Klasik Arap Kitabet Kültüründe Noktalama ve Harekelemenin İmgesel Serüveni: Lügavî Köklerden Edebî Metaforlara

Öz

Arap yazısında noktalama (i‘câm) ve harekeleme (şekl) işaretleri iki ayrı ihtiyacın kesişiminde doğmuştur. Birincisi Kur’ân metnini lahn ve tashîf tehlikelerine karşı koruma refleksi, ikincisi kurumsallaşan İslâm devletinin bürokratik gereksinimleridir. Emevî ve Abbâsî hilâfetlerinin idarî aygıtı genişledikçe kâtipler devlet hiyerarşisi içinde ayrıcalıklı bir konum edinmiş ve yazıyı işlevsel kaygıların ötesinde entelektüel ve estetik bir kültürün taşıyıcısı hâline getirmiştir. Ne var ki bu işaretler akademik literatürde ağırlıklı olarak imlâ tarihi ve mushaf araştırmaları çerçevesinde teknik birer gereklilik olarak incelenmiş; klasik kaynaklarda kendilerine yüklenen edebî anlamlar büyük ölçüde ihmal edilmiştir. Çalışma bu boşluktan hareketle şu soruya cevap aramaktadır: Klasik Arap müellifleri noktalama ve harekelemeyi hangi imgelerle tasavvur etmiş ve bu imgeler hangi kültürel tecrübeden beslenmiştir? Buna bağlı olarak çalışmanın amacı, i‘câm ve şeklin teknik işlevinin gölgesinde kalan edebî muhayyile boyutunu ortaya çıkarmaktır. Nitel araştırma yöntemiyle yürütülen çalışmada edeb, inşâ ve ansiklopedik yazın gibi farklı türlerdeki klasik kaynaklardan doküman incelemesi yoluyla derlenen vecize, beyit ve anekdotlar betimsel analiz ve semantik-metaforik çözümleme teknikleriyle ele alınmıştır. Ön aşamada iki temel kavramın sözlükbilimsel kökleri incelenmiştir. İ‘câm’ın dayandığı 'a-c-m sülâsîsi, “anlaşılmazlık” ve “meramını ifade edememe” anlamlarını barındırmakta olup klasik lügatlerde bu mâna yazılı metne de teşmil edilmiş; noktadan yoksun bir yazıya da “dilsizlik” atfedilmiştir. Şekl’in dayandığı ş-k-l kökü ise “benzerlik” ve “görsel karışıklık” tasavvurundan hareket ederek zamanla işkâl (belirsizlik) kavramını doğurmuştur. Daha da önemlisi aynı kök, hayvanın bacağına vurulan bağ anlamındaki şikâl kelimesini de kapsamaktadır. Klasik müellifler bu mecazı metin harekeleme eylemine ustalıkla uyarlamış; hayvanın kaçmasını önlemek için bacağına vurulan bağın işlevini, harekelemenin kelimeyi murad edilen anlama sabitleme işleviyle özdeşleştirmişlerdir. Araştırmanın bulguları, klasik metinlerdeki i‘câm ve şekl tasavvurlarının iki temel eksen olan bağlama (zabt) ve süsleme (tezyin) üzerinde yoğunlaştığını ortaya koymaktadır. İlk eksende harekeleme ve noktalama; anlamın başıboş kalıp kaçmasını önleyen köstekler, rehberler, çobanlar ve yol işaretleri olarak betimlenmektedir. Bu noktada edipler işaretsiz bir metnin bilgiyi korumasız bırakacağını ve yanlış okumaya zemin hazırlayacağını ısrarla vurgulamıştır. İkinci eksende ise aynı işaretler estetik bir tercih olarak tezahür etmektedir. Bu anlamda hareke ve noktalar bahçedeki çiçeklere, ağaçların meyvelerine, zarif kumaşlar üzerindeki nakışlara, kadın ayak bileklerini süsleyen halhallara ve sevgilinin yanağındaki benlere benzetilmiştir. Bu imgeler, her iki kavramın sözlükbilimsel köklerinin edebî muhayyile için ne denli verimli bir zemin oluşturduğunu ve kitâbet geleneğinin bu iki eksen etrafında özgün ve zengin bir edebî üretim sergilediğini açıkça göstermektedir. Çalışma, netice itibarıyla noktalama ve harekeleme işaretlerinin klasik Arap kitâbet kültüründe hem metnin anlamını tahkim eden hem de yazıya estetik bir kimlik kazandıran unsurlar olarak özgün bir yer edindiğini ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Arap Dili ve Belâgatı
• Klasik Arap Edebiyatı
• Noktalama
• Harekeleme
• İ'câm
• Şekl
• Kitâbet Kültürü.

The Imaginative Journey of Dotting and Vocalization in Classical Arabic Scribal Culture: From Lexical Roots to Literary Metaphors

Öz

The dotting (iʿjām) and vocalization (shakl) marks of Arabic script emerged at the intersection of two distinct needs: first, the reflex to protect the Qurʾānic text against lahn (grammatical solecism) and taṣḥīf (misreading arising from graphic ambiguity); second, the bureaucratic requirements of the institutionalizing Islamic state. As the administrative apparatus of the Umayyad and Abbasid caliphates expanded, scribes secured a privileged position within the state hierarchy and made writing a vehicle of intellectual and aesthetic culture beyond its functional concerns. In academic scholarship, however, these marks have been examined largely within the history of orthography and Qurʾānic studies as technical necessities, while the literary meanings ascribed to them in classical sources have remained overlooked. Proceeding from this gap, the study asks: through which images did classical Arabic authors conceive of dotting and vocalization, and on which cultural experience did those images draw? Its aim, accordingly, is to bring to light the dimension of literary imagination that the technical function of iʿjām and shakl has overshadowed. Adopting a qualitative methodology, aphorisms, verses, and anecdotes drawn from classical sources across the genres of adab, inshāʾ, and encyclopedic literature were identified through document analysis and examined via descriptive and semantic-metaphorical interpretation. As a preliminary step, the lexicographical roots of the two key concepts were investigated. The triconsonantal root ʿ-j-m, underlying iʿjām, carries the meanings of “unintelligibility” and "inability to express oneself clearly"; classical lexicographers extended this semantic load to the written text, likening a script devoid of dots to a mute entity incapable of conveying meaning. The root š-k-l, underlying shakl, proceeds from the notion of "resemblance" and visual confusion, eventually giving rise to the concept of ishkāl (ambiguity). Of equal significance, the same root encompasses the word shikāl, denoting the fetter bound around an animal's leg. Classical authors deftly applied this metaphor to the act of voweling, identifying the function of the fetter in preventing an animal from straying with the function of vowel marks in anchoring a word to its intended meaning. The findings reveal that classical representations of iʿjām and shakl cluster around two principal axes: binding (ḍabṭ) and ornamentation (tazyin). Along the first axis, pointing and voweling are portrayed as fetters, guides, shepherds, and waymarks that prevent meaning from wandering astray. Statesmen, scribes, poets, and learned authors consistently emphasized that an unmarked text leaves knowledge unguarded and vulnerable to misreading. Along the second axis, the same marks emerge as an aesthetic choice: vowels and dots are likened to flowers in a garden, fruit on trees, embroidery on fine garments, anklets adorning women's feet, and beauty spots on a beloved's cheek. These images vividly demonstrate how fertile a ground the lexicographical roots of both concepts provided for the literary imagination, and how the scribal tradition produced a rich and distinctive body of literary expression organized around these two axes. The study concludes that pointing and voweling occupy a distinctive place in classical Arabic scribal culture as elements that simultaneously consolidate textual meaning and endow writing with aesthetic identity.

Anahtar Kelimeler

• Arabic Language and Rhetoric
• Classical Arabic Literature
• Dotting
• Vocalization
• Iʿjām
• Shakl
• Scribal Culture

Kaynakça

1. Alghafeer, Faizeh. “Lahnın (Dil Bilgisi Hatası) Eser Telifi ve Dilbilgisi Araştırmaları Üzerindeki Etkisi”. Aydın Arapça Araştırmaları Dergisi 5/2 (09 Nisan 2025), 379-400.
2. ‘Almavî, Abdülbâsıt b. Mûsâ. el-‘İkdü’t-telîd fî ihtisâri’d-Dürri’n-nadîd. thk. Mervân el-‘Atıyye. 1 Cilt. Kahire: Mektebetü’s-Sekâfeti’d-Dîniyye, 2004.
3. Âmidî, Ebü’l-Kâsım el-Hasen b. Bişr. el-Muvâzene beyne şi‘ri Ebî Temmâm ve’l-Buhturî. thk. Seyyid Ahmed Sakr - Abdullah el-Muhârib. 3 Cilt. Dârü’l-Me‘ârif-Mektebetü’l-Hâncî, 4. Basım, 1994.
4. Arslan, Mehmet Nafi. “Klasik Arap Edebiyatında ‘Lahn’ Konulu Rivayetler”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 18/2 (27 Eylül 2018), 421-447.
5. ‘Askerî, Ebû Hilâl. Dîvânu’l-me‘ânî. nşr. Ahmed Hasen Besec. 1 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1994.
6. Bahşi, Turan. “Arapçada ‘Lahn’ın İlk Dönem Dil Çalışmalarına Etkisi”. Turkish Academic Research Review 5/4 (30 Aralık 2020), 595-606. https://doi.org/10.30622/tarr.818519
7. Bûgumra, Ömer. “Eş-Şekl ve’l-i‘cam fi’l-hatti’l-‘Arabî: Beyne ikdâmi’l-mütekaddimîn ve ihcâmi’l-müteahhirîn”. Cüsûrü’l-Maʿrife 3/12 (Aralık 2017), 130-142.
8. Cevherî, Ebû Nasr İsmâil b. Hammad. Tâcü’l-lüga ve sıhâhü’l-‘Arabiyye. thk. Ahmed Abdülgafûr ‘Attâr. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-‘İlm li’l-Melâyîn, 4. Basım, 1987.

9. Cübûrî, İbrâhîm Hüseyin Halef. “Eş-Şekl ve’l-i‘cam fi’l-hatt’l-‘Arabî fî dav’i’n-nusûsi’t-târîhîyye ve’l-bekâyâ’l- esiriyye”. Mecmû‘atü buhûsi’l-mu’temer. Ahvaz: el-Mu’temerü’d-devliyyü’l-‘âşir havle’l-kadâyâ’r-râhine li’l-lügât, ‘ilmü’l-lüğah, et-terceme ve’l-edeb, 2025.
10. Çetin, Nihad M. “Arap (Yazı)”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 3/276-309. İstanbul: TDV Yayınları, 1991.
11. Derman, M. Uğur. “Hat”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 16/427-437. İstanbul: TDV Yayınları, 1997.
12. Durmuş, İsmail. “Sözlük”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 37/398-401. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.
13. Endelüsî, Ebû Ubeyd Abdullah b. Abdülaziz. Mu‘cemu me’sta‘ceme min esmâ’i’l-bilâd ve’l-mevâzı‘. 4 Cilt. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 3. Basım, 1983.
14. Ergüven, Şahabettin. “Arap Dilinde Lahn’ın Ortaya Çıkışı ve İlk Görüntüleri”. Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 6/11 (01 Haziran 2007), 155-183.
15. Ezherî, Ebû Mansûr Muhammed b. Ahmed. Tehzîbü’l-lüga. thk. Muhammed ‘İvad Mur‘ib. 15 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t- Türâsi’l-‘Arabî, 2001.
16. Ferâhîdî, Halîl b. Ahmed. Kitâbü’l-‘Ayn. thk. Mehdî el-Mahzûmî - İbrâhim es-Sâmirrâî. 8 Cilt. b.y.: Dâru ve Mektebetü Hilâl, ts.
17. Genan, Şeyma. Kadim Mushaflarda Zabt Geleneği: Şam Evrakı Koleksiyonu Kur’an Yazmaları Örneklemi. İstanbul: M.Ü. İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2025.
18. Gruendler, Beatrice. The Development of the Arabic Scripts: From the Nabatean Era to the First Islamic Century According to Dated Texts. Atlanta: The President and Fellows of Harvard University, 1993.
19. Hamed, Gânim Kadvurî. ‘İlmü’l-kitâbeti’l-‘Arabiyye. Amman: Dâru ‘Ammâr, 2004.
20. Hamed, Gânim Kadvurî. “Arap Yazısında Alâmetler (Nokta ve Harekeler)”. çev. Ahmet Gedik. İSTEM 23 (01 Aralık 2014), 169-204.
21. Herevî, Ebû Ubeyd el-Kâsım b. Sellâm. Fezâilü’l-Kur’ân. thk. Mervân el-‘Atıyye. Dımaşk-Beyrut: Dâru İbn Kesîr, 1995.
22. Husrî, Ebû İshak İbrâhim b. Ali. Zehrü’l-âdâb ve semerü’l-elbâb. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Cîl, ts.
23. İbn ‘Abdürabbih, Ebû Ömer Şihâbüddîn Ahmed b. Muhammed. el-‘İkdü’l-ferîd. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l- ‘İlmiyye, ts.
24. İbn Cinnî, Ebü’l-Feth Osmân. Sirru sınâ‘ati’l-i‘râb. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 2000.
25. İbn Dürüsteveyh, Ebû Muhammed Abdullah b. Ca‘fer. Tashîhu’l-Fasîh ve şerhuhü. thk. Muhammed Bedevî el- Mahtûn. 1 Cilt. Kahire: el-Meclisü’l-A‘lâ li’ş-Şu’ûni’l-İslâmiyye, 1998.
26. İbn Fâris. Mu‘cemu mekâyîsi’l-lüga. thk. Abdüsselâm Muhammed Hârûn. 6 Cilt. Beyrut: Şeriketü Mektebe ve Matba‘atü Mustafâ el-Bâbî el-Halebî ve Evlâdih bi-Mısr, 2. Basım, 1969.
27. İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl Cemâlüddîn Muhammed b. Mükerrem. Lisânü’l-‘Arab. 15 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdir, 3. Basım, 1993.
28. İpek, Muhammet Selim. “Birinci Abbasî Döneminde (750-847) Kitabet-Siyâset İlişkisi (Katiplikten Vezirliğe)”. Akademik Bakış Uluslararası Hakemli Sosyal Bilimler Dergisi 61 (01 Temmuz 2017), 323-334.
29. İsfahânî, Hamza b. el-Hasen. et-Tenbîh ‘alâ hudûsi’t-tashîf. thk. Muhammed Es‘ad Talas. Beyrut: Dâru Sâdır, 2. Basım, 1992.
30. İsfahânî, Râgıb. Muhâdarâtü’l-üdebâ ve mühâverâtü’ş-şu‘arâ ve’l-bülegâ. 2 Cilt. Beyrut: Şeriketü Dâri’l-Erkam b. Ebî’l-Erkam, 1999.
31. İşler, Emrullah. “Tashîf”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 40/128-129. İstanbul: TDV Yayınları, 2011.
32. Kalkaşendî, Ebü’l-Abbâs Şihâbüddîn Ahmed b. Ali. Subhü’l-a‘şâ fî sınâ‘ati’l-inşâ. thk. Muhammed Huseyn Şemsüddîn. 15 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1987.
33. Kaya, İsmail. Bir Mizah Unsuru Olarak Klasik Arap Nevadirinde Gramatikal ve Linguistik Merviyât. Bursa Uludağ Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2024.
34. Küçükaşcı, Mustafa Sabri. “Kâtip”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 25/49-52. Ankara: TDV Yayınları, 2002.
35. Lakoff, George - Johnson, Mark. Metaphors We Live By. Chicago: The University of Chicago Press, 2003.
36. Lakoff, George - Johnson, Mark. “The Metaphorical Structure of the Human Conceptual System”. Cognitive Science 4 (1980), 195-208.
37. Mâverdî, Ebü’l-Hasen Alî b. Muhammed b. Habîb el-Basrî. Edebü’d-dünyâ ve’d-dîn. 1 Cilt. b.y.: Dâru Mektebeti’l- Hayât, 1986.
38. Muhammed, ‘İsâm Fuâd vd. “En-Nakt ve’l-i‘cam fi’l-‘Arabiyye: Dirâse te’sîliyye”. Mecelletü’d-Dirâsâti’l-Müstedâme 7/1 (2025), 857-873.
39. Na‘îme, Celtî. Sîmyâü’l-hatti’l-‘Arabî: es-Sûra ve’d-delâle dirâse târîhiyye ve fenniyye. Universite de Tlemcen, Yüksek Lisans, 2021.
40. Nüveyrî, Şihâbüddîn. Nihâyetü’l-ereb fî fünûni’l-edeb. 33 Cilt. Kahire: Dâru’l-Kütüb ve’l-Vesâiki’l-Kavmiyye, 2002.
41. Polatoğlu, Selahattin. Abbâsî Devleti’nde Kâtipler (132-334/750-945). Ankara Üniversitesi, Doktora Tezi, 2022.
42. Rosenthal, Franz. “Abū Ḥaiyān al-Tawḥīdī on Penmanship”, Ars Islamica 13 (1948), 1-30.
43. Sabuncu, Ömer. “Hz. Ömer Dönemi Kurumsallaşma Faaliyetleri”. Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 39 (15 Haziran 2018), 135-154. https://doi.org/10.30623/harranilahiyatdergisi.372543
44. Schoeler, Gregor. The Genesis of Literature in Islam: From the Aural to the Read. çev. M. Toorawa Shawkat. Edinburgh: Edinburgh University Press, 2009.
45. Se‘âlibî, Ebû Mansûr. et-Temsîl ve’l-muhâdara. thk. Abdülfettâh Muhammed el-Hulv. b.y.: Dâru’l-‘Arabiyye li’l-Kitâb, 1981.
46. Se‘âlibî, Ebû Mansûr. Sihru’l-belâga ve sirru’l-berâ‘a. thk. Abdüsselâm el-Hûfî. 1 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, ts.
47. Sem‘ânî, Abdülkerîm b. Muhammed. Edebü’l-imlâ ve’l-istimlâ. 1 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1981.
48. Sevdi, Ali. “Lahn ve Tashih Literatürüyle İlgili Eserlerin Teşekkülü ve Arap Dilindeki Yeri”. İhya Uluslararası İslam Araştırmaları Dergisi 9/1 (10 Ocak 2023), 211-237. https://doi.org/10.5281/zenodo.7513446
49. Sharifian, Farzad. “Cultural Linguistics and linguistic relativity”. Language Sciences 59 (2017), 83-92.
50. Sharifian, Farzad. “Cultural Linguistics and Poetry: The Case of Khayyam’s Rubâ’iyyât”. International Journal of Persian Literature 5 (2020), 21-39.
51. Sûlî, Ebû Bekir. Edebü’l-küttâb. haz. Muhammed el-Behcet el-Eserî. 1 Cilt. Mısır-Bağdat: el-Matba‘atü’s-Selefiyye - el-Mektebetü’l-‘Arabiyye, 1922.
52. Süleyman, Muhammet Süheyb. “Birinci Abbâsî Döneminde Kâtiplerin Yeri ve Dil Becerisinin Etkisi”. Mevzu – Sosyal Bilimler Dergisi 13 (15 Mart 2025), 273-310. https://doi.org/10.56720/mevzu.1578226
53. Tuncel, Emrullah. “İlk Dönem Tecvid Eserlerinin Teşekkülünde Lahn Olgusunun Etkisi”. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 59/59 (24 Aralık 2020), 105-129. https://doi.org/10.15370/maruifd.846120
54. Uz, Emin. Arap Kültüründe Bilginin İntikâli Süreci. İstanbul: Ensar, 2021.
55. Yûsî, el-Hasan b. Mes‘ûd. Zehrü’l-ekem fi’l-emsâl ve’l-hikem. thk. Muhammed Hıccî - Muhammed el-Ahdar. 3 Cilt. Mağrip: Dârü’s-Sekâfe-ed-Dâru’l-Beydâ, 1981.