Nazzâm Sonrası Dönemde İ‘timâd Kavramının Basra Mu‘tezile Kelâmındaki Değişim Süreci

Öz

Kelâm düşünce geleneğinde i‘timâd teolojik, kozmolojik ve ahlâkî nitelik taşıyan birçok meselenin açıklanmasında başvurulan temel kavramlardan biri olarak öne çıkmaktadır. Özellikle Basra Mu‘tezile kelâmında âlemin yapısı ve işleyişine ilişkin tasavvurun temellendirilmesinde belirleyici bir rol üstlenmektedir. Nitekim Basra ekolüne mensup kelâmcıların görüşleri dikkate alındığında, i‘timâdın âlemin yaratılması, yaratılan varlıkların belirli bir düzen içerisinde değişime uğraması ve bu değişimin ilahî nizam çerçevesinde gerçekleşmesi düşüncesiyle irtibatlı biçimde ele alındığı görülmektedir. Bu yönüyle i‘timâd, varlıklarda meydana gelen değişim ve gelişim süreçlerini, nedensellik düzeni içinde temellendiren bir kavram olarak değerlendirilmektedir. Nitekim i‘timâd, âlemdeki işleyiş ile değişim ve dönüşümlerin arka planındaki nedenleri ve bu nedenlere bağlı olarak ortaya çıkan sonuçları açıklamaya imkân sağlamaktadır. Bu çalışma, âlemde değişim ve sürekliliğin nasıl gerçekleştiği meselesini açıklama çabaları bağlamında geliştirilen i‘timâd kavramının, Ebû İshâk İbrahim b. Seyyâr en-Nazzâm (ö. 231/845) ve sonrası Basra Mu‘tezile kelâmındaki değişim sürecini incelemektedir. Nazzâm tarafından bir hareket türü olarak tayin edilen i‘timâdın sonraki dönemde geçirdiği kavramsal dönüşüm, Basra Mu‘tezile geleneğine ait metinler üzerinden analiz edilmektedir. Çalışmanın temel iddiası, Nazzâm’da tabiat merkezli bir açıklama modeli içinde konumlanan i‘timâdın Nazzâm sonrası dönemde özellikle Ebû Hâşim el-Cübbâî (ö. 321/933) ve onun düşünce mirasını sürdüren Kâdî Abdülcebbâr (ö. 415/1025), Ebû Reşîd en-Nîsâbûrî (ö. V./ XI. yy.) ve İbn Metteveyh (ö. 469/1077) tarafından daha sistematik ve kavramsal bir çerçeveye kavuşturulduğu yönündedir. Bu gelişim, Basra Mu‘tezilesi’nin cisim, hareket ve nedensellik anlayışında derinleşen fikrî ayrışmaları açığa çıkarmaktadır. Nitekim Nazzâm cisimlerin iç içe geçmiş gizli tabiatlara sahip olarak yaratıldığı ve dış bir etkinin devreye girmesiyle bu tabiatların açığa çıktığı bir değişim anlayışından (kümûn-zuhûr) hareketle i‘timâdı açıklarken sonraki kelâmcılar, cisimler arasındaki temas ve etkileşime (itme ve direnme) dayalı bir yaklaşımla i‘timâdı ele almışlardır. Bu farklılaşma doğrultusunda i‘timâd, başlangıçta durağan görünen sâkin bir cismin gizli hareketliliğini açıklamaya yönelikken, Nazzâm sonrası dönemde cismin mekânlar arası yer değişimini (intikal hareketini) de kapsayan daha geniş bir içerik kazanmıştır. Çalışma, tarihsel ve kavramsal çözümlemeye dayalı bir yöntem izleyerek i‘timâd kavramını Nazzâm ve sonraki dönem bağlamında karşılaştırmalı bir perspektifle incelemekte ve kavramın Basra Mu‘tezile geleneğindeki işlevi ile anlam gelişimini ortaya koymayı hedeflemektedir. Bu çerçevede Basra Mu‘tezilesi’nin âlem tasavvurunu kapsamlı şekilde yansıtan İbn Metteveyh’in et-Tezkire fi ahkâmi’l-cevâhir ve’l-a‘râz adlı eseri temel kaynak olarak kullanılmaktadır. Bu eserin şerhi niteliğindeki Şerhu Kitâbi’t-Tezkire fi ahkâmi’l-cevâhir ve’l-a‘râz da i‘timâda ilişkin açıklamaları ayrıntılı biçimde ortaya koyması bakımından ayrıca önem taşımaktadır. Bu doğrultuda çalışmanın metin örgüsü, Basra ekolüne mensup âlimlerin görüşlerini kavramsal bir bütünlük içinde derleyen et-Tezkire ile bu eserin şerhi üzerine kurulmuştur. Çalışma, söz konusu eserler üzerinden i‘timâdın doğasına ilişkin tartışmaları bütüncül bir perspektifle açıklığa kavuşturmayı ve i‘timâd konusundaki araştırmaların derinleşmesine ve ilerlemesine katkı sunmayı hedeflemektedir. Bu doğrultuda çalışmada, i‘timâd kavramının tarihsel süreç içerisinde anlam bakımından gelişim gösterdiği ve bu gelişime bağlı olarak farklı kullanım biçimleri kazandığı sonucuna varılmaktadır. Nazzâm’ın sisteminde hareket, kümûn ve tabiat kavramlarıyla bağlantılı olarak açıklanan i‘timâdın, Nazzâm sonrası dönemde karşılıklı itme, ağırlık ve nedensel ilke gibi farklı anlam ve işlevler kazanarak kavramsal bir dönüşüm geçirdiği ortaya konulmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Kelâm
• İ‘timâd
• Nazzâm
• İbn Metteveyh
• Karşılıklı İtme (müdâfa‘a)
• Ağırlık
• Tabiat
• Kümûn-Zuhûr.

The Development of the Concept of I‘timād in Basran Mu‘tazilite Kalām after al-Naẓẓām

Öz

Within the kalām tradition, i‘timād emerges as one of the principal concepts employed to address theological, cosmological, and ethical questions, and in Baṣran Mu‘tazilite kalām it plays a crucial role in formulating a conception of the structure and operation of the universe. For Baṣran scholars, i‘timād is discussed in connection with the idea that the universe is created, that created beings undergo change in an orderly fashion, and that this change occurs in accordance with the divine order; the concept can thus be construed as a mechanism through which the processes of change and development in created beings are situated within a framework of causality. İ‘timād thus provides a means of accounting for both the causes behind the world’s operatin and its ongoing transformation and the effects that follow from those causes. This study traces the conceptual evolution of i‘timād across Abū Ishāq Ibrāhīm ibn Sayyār al-Naẓẓām and the post-Naẓẓām period through a close reading of the principal Baṣran Mu‘tazilite texts. Its central claim is that i‘timād, initially situated within a nature-centered explanatory model in Naẓẓām's thought, was given a more systematic and conceptually integrated framework in the post-Naẓẓām period, particularly by Abū Hāshim al-Jubbāʾī and his intellectual heirs, namely, Qāḍī ‘Abd al-Jabbār, Abū Rashīd al-Nīsābūrī, and Ibn Mattawayh. This development brings to light the deepening intellectual divergences within the Baṣran Mu‘tazilite understanding of body, motion, and causality. Naẓẓām explained i‘timād through the doctrine of kumūn-ẓuhūr (latency and manifestation), according to which bodies are created with hidden, intertwined natures (ṭabā’i‘) that become manifest through external intervention. Later kalām scholars, by contrast, approached i‘timād through a model grounded in the contact and interaction between bodies (impulse and resistance). Reflecting this divergence, i‘timād was initially formulated to explain the latent mobility of a seemingly stationary body, whereas in the post-Naẓẓām period it came to encompass the spatial displacement of bodies (intiqāl) as well. Adopting a method grounded in historical and conceptual analysis, the study takes as its principal textual basis Ibn Mattawayh's al-Tadhkira fī aḥkām al-jawāhir wa-l-a‘rāḍ, a work offering a comprehensive articulation of the Baṣran Muʿtazilite cosmos, together with its commentary, Sharḥ Kitāb al-Tadhkira fī aḥkām al-jawāhir wa-l-a‘rāḍ, which sets forth the discussions concerning i‘timād in particular detail. Drawing on these works, the study aims to clarify the debates surrounding the nature of iʿtimād from a holistic perspective and to contribute to the further development of scholarship on the concept. Accordingly, this study concludes that the concept of iʿtimād underwent semantic development over the course of history and, in connection with this development, acquired different usages. This study shows that i‘timād, which Naẓẓām explains in connection with the concepts of motion, theory of latency and nature, underwent a conceptual transformation in the post-Naẓẓām period, acquiring new meanings and functions such as mutual propulsive force (mudāfa‘a), weight and causal principle.

Anahtar Kelimeler

• Kalām
• Impetus (i‘timād)
• al-Naẓẓām
• Ibn Mattawayh
• Mutual Propulsive Force (mudāfa‘a)
• Weight
• Nature
• Theory of Latency and Manifestation (kumūn-ẓuhūr).

Kaynakça

1. Aristoteles. Fizik. çev. Saffet Babür. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2017.
2. Bağdâdî, Abdülkâhir. el-Fark beyne’l-fırak. nşr. Muhammed Osman el-Huşt. Kahire: Mektebetü İbn Sina, ts.
3. Câbirî, Muhammed Âbid. Arap İslam Kültürünün Akıl Yapısı. çev. Burhan Köroğlu. Hasan Hacak ve Ekrem Demirli. İstanbul: Kitabevi Yayınları, 2001.
4. Câhız, Ebû Osman Amr b. Bahr b. Mahbûb el-Kinânî. ed-Delâil ve’l-i‘tibâr ‘ale’l-halk ve’t-tedbîr. Beyrut: Mektebetü’l-Küllîyâti’l-Ezheriyye, 1988.
5. Câhız, Ebû Osman Amr b. Bahr b. Mahbûb el-Kinânî. Kitâbu’l-Hayevân. thk. Abdüsselâm Muhammed Hârûn. 7 Cilt. Beyrut: Dâru’l İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî, 1969.
6. Cengiz, Yunus. “Nazzâm’ın Düşüncesinde Tanrı, Doğa ve İnsan”. Doğu’dan Batı’ya Düşüncenin Serüveni İslam Düşüncesinin Altın Çağı 5. ed. Bayram Ali Çetinkaya. 573-604. İstanbul: İnsan Yayınları, 2015.
7. Cengiz, Yunus. “Nazzâm’ın Doğa Felsefesinde İ‘timâd Hareketi: Ne’liği ve İşlevi”. Milel ve Nihal İnanç, Kültür ve Mitoloji Araştırmaları Dergisi (Haziran 2014), 143-168. https://doi.org/10.17131/milelnihal.04558
8. Cengiz, Yunus. Doğa ve Öznellik Câhız’ın Ahlâk Düşüncesi. İstanbul: Klasik Yayınları, 2015.

9. Cürcânî, Ebü’l-Hasen Alî b. Muhammed b. Alî Seyyid Şerîf. Kitâbü’t-Ta‘rifât. thk. Muhammed Abdurrahman el- Maraşlı. Beyrut: Dâru’n-Nefâis, 2007.
10. Cürcânî, Ebü’l-Hasen Alî b. Muhammed b. Alî Seyyid Şerîf. Şerhu’l-Mevâkıf. Konstantiniye: Dârü’t-Tıbâati’l Âmire, 1239.
11. Cüveynî, İmâmü’l-Harameyn Ebu’l-Meâli Abdülmelik b. Abdillâh b. Yusuf. eş-Şâmil fî usûli’d-dîn. thk. Ali Sami en- Neşşâr. İskenderiye: Münşeâtü’l-Maârif, 1969.
12. Çivizâde, Muhyiddin Mehmed b. İlyas el-Menteşevî. Risâletü’l-i‘timâd fi Şerhi’l-Mevâkıf. 84b-85a. İstanbul: Yazma Eser Kütüphanesi, Halet Efendi, 810.
13. Dağ, Mehmet. “Kelâm ve İslam Felsefesinde Hareket Kuramı”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 24/1 (1981), 221-248.
14. Demir, Osman. “İki Taraftan Çekilen İp: Basra Mu‘tezile Geleneğinde İ‘timad ve Tevlîd ile İlişkisi”. Eskiyeni 57 (Haziran 2025), 555-572. https://doi.org/10.37697/eskiyeni.1599633
15. Dhanani, Alnoor. The Physical Theory of Kalam: Atoms, Space and Void in Basrian Mu‘tazili Cosmology. Leiden: Brill Academic, 1994.
16. Düğaym, Semîh. Mevsû‘atü Mustalahâti İlmi’l-Kelâmi’l-İslâmiyye. 1 Cilt. Beyrut: Mektebet-u Lübnan Nâşirûn, 1998.
17. Düğaym, Semîh. “Tab”. Mevsû‘atü Mustalahâti’l Eş‘arî ve’l-Kâdı Abdülcebbâr. 2/386-387. Beyrut: Mektebet-u Lübnan Nâşirûn, 2002.
18. Ebû Rîde, Muhammed Abdülhâdi. İbrâhim b. Seyyâr en-Nazzâm ve Ârâuhü’l-Kelâmiyye el-Felsefiyye. Kahire: Dârü’n-Nedîm, 1989.
19. Eliş, Veysel. “Cüveynî Fiziğinde Hareket Fenomeni: İ‘timâd Teorisi ve Tafra Eleştirisi Bağlamında Bir Çözümleme”. Kader 21/2 (2023), 482-510. https://doi.org/10.18317/kaderdergi.1365313
20. Eş‘arî, Ebu’l-Hasan İbn Ebû Bişr Ali b. İsmâîl b. İshak. Makâlâtü’l-İslâmiyyîn ve’htilâfü’l-musallîn. nşr. Hellmutt Ritter. Wiesbaden: Franz Steiner Verlag, 1963.
21. Frank, Richard M. Beings and Their Attributes: The Teaching of the Basrian School of the Mu‘tazila in the Classical Period Studies in Islamic Philosophy and Science. Albany: State University of New York, 1978.
22. Frank, Richard M. The Metaphysics of Created Being According to Abu’l Hudhayl al-Allâf; A Philosophical Study of the Earliest Kalâm. Leiden: Nederlands Historisch-Archaeologisch Instituut in het Nabje Oosten, 1966.
23. Hayyât, Ebü’l-Hüseyn Abdürrahim b. Muhammed b. Osman. el-İntisâr ve’r-red alâ İbni’r-Râvendi el-mülhid. thk. H. S. Nyberg. Kahire: Lecnetü’t-Te’lif ve’t-Terceme ve’n-Neşr, 1344/1925.
24. İbn Fûrek, eş-Şeyh el-İmâm Ebî Bekr Muhammed b. el-Hasen. Mücerredü Makâlât’ş-Şeyh Ebi’l-Hasan el-Eş‘arî. nşr. Daniel Gimaret. Beyrut: Dârü’l-Meşrik, 1987.
25. İbn Manzûr, Ebu’l-Fazl Muhammed b. Mükerrem b. Alî el-Ensârî. Lisânü’l-‘Arab. thk. Emin Muhammed Abdulvehhab- Muhammed es-Sadık el-Ubeydi. 9. Cilt. Beyrut: Dâru’l İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1997.
26. İbn Metteveyh, Ebû Muhammed el-Hasan b. Ahmed. et-Tezkire fî ahkâmi’l-cevâhir ve’l-a‘râz nşr. Daniel Gimaret. 2 Cilt. Beyrut: el-Ma’hedü’l-İlmî el-Fransî li’l-Âsâri’ş-Şarkiyye bi’l-Kahire, 2009.
27. Îcî, Ebü’l-Fazl Adudüddin Abdurrahman b. Ahmed b. Abdülgaffâr. el-Mevâkıf fî ilmi’l-kelâm. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, ts.
28. İsrâfilzâde, Fahreddîn b. İsrâfil el-Ladikî. Risâle fi beyâni ma‘na’l-i‘timâd min Şerhi’l-Mevâkıf. 82b-83a. İstanbul: Yazma Eser Kütüphanesi, Halet Efendi, 810.
29. Kılıçzâde, İshak Çelebi b. İbrahim el-Üskübî. Risâle fi’l-i‘timâd. 83b-84a. İstanbul: Yazma Eser Kütüphanesi, Halet Efendi, 810.
30. Ka‘bî, Ebü’l-Kâsım el-Belhî. Kitâbü’l-Makâlât ve me‘ahu uyûnü’l-mesâil ve’l-cevâbât, thk. Hüseyin Hansu-Râcih Kürdî-Abdülhamid Kürdî. İstanbul: 29 Mayıs Üniversitesi Kur’an Araştırmaları Merkezi, Amman: Dârü’l-Feth, 1439/2018.
31. Kâdı Abdülcebbâr, Ebü’l-Hasen Kâdı’l-kudât. el-Muğnî fî ebvâbi’t-tevhîd ve’l-adl IX. et-Tevlîd. nşr. Tevfik Tavîl-Saîd Zâyid. Kahire: ed-Dârü’l-Mısriyye li’t-Te’lif ve’t-Terceme, 1963.
32. Kâdı Beydâvî, Ebû Saîd Nasırüddin Abdullah b. Ömer b. Muhammed. Tevâliu’l-envâr min metâli’l-enzâr. thk. Abbâs Süleymân. Beyrut: Dârü’l-Cil ve Kahire: el-Mektebetü’l-Ezheriyye li’t-Türâs, 1991.
33. Kaya, Cüneyt. İslam Felsefesinde Metafizik Bir Problem Olarak İmkân. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2008.
34. Mütercim Asım Efendi. el-Okyanusu’l-Basit fi Tercemeti’l-Kamusi’l-Muhit. ed. Mustafa Koç. 2 Cilt. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2013.
35. Nâder, Albert Nasri. “Evrende Hareket”. çev. Hasan Türkmen. Eskiyeni 30 (Bahar 2015), 185-196.
36. Nîsâbûrî, Ebû Reşîd Saîd b. Muhammed b. Hasen b. Hâtim. el-Mesâ’il fi’l-hilâf beyne’l-Basriyyîn ve’l-Bağdâdiyyîn. nşr. Ma‘n Ziyâde. Beyrut: Ma‘hedü’l-İnmâi’l-Arabî, 1979.
37. Peters, Jan R. T. M. God’s Created Speech: A Study in the Speculative Theology of the Mu‘tazilî Qâdî l-Qudât Abû’ l- Hasan ‘Abd al-Jabbâr bn Ahmad al-Hamadâni. Leiden: E.J. Brill, 1976.
38. Sorabji, Richard. Matter, Space And Motion: Theories in Antiquity and Their Sequel. London: Duckworth, 1988.
39. Şehristânî, Ebü’l-Feth Muhammed b. Abdülkerîm b. Ebî Bekr. el-Milel ve’n-Nihâl. thk. Emîr Alî Mehnâ-Ali Hasan Fa‘ver. Beyrut: Dârü’l-Ma‘rife, 1993.
40. Şerhu Kitâbü’t-Tezkire fî ahkâmi’l-cevâhir ve’l-a‘râz = An Anonymous Commentary on Kitâb al-Tadhkira. Sabine Schmidtke (ed.). thk. Pişgüftar-ı Farisi Nasrullah Pürcevadi. Tahran: Müessese-i Pezuheş-i Hikmet-i ve Felsefe-i İran, 1385/2006.
41. Van Ess, Josef. “Ebû İshâk en-Nazzâm Örneği Üzerinden Kelâm-Bilim İlişkisi”. çev. Mehmet Bulğen. Mu‘tezile Gelen- Ek-i Klasik ve Çağdaş Metinler Seçkisi I. ed. Recep Alpyağıl. 456-476. İstanbul: İz Yayıncılık, 2017.
42. Yıldız, Metin. Kelâm Kozmolojisi Mu‘tezilenin Âlem Anlayışı. İstanbul: Endülüs Yayınları, 2020.
43. http://arabic-philosophy.com/dict/#%E1%B8%8D-%C4%A1-%E1%B9%AD (Erişim 14 Mayıs 2026).