1427.
• Nas, Taha. “Mefhûmu’l-Muhâlefe’nin Delâleti”. Usul İslam Araştırmaları 14/14 (01 Aralık 2010), 117-154.
• OK, Orman Kanunu (Kanun No. 6831). Resmî Gazete 9402 (8 Eylül 1956). Erişim 14 Ağustos 2025. Erişim adresi: chrome-extension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/1.3.6831.pdf
• Oxford Reference. s.v. “Argumentum a contrario.” Oxford Reference (Online). Tanım: “Argument from the contrary. An argument for different treatment made by negative reasoning from another argument.” (Erişim 11 Ağustos 2025).
• Önder, Muharrem. İslam Hukuk Metodolojisinde Mefhûm-i Muhâlefet Kavramı. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 1996.
• Özbilgen, Tarık. Eleştirisel Hukuk Başlangıcı Dersleri. İstanbul: Sulhi Garan Yayınevi, 1976.
• Özdemir, Mahmud Muhammed. “Mefhûm-i Muhâlefet Yönteminin Ayrık Şartlı Kıyasa Evrimindeki Devinim = The Dynamics of the Evolution of Argumentum a Contrario (Mafkhum al-Mukhalafa) Method into Disjunctive Conditional Syllogism (Al-Sabr wa’l-Taqsim)”. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 28/50 (2024), 495 -516.
• Urve Nâsır vd. “Eseru’l-ihtilâf bi hucciyyet-i mefhûmi’l-muhâlefe ala ihtilâfi’l-ahkâmi’l-fikhiyye”. Mecelletü ittihadi’l- akadimiyyîne ve’l-ulemâi’l-Arab 2 (2023), 16-37.
• Sadrüşşeria, Ubeydullah b. Mes’ud b. Mahmûd el-Buhari el-Mahbubi, 747/1346. Şerhü’l-vikaye. 5 Cilt. Amman: Müessesetü’l-Verrak, 2006.
• Sâlih, Muhammed Edip. Tefsîru’n-nusûs fî’l-fıkhi’l-İslâmî. 2 Cilt. Beyrut: el-Mektebetü’l-İslâmî, 1993.
• Sav, Yasemin. Hukuk Mantık İlişkisi. Bingöl: Bingöl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2023.
• Serahsî, Şemsü’l-Eimme Muhammed b. Ahmed. Şerhu’s-Siyeri’l-kebîr. Kahire: eş-Şeriketü’ş-Şarkiyye li’l-İ‘lânât, ts.
• Serahsi, Ebû Bekr Şemsüleimme Muhammed b. Ahmed b. Sehl, 483/1090. Usulü’s-Serahsi. thk. thk.: Ebü’l-Vefâ el- Efganî. 2 Cilt. Kahire: Dârü’l-Kitâbi’l-Arabi, 1954.
• STK, Sayıştay Temyiz Kurulu. K. 2006/28569 (5 Nisan 2006). chrome- extension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/https://www.sayistay.gov.tr/files/4575_der6667m9.pdf
• Sümer, Haluk Hadi. Hukuka Giriş: Kavramlar ve Kurumlar. Ankara: Seçkin Yayıncılık, Eylül 2020.
• Şa‘bân, Zekiyyuddîn. Usûlü’l-fikhi’l-İslâmî. y.y.: el-Mektebetü’l-Ḥanefiyye, ts.
• Şevkânî, Muhammed b. Ali b. Muhammed b. Abdullah. İrşâdü’l-fühûl ilâ tahkîki’l-hak min ʿilmi’l-usûl. thk. Ahmed İzzû ʿInâye. Şam: Dâru’l-Kitâbi’l-ʿArabî, 1419/1999.
• TCK, Türk Ceza Kanunu (Kanun No. 5237). Resmî Gazete 25611 (12 Ekim 2004). Erişim 14 Ağustos 2025. chrome- extension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/https://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.5.5237.pdf
• Topal, Şevket - Şen, Ayhan. “Hanefî Usul Düşüncesinde Fâsid İstidlâl Çeşitlerinden Mefhûm-i Muhâlefet = The Concept of Mafhum-i Mukhalafa as Istidlal Forms”. Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 17 (2020), 13-51.
• Türk Hukuk Lügatı. Ankara: Başbakanlık Basımevi, 3. Basım. 1991.
• Türkiye Cumhuriyeti Anayasası. https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/1.5.2709.pdf
• Türkiye Cumhuriyeti. Türk Medenî Kanunu. Kanun No: 4721. Kabul Tarihi: 22.11.2001. Resmî Gazete 24607 (8 Aralık 2001). https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/1.5.4721.pdf (Erişim 11 Ağustos 2025).
• Y12CD, Yargıtay 12. Ceza Dairesi. K. 2021/5754 (14 Eylül 2021). https://kazanci.com.tr/gunluk/12cd-2021-4158.htm
• Y8HD, Yargıtay 8. Hukuk Dairesi. K. 2024/4013 (2024). Erişim adresi: https://www.sonkarar.com/kararlar/yargitay- 8-hukuk-dairesi-2021-13221-esas-2024-4013-karari-d3683efd-0811-5596-97fc-f4239e8d06d9?utm_source
• Yargıtay 10. Hukuk Dairesi. K. 2014/8788 (15 Nisan 2014).
• Yılmaz, Okan Kadir. “Tahkiku ‘Risale fi Mefhumi’l-Muhâlefe’ li-Ahizâde Abdülhalim Efendi”. İslâm Araştırmaları Dergisi 34 (2015), 53-134.
• YİBHGK, Yargıtay İçtihadı Birleştirme Hukuk Genel Kurulu. K. 2018/10 (19 Ekim 2018).
• Yüksek Fen Kurulu. Kararlar ve Görüşler. Ankara, ts.
• Zerkeşî, Bedreddin Muhammed b. Abdullah b. Bahâdır. el-Bahrü’l-muhît fî Usûli’l-fıkh. Kahire: Dârü’l-Kutubi, 1414/1994.
• Zerkeşî, Bedreddin Muhammed b. Abdullah b. Behâdır. Teşnîfü’l-esâmi‘ bi-Cem‘i’l-Cevâmi‘ li Tâcüddîn es-Subkî. 4 Cilt. y.y.: Mektebetu Kurtuba li’l-Bahsi’l-İlmî ve İhyâi’t-Türâs.
• Zeydan, Abdülkerîm. el-Vecîz fî sûli’l-fıkh. Beyrut, Lübnan: Müessesetü’r-Risâle, 2001.
• Zühaylî, Muhammed Mustafa ez-. el-Veciz fî usuli’l-fıkhi’l-İslâmî: ed-delalat el-ictihad ve’t-taklid ve’l-fetva et- te’aruz ve’t-tercih. Dımaşk: Dârü’l-Hayr, 2006.