The Institutionalization of Higher Religious Education in Azerbaijan: Testimonies of Academics Seconded from Türkiye

Öz

Following the dissolution of the Soviet Union, Azerbaijan regained its independence and, after seventy years of an education policy grounded in state atheism, entered upon a thoroughgoing restructuring of higher religious education. By virtue of the shared ground of cultural kinship and of its own established Faculty of Theology tradition, Türkiye guided this process, and in 1992 a Faculty of Theology was established within Baku State University. This research examines the experiences of the academic staff seconded from Türkiye who taught at that faculty between 1992 and 2009 and analyses the institutionalisation of higher religious education in the post-Soviet context through their testimony. The study contributes to the field on three counts: it documents the experience of academic secondment at first hand; it sets out a concrete pedagogical model for educating Sunni and Shi’i students within the same learning environment; and it positions Turkish Azerbaijani educational cooperation as a precedent for comparable initiatives with the other Turkic Republics. Within a qualitative approach, a holistic single-case design was adopted; semi-structured interviews were conducted with eleven participants selected through purposive sampling, and the data were analysed thematically. Eight principal themes emerged: the secondment process and institutional structure; the sociocultural context and educational setting; the student profile; curriculum and teaching materials; approaches to religious education; academic output; fields of employment; and the future of Turkish- Azerbaijani cooperation. The findings indicate that the teaching model of the Faculty of Theology at Marmara University was enriched with Shi’i sources, and that a distinctive approach was thereby attained. In the view of most participants, a comparative and supra-denominational pedagogy, one that regards all authentic interpretations of religion as a source of richness, proved workable in this faculty during the period examined. That the majority found shared instruction, with Sunni and Shi’i students in the same classroom, to be practicable offers a concrete example of how religious education may be conducted where differing religious interpretations coexist. The research further establishes that, once teaching materials had been translated into Azerbaijani Turkish in stages, local academics began producing their own original works. The faculty thus appears not merely as a teaching institution but also as a multidimensional centre of academic production, engaged in journal publishing, textbook authorship, the organisation of symposia and non-formal religious education addressed to the wider public. Its incorporation into the Azerbaijan Institute of Theology in 2018, together with the elevation of its graduates to the administration of that institution, constitutes a concrete instance of the endeavour to transfer the model to local capacity. Structural constraints upon the fields of employment open to graduates nevertheless persist as a significant problem. The study concludes that Turkish–Azerbaijani cooperation in religious education may serve as an exemplary experience of cultural diplomacy for comparable undertakings with the other Turkic Republics. As the findings rest on testimony relating to 1992–2009, however, inferences concerning the present day should be treated with caution.

Anahtar Kelimeler

• Religious Education
• Azerbaijan
• Higher Religious Education
• Supra-Denominational Education
• Baku State University Faculty of Theology
• Azerbaijan Institute of Theology.

Azerbaycan’da Yüksek Din Öğretiminin Kurumsallaşması: Türkiye’den Görevlendirilen Akademisyenlerin Tanıklıkları

Öz

Sovyetler Birliği’nin dağılmasıyla bağımsızlığını kazanan Azerbaycan, yetmiş yıllık ateist eğitim politikasının ardından yüksek din öğretimi alanında köklü bir yapılanma sürecine girmiştir. Türkiye, kültürel akrabalık zemini ve İlahiyat Fakültesi geleneği sayesinde bu sürece rehberlik etmiş, böylece 1992 yılında Bakü Devlet Üniversitesi (BDÜ) bünyesinde İlahiyat Fakültesi kurulmuştur. Bu araştırma, söz konusu fakültede 1992-2009 yılları arasında Türkiye’den görevlendirilerek akademik faaliyet yürüten öğretim üyelerinin deneyimlerini incelemeyi ve Sovyet sonrası bağlamda yüksek din öğretiminin kurumsallaşma sürecini görevli akademisyenlerin tanıklıkları üzerinden çözümlemeyi amaçlamaktadır. Çalışmanın alana özgün katkısı, ilk olarak akademik görevlendirme deneyimini birinci elden tanıklıklarla belgelemesi, ikinci olarak Sünnî ve Şiî öğrencilerin aynı eğitim ortamında bir arada eğitim almasına dair somut bir pedagojik modeli ortaya koyması, üçüncü olarak da Türkiye-Azerbaycan eğitim iş birliği deneyimini diğer Türk Cumhuriyetleriyle yürütülebilecek benzer girişimler için bir örnek olarak konumlandırması olmak üzere üç eksende toplanmaktadır. Çalışmada nitel araştırma yaklaşımı çerçevesinde bütüncül tek durum çalışması deseni tercih edilmiş, amaçlı örnekleme yöntemiyle ulaşılan on bir katılımcıyla yarı yapılandırılmış görüşmeler gerçekleştirilmiş ve elde edilen veriler tematik olarak çözümlenmiştir. Söz konusu temalar görevlendirme süreci ve kurumsal yapı, sosyokültürel bağlam ve eğitim ortamı, öğrenci profili, müfredat ve öğretim materyalleri, din eğitimine yaklaşımlar, akademik üretim ve çok yönlü katkılar, istihdam alanları ile Türkiye-Azerbaycan iş birliğinin geleceği şeklinde sekiz ana eksen üzerinden ele alınmıştır. Bulgulara göre Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi öğretim modelinin Şiî kaynaklarla zenginleştirildiği ve bu yolla özgün bir yaklaşımın elde edildiği anlaşılmaktadır. Görevlendirilen akademisyenlerin çoğunluğunun görüşleri doğrultusunda karşılaştırmalı ve mezhepler üstü pedagojik yaklaşımın, bir anlamda dinin tüm sahih yorumlarının bir zenginlik olarak görülmesinin, incelenen dönemde bu fakültede uygulanabilir bir eğitim anlayışı olduğu söylenebilir. Sünnî ve Şiî öğrencilerin aynı sınıfta eğitim almasına dayalı birlikte eğitim modelinin katılımcıların çoğunluğunca uygulanabilir bulunması, farklı dinî yorumlara mensup toplumlarda din eğitiminin yürütülmesine dair somut bir örnek sunmaktadır. Araştırmada öğretim materyallerinin Azerbaycan Türkçesine kademeli olarak çevrilmesinin ardından yerel akademisyenlerin bağımsız telif faaliyetine geçtiği tespit edilmiştir. Nitekim fakültenin yalnızca bir öğretim kurumu olarak değil, aynı zamanda dergi yayıncılığı, ders kitabı telifi, sempozyum düzenleme ve halka yönelik yaygın din eğitimi faaliyetleri yürüten çok yönlü bir akademik üretim merkezi olarak da işlev gördüğü anlaşılmaktadır. Ayrıca 2018 yılında fakültenin Azerbaycan İlahiyat Enstitüsü bünyesine dahil edilmesi ve fakülte mezunlarının kurumun yönetimine yükselmiş olması, eğitim modelinin yerel kapasiteye devredilme çabasının açık bir örneğini oluşturmaktadır. Bununla birlikte mezunların istihdam alanlarındaki yapısal kısıtlılıkların hâlen önemli bir sorun olarak varlığını sürdürdüğü anlaşılmaktadır. Çalışma, Türkiye-Azerbaycan din eğitimi iş birliğinin diğer Türk Cumhuriyetleriyle yürütülebilecek benzer girişimler için örnek niteliğinde bir kültürel diplomasi deneyimi oluşturabileceğini ortaya koymaktadır. Ancak bulgular 1992-2009 dönemine ait tanıklıklara dayandığından günümüze ilişkin çıkarımlar temkinle değerlendirilmelidir.

Anahtar Kelimeler

• Din Eğitimi
• Azerbaycan
• Yüksek Din Öğretimi
• Mezhepler Üstü Eğitim
• Bakü Devlet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi
• Azerbaycan İlahiyat Enstitüsü.

Kaynakça

1. Abbasov, Mayis. Bağımsızlıktan Günümüze Azerbaycan’da Din Eğitiminin Durumu (1991-2019). Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
2. Aİİ, Azərbaycan İlahiyyat İnstitutu. “Haqqımızda”. Erişim 14 Mayıs 2026. https://ait.edu.az/az/about/
3. Altıkulaç, Tayyar. Zorlukları Aşarken. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2011.
4. Arıkan, Adem. “İslam Dünyasının Mezhep Haritası ve Nüfus Dağılımı”. Journal of Islamic Research 29/2 (2018), 348-379.
5. Azizova, Elnura. “Azerbaycan’da Okullarda Din Eğitimi”. Kafkasya ve Orta Asya’da Okullarda Din Eğitimi. ed. Mahmut Zengin- Abdurrahman Hendek. 13-45. İstanbul: Dem Yayınları, 2023.
6. Bayraktar, Muhammet Mustafa. “Dârü’l-Fünûn’dan Günümüze Türkiye’de İlahiyat/İslâmi İlimler Fakültelerinin Akademik Yapılanma Sorunu Üzerine Bir İnceleme”. Eskiyeni 47 (Eylül 2022), 437-462. https://doi.org/10.37697/eskiyeni.1125964
7. Bilgin, Beyza. Eğitim Bilimi ve Din Eğitimi. Ankara: Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 1990.
8. Braun, Virginia - Clarke, Victoria. “Using Thematic Analysis in Psychology”. Qualitative Research in Psychology 3/2 (2006), 77-101. https://doi.org/10.1191/1478088706qp063oa

9. Braun, Virginia - Clarke, Victoria. Thematic Analysis: A Practical Guide. London: SAGE, 2022.
10. Bryman, Alan. Social Research Methods. Oxford: Oxford University Press, 4. Basım, 2012.
11. Buniyatov, Ziya Musa. “Azerbaycan”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 4/317-322. Ankara: TDV İslam Araştırmaları Merkezi, 1991. Erişim 14 Mayıs 2026. https://islamansiklopedisi.org.tr/Azerbaycan
12. DQİDK, Azərbaycan Respublikası Dini Qurumlarla İş üzrə Dövlət Komitəsi. “Şöbə müdiri: ‘Ehtiyat kadrlar siyahısına düşən 50 din xadiminin yaxın günlərdə təyinatı həyata keçiriləcək’”. Erişim 14 Mayıs 2026. https://scara.gov.az/az/xeber/xeberler/sobe-mudiri-ehtiyat-kadrlar-siyahisina-dusen-50-din-xadiminin-yaxin-gunlerde-teyinati-heyata-kecirilecek
13. Fazıl, Mustafa. “Azerbaycan’da İslam: Tarihi Gelişim ve Modern Bağlantılar”. Yeni Türkiye 98 (2017), 61-68.
14. Gasimov, Kamal. “The Bureaucratization of Islam in Azerbaijan: State as the Principal Regulator and Interpreter of Religion”. Central Asian Affairs 7/1 (Mart 2020), 1-37. https://doi.org/10.30965/22142290-0701001
15. Göyüşov, Altay- Əsgərov, Elçin. “Islam and Islamic Education in Soviet and Independent Azerbaijan”. Islamic Education in the Soviet Union and Its Successor States. ed. Michael Kemper- Raoul Motika- Stefan Reichmuth. 168-222. London: Routledge, 2010.
16. Habibov, Aslan. “Azerbaycan’da Devlet-Din İlişkileri”. Yeni Türkiye 98 (2017), 80-86.
17. Hasanov, Behram. Azerbaycan’da Din: Sovyetler’den Bağımsızlığa Hafıza Dönüşümleri. İstanbul: İSAM Yayınları, 2011.
18. Hasanov, Behram. “Azerbaycan’da İlahiyat Eğitimi”. 2. Türkiye Sosyal Bilimler Sempozyumu (Konferans Sunumu). Video, 2022. Erişim 14 Mayıs 2026. https://www.youtube.com/watch?v=kqgdUW4vD7U
19. Huseynova, Sevil. “‘The World of Islam’ and the Secular Political Regime: How Religion Is Taught in Azerbaijani Schools”. Education and the Politics of Memory in Russia and Eastern Europe: Infested with History. ed. Sergey Rumyantsev. 111-136. London: Routledge, 2025.
20. Ibadov, Rashad. “Religious Education in Azerbaijan”. The Routledge International Handbook of Religious Education. ed. Derek H. Davis - Elena Miroshnikova. 39-45. London: Routledge, 2013.
21. İsmayilov, Elnur. “18. Yüzyıldan Günümüze Azerbaycan’da Dini Kurumların Tarihi ve Faaliyetleri”. Türkiye Diyanet Vakfı 2. Uluslararası Öğrenci Sempozyumu. ed. Veysi Kaya. 41-67. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı, 2015.
22. Koç, Ahmet. “Religious and Pedagogical Education in Theology Faculties in Türkiye in Their 100th Year: A Comparative Analysis with Similar Programs in the World”. Religions 16/1 (Ocak 2025), 1-17. https://doi.org/10.3390/rel16010049
23. Memmedeliyev, Vasim- Garayev, Malik. “İlahiyat Fakültesi”. BDÜ İlahiyat Fakültesi İlmi Mecmuesi 1/1 (Mart 2004), 15-20.
24. Məmmədov, Ceyhun. Azərbaycanda Dövlət-Di̇n Münasi̇bətləri̇: Tari̇x Və Müasi̇rli̇k. Bakü: Tuna, 2018. Musayev, İslam. “Religious Life and Education in Azerbaijan”. The Journal of International Social Research 8/37 (Nisan 2015), 790-796. https://doi.org/10.17719/jisr.20153710645
25. Musayev, İslam. “Higher Religious Education in Azerbaijan: Targets and Expectations”. Azerbaijan Journal of Educational Studies 709/4 (2024), 97-105. https://doi.org/10.30546/32898065.2024.4.121
26. Mürsel, Cengiz. “Fonksiyonel Dini Bir Kurum Olarak Mescitler ‘Azerbaycan Örneği’”. Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi 23/2 (Kış 2023), 469-501. https://doi.org/10.32449/egetdid.1290646
27. Phillips, David- Ochs, Kimberly. “Processes of Policy Borrowing in Education: Some Explanatory and Analytical Devices”. Comparative Education 39/4 (2003), 451-461. https://doi.org/10.1080/0305006032000162020
28. Samadov, Elsavar. Azerbaycan’da Din Eğitimi. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2006.
29. Tahiiev, Akif. “Prospects for Higher Shia Religious Education in Post-Soviet Countries”. Religions 14 (Haziran 2023), 1-11. https://doi.org/10.3390/rel14070822
30. TDV BTL, Türkiyə Diyanət Vəqfi Bakı Türk Liseyi. “Bakı Türk Liseyi”. Erişim 14 Mayıs 2026. https://tdv-btl.edu.az/
31. Üzümcü, Muzaffer. “Hukuki Temelleriyle Azerbaycan’da Din Eğitimi”. Marife Dinî Araştırmalar Dergisi 22/2 (30 Aralık 2022), 937-959. https://doi.org/10.33420/marife.1181527
32. Yıldırım, Ali- Şimşek, Hasan. Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri. Ankara: Seçkin Yayıncılık, 8. Basım, 2011.
33. Yusufoğlu, Alim Emin. “Bağımsız Türk Cumhuriyetleri’nde Din Eğitimi”. Türkiye Din Eğitimi Araştırmaları Dergisi 12 (2021), 65-87. https://doi.org/10.53112/tudear.970600
34. Yürük, Tuğrul. “İlk ve Ortaöğretimde Din Öğretimi: Din Dersleri”. Din Eğitimi El Kitabı. ed. Recai Doğan- Remziye Ege. 113-139. Ankara: Grafiker Yayınları, 5. Basım, 2017.