Osmanlı’nın Son Dönem Fetva Geleneğinde Bilinmeyen Bir Eser: Kastamonu Müftü Müsevvidi Hasan Sükûtî Efendi’nin Fetâvâ-yı Mecmûa-yı Cedîde’si

Öz

Osmanlı fetva literatürü, özellikle hukuk tarihi olmak üzere Osmanlı tarih araştırmalarının temel birincil kaynakları arasında önemli bir yere sahiptir. Çoğunlukla mecmua tarzında telif edilen bu eserler, medreselerde okutulan doktriner hukuk metinlerini tamamlayıcı nitelik taşımaktadır. Soru-cevap formatında düzenlenmeleri, açık ve özlü hükümler içermeleri ve dönemin güncel meselelerini yansıtmaları bakımından dikkat çeken fetvalar, Hanefî mezhebinin hâkim görüşünü esas almaları sebebiyle Osmanlı yargı pratiğinde kadılar için temel başvuru kaynakları arasında yer almıştır. Bu yönüyle fetva mecmuaları, yalnızca hukukî düşüncenin teorik çerçevesini değil, aynı zamanda hukukun toplumsal hayattaki uygulanış biçimlerini de yansıtan önemli metinlerdir. Osmanlı fetva geleneği, merkezde görev yapan şeyhülislâm ve müftülerle sınırlı kalmamış, taşra müftülerinin faaliyetleriyle de zenginleşmiştir. Bu bağlamda Kastamonu, taşra fetva geleneğinin önemli merkezlerinden biri olarak öne çıkmaktadır. Bu çalışma, XIX. yüzyılda Kastamonu Fetvahânesi’nde müsevvid olarak görev yapan Hasan Sükûtî Efendi’nin Fetâvâ-yı Mecmûa-yı Cedîde adlı eserini incelemektedir. Söz konusu mecmua, klasik anlamda teorik bir tasnif veya sistematik bir derlemeden ziyade, müftülüğe intikal eden fıkhî meselelere dair verilen fetvaların bir araya getirilmesiyle oluşmuş uygulama merkezli bir koleksiyon niteliği taşımaktadır. Müellif, fetvaları yalnızca kaydetmekle yetinmemiş; bunları tashih ederek başta Osmanlı fetva literatürünün temel eserleri olmak üzere muteber fıkıh ve fetva kaynaklarıyla karşılaştırmış, ilgili kaynakları büyük ölçüde tespit etmiş ve gerekli gördüğü yerlerde doğrudan nakillerde bulunmuştur. Bu durum, mecmuanın ilmî değerini ve kaynak kullanımındaki titizliği açık biçimde ortaya koymaktadır. Eser, ibadetlere dair sınırlı sayıda fetva içermekle birlikte ağırlıklı olarak aile hukuku, borç ilişkileri, ticaret, toplumsal ilişkiler ve gündelik hayatta karşılaşılan hukukî meseleleri konu edinmektedir. Bu bakımdan mecmua, İslâm hukukunun teorik boyutundan çok pratik uygulamalarını yansıtmaktadır. Ayrıca XIX. yüzyıl Kastamonu’sunun sosyal, ekonomik ve hukukî yapısına dair birinci elden veriler sunmaktadır. Halktan gelen sorulara verilen cevapları ihtiva etmesi de eseri sosyal tarih araştırmaları açısından önemli bir kaynak hâline getirmektedir. Çalışmada öncelikle Hasan Sükûtî Efendi’nin hayatı ele alınmış, ardından Fetâvâ-yı Mecmûa-yı Cedîde baştan sona incelenerek eserin dili, yöntemi, muhtevası, fetva sayısı ve yararlanılan kaynaklar ayrıntılı biçimde değerlendirilmiştir. İnceleme sonucunda, eserin gerek muhtevası gerekse dayandığı kaynaklar itibarıyla muteber fıkıh ve fetva literatürüne dayanan sistemli ve bilinçli bir derleme olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Müellifin geniş bir literatürden istifade etmesi ve özellikle Osmanlı şeyhülislâmlarının fetvalarına sıklıkla müracaat etmesi, eserin ilmî değerini artıran başlıca unsurlar arasında yer almaktadır. Sonuç olarak mecmua, klasik fıkıh birikimi ile Osmanlı fetva pratiğini birleştiren, XIX. yüzyıl Osmanlı hukuk ve sosyal tarihine ışık tutan önemli bir kaynaktır. Bu sebeple mecmuanın ilmî neşir esaslarına uygun şekilde yayımlanarak araştırmacıların istifadesine sunulması önem arz etmektedir. Çalışmanın, Osmanlı ve İslam hukuk tarihi araştırmalarına katkı sağlaması ve henüz incelenmemiş fetva mecmualarına yönelik yeni akademik çalışmalara zemin hazırlaması beklenmektedir.

Anahtar Kelimeler

• İslam Hukuk Tarihi
• Osmanlı Hukuku
• Osmanlı Fetva Geleneği
• Hasan Sükûtî Efendi
• Fetâvâ-yı Mecmûa-yı Cedîde

A Hitherto Unknown Work in the Late Ottoman Fatwa Tradition: Fatawa-yi Majmua-yi Jadida of Hasan Sukuti Efendi, Draft Writer (Müsevvid) of the Kastamonu Muftiate

Öz

Ottoman fatwa literature occupies a significant place among the principal primary sources in Ottoman historical studies, particularly in legal history. These works, most of which were composed as miscellanies (mecmua), complement the doctrinal legal texts taught in madrasas. Their question-and-answer structure, concise legal formulations, and reflection of contemporary issues make them especially noteworthy. Grounded in the dominant Hanafi legal doctrine, fatwas also served as key reference sources for qadis in Ottoman judicial practice. In this respect, fatwa miscellanies reflect not only the theoretical framework of Islamic legal thought but also its practical application in social life. The Ottoman fatwa tradition was not confined to the Shaykh al-Islam and central muftis; it was also enriched by provincial muftis. Kastamonu, in particular, emerged as an important center of this provincial tradition. This study examines Fatawa-yi Majmûa-yi Jadida by Hasan Sukuti Efendi, who served as a copyist (müsevvid) in the Kastamonu Fatwa Office in the nineteenth century. Rather than being a systematic theoretical compilation, the work is a practice-oriented collection formed by bringing together fatwas issued on questions submitted to the mufti. The author did not merely record these rulings; he revised them, compared them with authoritative works of Islamic jurisprudence and Ottoman fatwa literature, identified sources where possible, and occasionally included direct quotations. This approach demonstrates both the scholarly value of the work and the author’s careful engagement with sources. While the work contains relatively few fatwas on ritual worship, it mainly addresses issues of family law, debt, commerce, social relations, and everyday legal problems. It thus reflects the applied dimension of Islamic law and provides first-hand evidence on the social, economic, and legal structure of nineteenth-century Kastamonu. By including public inquiries and responses, it also becomes a valuable source for social history. The study first discusses Hasan Sukuti Efendi’s life and then analyzes Fatawa-yi Majmûa-yi Jadida in terms of language, method, content, number of fatwas, and sources. The findings indicate that the work is a deliberate and systematic compilation grounded in authoritative legal and fatwa literature. The author’s extensive use of diverse sources, particularly Ottoman Shaykh al-Islam fatwas, enhances its scholarly significance. In this sense, the work functions as a bridge between classical Islamic jurisprudence and Ottoman fatwa practice, presenting both legal theory and its practical implementation. Moreover, it provides valuable data on the legal, social, and economic conditions of nineteenth-century Ottoman society, making it important for both legal and social history studies. Therefore, its publication according to scholarly editing standards is essential. This study is expected to contribute to Ottoman and Islamic legal history research and to encourage further studies on previously unexamined fatwa miscellanies.

Anahtar Kelimeler

• History of Islamic Law
• Ottoman Law
• Ottoman Fatwa Tradition
• Hasan Sukûtî Efendi
• Fatawa-yi Majmua-yi Jadida

Kaynakça

1. Altınay, Ahmed Refik - Ali Emîrî Efendi. Osmanlı Şeyhülislâmlarının Terâcim-i Ahvâli. çev. Mustafa Zahit Öner. İstanbul: Büyüyenay Yayınları, 2024.
2. Altunsu, Abdülkadir. Osmanlı Şeyhülislâmları. Ankara: Ayyıldız Matbaası, 1972.
3. Bay, Abdullah. “Modernleşme Dönemi Osmanlı Taşra Medreseleri: Kastamonu Medreseleri ve Taşrada Medrese Hayatı”. Karadeniz Araştırmaları Dergisi 33 (2012), 59-95.
4. Bulut, Hüseyin. “Kurucu Meclis’te Erzincan Milletvekilleri”. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi 10 (1998), 227-258.
5. Cici, Recep. “Osmanlı Klasik Dönemi Fıkıh Kitapları”. Türkiye Araştırmaları Literarür Dergisi 3/5 (2005), 215-248.
6. Çelik, Ahmet Faruk. “Osmanlı Merkez ve Taşrasında Fetva: Minkârîzâde Yahyâ Efendi ve Hayredin er-Remlî’nin Kitâbu’s-Siyer Fetvaları Örneğinde”. BEU İlahiyat Fakültesi Dergisi 10/2 (2023), 335-361.
7. Çifci, Fazıl. Kastamonu Camileri, Türbeleri ve Diğer Tarihi Eserleri. Kastamonu: Kastamonu Belediye Başkanlığı, 2. Basım, 2000.
8. Demir, Halis. “Hukûkî Belge Hazırlama Uzmanlarından Birisi Olarak Müsevvid”. Eskiyeni 49 (2023), 539-562.

9. Erden, Yasin. “Tokatlı Şeyhülislâm Kadızâde Mehmed Tâhir’in Hayatı, Eserleri ve İstibdâl Risâlesi”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi 31 (2018), 661-683.
10. Gedik, Şerif. “Fusûlü’l-İmadî’nin Osmanlı Dönemi Fetâvâ Mecmualarına ve Hanefi Fıkıh Literatürüne Katkısı”. Tasavvur Tekirdağ İlahiyat Dergisi 9/1 (2023), 17-51.
11. İmamoğlu, Abdullah Taha - Karataş, Veli. “İrâde-i Seniyyeyi Hadislerle Desteklemek: II. Mahmud Dönemi Şeyhülislamlarından Yâsincizâde Abdülvehhâb Efendi ve Hulâsatu’l-Burhan fî İtaati’s-Sultan Adlı Risalesi”. Artuklu Akademi 3/1 (2016), 21-54.
12. İpşirli, Mehmet. “Ahmed Reşid Efendi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 2/122-123. İstanbul: TDV Yayınları, 1989.
13. İpşirli, Mehmet. “Âsım Efendi, Mekkîzâde”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 3/478. İstanbul: TDV Yayınları, 1991.
14. İpşirli, Mehmet. “Cemâleddin Efendi, Hâlidefendizâde”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 7/309-310. İstanbul: TDV Yayınları, 1993.
15. İpşirli, Mehmet. “Dürrîzâde Mehmed Ârif Efendi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 10/37. İstanbul: TDV Yayınları, 1994.
16. Kemikli, Bilal. “Bir Osmanlı Şeyhülislamı: Ârif Hikmet Beyefendi”. İslâmî Araştırmalar Dergisi 12/3-4 (1999), 309-324.
17. Menekşe, Ömer. “Bir Fetva Emini: Çeşmîzâde Mehmed Hâlis Efendi (ö. 1297/1879) ve Hulâsatü’l-Ecvibe Adlı Eseri”. Din ve İnsan Dergisi 4/7 (2024), 1-31.
18. Özcan, Tahsin. “Ömer Hulûsî Efendi, Sâmânîzâde”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 34/72-73. İstanbul: TDV Yayınları, 2007.
19. Özcan, Tahsin. “Sâdık Mehmed Efendi, Sakızî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 35/395-396. İstanbul: TDV Yayınları, 2008.
20. Özcan, Tahsin. “Zeynelâbidin Efendi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 44/366-367. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
21. Özen, Şükrü. “Osmanlı Döneminde Fetva Literatürü”. Türkiye Araştırmaları Literarür Dergisi 3/5 (2005), 249-378.
22. Saylan, Kemal. II. Abdülhamid’in Atadığı İlk Şeyhülislâm: Kara Halil Efendi (1804-1880). İstanbul: Kitabevi Yayınları, 2020.
23. Süslü, Zahir. “Ceceli Müftü İbrahim Efendi ve Manzûm Esmâ-i Hüsnâ’sı”. Batman Üniversitesi Yaşam Bilimleri Dergisi 10/1 (2020), 42-57.
24. Yavuz, Mustafa. “Meşihat Arşivi Müftü Defterlerine Göre XIX. Yüzyıl ve Sonrası Kastamonu Müftüleri (1218-1342/1804- 1924)”. Yakındoğu Üniversitesi İslam Tetkikleri Merkezi Dergisi 10/1 (2024), 194-236.
25. Yavuz, Mustafa. Tarih Boyunca Kastamonu Medreseleri. Ankara: Fecr Yayınları, 2026.
26. Yıldız, Esra. “XIX. Yüzyılda Bir Osmanlı Şeyhülislâmı: Mehmet Cemalettin Efendi’nin Nesebi ve İlmi Mirası”. Dicle Akademi Dergisi 3/2 (2023), 147-175.
27. Salnâme-i Vilâyet-i Kastamonu. Kastamonu: Matba‘a-i Vilâyet-i Kastamonu, 1289/1872.
28. Salnâme-i Vilâyet-i Kastamonu. Kastamonu: Matba‘a-i Vilâyet-i Kastamonu, 1290/1873.
29. Salnâme-i Vilâyet-i Kastamonu. Kastamonu: Matba‘a-i Vilâyet-i Kastamonu, 1291/1874.
30. Salnâme-i Vilâyet-i Kastamonu. Kastamonu: Matba‘a-i Vilâyet-i Kastamonu, 1292/1875.