ГЕОПОЭТИКА АЗЕРБАЙДЖАНСКОЙ И РУССКОЙ ПРОЗЫ РУБЕЖА XX-XXI ВЕКОВ (ОБРАЗЫ ДОМА, ГОРОДА И ПУТИ)

Öz

В статье рассмотрены типологические особенности и элементы геопоэтики азербайджанской и русской прозы шестидесятников. Затронуты исторический контекст и поэтические особенности прозы соответствующего периода. Проанализированы геопоэтические коллизии «открытость и замкнутость» и их роль в отображение социальных конфликтов эпохи, поэтическая семантика образов дома, города и пути в прозе шестидесятников и их роль в становлении городской и деревенской прозы в азербайджанской и русской литературе. В сравнительном и историко-типологическом аспекте рассмотрены соответствующие мотивы, символы и персонажи. Охарактеризованы обусловленные социальными процессами направления художественной прозы шестидесятников и в целом литературного процесса – деревенская и городская проза, которые отражали негативные общественные, этнокультурные процессы и являлись одними из первых в мировом литературном процессе проявлений геопоэтических процессов в эстетическом сознании и литературной практике. Охарактеризованы особенности основного объекта изображения – художественное пространство и в целом хронотоп, которые в произведениях шестидесятников распадались на остро противоположные геопоэтические локусы, связанные как с проиходящими в обществе социальными процессами – обезличивающей национальные культуры урбанизацией и с философско-идеологическими мотивами, такими как поиск смысла жизни, свобода личности, сохранение национального характера и этнических ценностей. Исследованы, художественное пространство и в целом хронотоп, которые распадались на остро противоположные локусы, с одной стороны, связанные с социальной средой–процессами безудержной и обезличивающей национальные культуры урбанизацией. Изучены мифопоэтические элементы, служащие выражению указанных социально-нравственных категорий, в частности геопоэтическая парная оппозиция «открытость-замкнутость», генетически связанная с архаическими представлениями о мироздании, мифологемами «даритель-хранитель», «верх-низ», «свой-чужой», «далекое-близкое», а также символическими образами «дом», «дом на песке», «город», «путь», «дорога» и т.п. С этой точки зрения рассмотрены произведения ярких представителей прозы шестидесятников Анара «Цейтнот», «Шестой этаж пятиэтажного дома», «Контакт», М. Сулейманлы «Кочевье», «Шайтан», «Мельница», С. Ахмедова «Зеленый театр», «Станция переливания крови», «К Азыху», Р.Ибрагимбекова «Дом на песке», Эльчина «Кумган», «Серебристый фургон», а также русских и советских прозаиков Ф. Абрамова «Дом», Ю. Трифонова «Предварительные итоги», «Опрокинутый дом», «Дом на набережной», В.Распутина «Последний срок», «Прощание с Матерой», Й. Авижюса «Потерянный кров», Д. Танасоглу «Долгий караван». В статье также обозначены направления дальнейших геопоэтических исследований современной прозы в сравнительно-типологическом и сравнительно-историческом аспектах.

Anahtar Kelimeler

• Русская литература
• мифопоэтика
• хронотоп
• художественное пространство
• образ дома
• геопоэтика
• шестидесятники

GEOPOETICS OF AZERBAIJANI AND RUSSIAN PROSE POETRY OF THE TURN OF THE XX-XXI CENTURIES: IMAGES OF HOME, CITY AND WAY

Öz

The article considers typological features and elements of geopoetics of Azerbaijani and Russian prose of the sixties. The historical context and poetic features of the prose of the corresponding period are touched upon. The geopoetic collisions “openness and closedness” and their role in displaying social conflicts of the epoch, poetic semantics of images of house, city and way in the prose of sixties and their role in formation of urban and rural prose in Azerbaijani and Russian literature are analysed. The relevant motifs, symbols and characters are examined from a comparative and historical-typological perspective. The directions of the sixties' artistic prose and the literary process as a whole - rural and urban prose, which reflected negative social and ethno-cultural processes and were among the first manifestations of geopoetic processes in aesthetic consciousness and literary practice in the world literary process - are characterised. The peculiarities of the main object of representation - artistic space and chronotope in general - are characterised, which in the works of the sixties broke down into sharply opposite geopoetic loci, connected both with the social processes taking place in society - urbanisation dehumanising national cultures - and with philosophical and ideological motives, such as the search for the meaning of life and the preservation of national character and ethnic values. of life, personal freedom, preservation of national character and ethnic values. The artistic space and the chronotope in general are divided into completely opposite zones. On the one hand, there is the social environment, on the other, uncontrolled processes and urbanisation that depersonalise national cultures. In our study, the geopoetic elements of modern prose are analysed in a historical context from a comparative-typological and comparative-historical point of view. The study analyses mytho-poetic elements that serve to express social and moral categories, in particular the geopoetic “openness-closedness” opposition and its genetic connections with archaic ideas about the universe. The mythic discourses in the works (similar, recurring themes, details, characters, motifs, scenes, images characterised by globality, universality and common in the cultures of the peoples of the world, such as “life-giver-protector”, “up-down”, “friend or foe”, “far and near”, as well as symbolic images such as “house”, “house in the sand”, “city”, “road”, “tarik”, etc.) have been identified. The works examined are Anar's “Tzeitnot”, “Sixth floor of a five-story building”, “Contact”, M. Suleymanli's “Nomad”, “Satan”, “Mill”, S. Akhmedov's “Green Theatre”, “Blood transfusion station”, “Azikh'a”, R. Ibragimbekov's “House in the sand”, Elchin's “Kumgan”, “Silver Van”, F. Abramov's “House”, Y. Trifonov's “Preliminary conclusions”, “Overturned house”, “House on the set”, V. Rasputin's “Deadline”, “Farewell with Matera”, J. Aviziusun's “Lost shelter”, D. Tanasoglu's “Long caravan”, as well as the works of Soviet and contemporary Russian prose writers.

Anahtar Kelimeler

• Russian literature
• mythopoetics
• chronotope
• artistic space
• image of home
• geopoetics
• Sixties

XX-XXI YÜZYILLARIN BAŞINDA AZERBAYCAN VE RUS NESRİNİN JEOPOETİĞİNE BİR BAKIŞ: EV, ŞEHİR VE YOL GÖRÜNÜMLERİ

Öz

Bu çalışmada altmışlı yıllarda kaleme alınmış olan nesir tarzındaki Azerbaycan ve Rus edebiyat ürünlerinin tipolojik özellikleri ve jeopoetik unsurları incelenmektedir. İlgili dönemin nesrinin tarihsel bağlamına ve şiirsel özelliklerine değinilmektedir. Jeopoetik çerçevesi içerisinde; “açıklık ve kapalılık” karşıtlığı ve bunların dönemin toplumsal çatışmalarını sergilemedeki rolü, altmışlıların düzyazısındaki ev, kent ve yol imgelerinin şiirsel anlambilimi ve bunların Azerbaycan ve Rus edebiyatında kent ve kır düzyazısının oluşumundaki rolü analiz edilmiştir. Karşılaştırmalı ve tarihsel-tipolojik açıdan ilgili motifler, semboller ve karakterler de ele alınmaktadır. Altmışlılar olarak anılan ve bu yıllarda eser vermiş olan yazarlar, sanatsal düzyazının toplumsal (sosyal) süreçler tarafından koşullandırılan yönleri ve genel olarak edebi süreç, olumsuz sosyal durumu yansıtan kırsal ve kentsel nesir, olumsuz sosyal, etnokültürel süreçleri yansıtmışlardır. Dünya edebiyatında jeopoetik süreçler, estetik bilinç tezahürlerinde ve edebi pratikte ilk karakterize edilmiştir. Altmışlıların eserlerinde tasvir edilen sanatsal mekân ve genel olarak kronotop, birbirine tamamen zıt jeopoetik konumlara ayrılır. Toplumda meydana gelen sosyal süreçlerin yanı sıra ulusal kültürleri insansızlaştıran kentleşme, aynı zamanda, felsefi ve ideolojik motiflerle bağlantılı olan yaşamın anlamı arayışı; kişisel özgürlük, ulusal karakterin ve etnik değerlerin korunması gibi görüntünün ana nesnesinin özellikleri karakterize edilir. Sanatsal mekân ve genel olarak kronotop tamamen zıt bölgelere bölünür. Bir taraftan sosyal çevreyle ilgili, diğer taraftan kontrolsüz süreçler ve ulusal kültürleri kişiliksizleştiren kentleşme görülür. Çalışmamızda karşılaştırmalı-tipoloji̇k ve karşılaştırmalı-tari̇hsel bakımdan modern düzyazının jeopoetik unsurları tarihsel bağlamda irdelenmiştir. Çalışmada sosyal ve ahlaki kategorileri ifade etmeye hizmet eden mito-şiirsel unsurlar incelenmiş, özellikle jeopoetik “açıklık-kapalılık” karşıtlığı, genetik olarak evrenle ilgili arkaik fikirlerle bağlantıları irdelenmiştir. Eserlerdeki mitik söylemler (küresellik, evrensellik ile karakterize edilen ve dünya halklarının kültürlerinde yaygın olan benzer, yinelenen tema, detay, karakter, motif, sahne, görüntüler “hayat veren-koruyan”, “yukarı-aşağı”, “dost ya da düşman”, “uzak ve yakın”, ve ayrıca “ev”, “kumdaki ev”, “şehir”, “yol”, “tarik” vb. sembolik imgelerle görüntü bulduğu tespit edilmiştir. İncelenen eserler; Anar’ın “Tzeitnot”, “Beş Katlı Binanın Altıncı Katı”, “İletişim”, M. Süleymanlı’nın “Göçebe”, “Şeytan”, “Değirmen”, S. Akhmedov’un “Yeşil Tiyatro”, “Kan nakli istasyonu”, “Azıh'a”, R. İbragimbekov’un “Kumdaki Ev”, Elçin’in “Kumgan”, “Gümüş Van”, F. Abramov'un “Ev”, Y. Trifonov’un “Ön sonuçlar”, “Devrilmiş Ev”, “Setteki Ev”, V. Rasputin’in “Son Teslim Tarihi”, “Matera ile veda”, J. Aviziusun’un “Kayıp barınak”, D. Tanasoğlu’nun “Uzun Kervan” eserleri merkeze alınmakla birlikte Sovyet ve Çağdaş Rus nesir yazarlarının eserleri de incelememize dâhil edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Rus edebiyatı
• mitopoetik
• kronotop
• sanatsal mekân
• ev imgesi
• jeopoetik
• Altmışlılar

Kaynakça

1. Anar. “Belyj oven’, chernyj oven’. Skazki o budushhem.” perevod Sijavusha Mamedzade. Erişim 05.05.2023. https://magazines.gorky.media/druzhba/2006/3/belyj-oven-chernyj-oven.html
2. Efendiev, El’chin. Mahmud i Mariam. Baku: Gjandzhlik, 1985.
3. Golosovker, Y. E. Logika Mifa. Мoskva: Nauka,1987.
4. L’vov, E. L. Tradicionnoe mirovozzrenie tyurkov Yuzhnoj Sibiri: Prostranstvo i vremya. Novosibirsk: Nauka, 1988.
5. Lipskerov, D. M. Sorok let Çanjoe. Moskva: Va-grius, 1997.
6. Os’muhina, O. Yu. “Mifopoyeticheskoe prostranstvo otechestvennogo romana rubeja XX–XXI vv. (na materiale prozı V. Pelevina i D. Lipskerova).” Literaturovedenie (Vestnik Nizhegorodskogo universiteta im. N. İ. Lobachevskogo) 4/2 (2013): 123-126.
7. Pulatov, T. Vpechatlitel’nyj Alisho. Hor malchikov. Povesti. Moskva: Sovetskiy Pisatel, 1978.
8. Rıbakov, B. A. Yazıçestvo drevney Rusi. Moskva: Наука, 1988.

9. “Tolkovaniya na Mf. 7:26.” Erişim 05.05.2023. https://bible.optina.ru/new:mf:07:26.
10. “Tolkovaniya na Par. 29:15.” Erişim 05.05.2023. https://bible.optina.ru/old:1par:29:15.