Türk-Sovyet İlişkilerinin Gelişmesinde Moskova Büyükelçisi Vasıf Çınar’ın Etkisi ve Vefatı Sonrası Yaşananlar

Öz

Millî Mücadele ve Cumhuriyet döneminin önde gelen devlet adamı, eğitimci ve diplomatı olan Vasıf (Çınar) Bey, Türk tarihinin dönüm noktalarından birinde etkin roller üstlenmiş bir şahsiyettir. Millî Mücadele yıllarında Batı Cephesi’nin kurulması ve örgütlenmesinde büyük bir sorumluluk alan Vasıf Bey, yalnızca askerî değil, toplumsal direnişin örgütlenmesinde de öncü bir figür olmuştur. Halkı işgallere karşı direnmeye çağıran konuşmaları, yerel direniş komitelerinin teşkilatlanmasında üstlendiği görevler ve basın yoluyla yürüttüğü fikrî mücadele, onun Millî Mücadele’ye çok yönlü katkılarını ortaya koymaktadır. Özellikle “İzmir’e Doğru” adlı gazetede yayımladığı yazılarında Türk milletinin moral gücünü ve maneviyatını güçlendirmeye çalışmış; aynı zamanda Batılı devletlerin emperyalist politikalarını ve işgaller karşısında pasif kalan İstanbul Hükümeti’nin tutumunu sert bir biçimde eleştirmiştir. Millî Mücadele’nin zaferle sonuçlanmasının ardından, 1923 yılında yapılan II. Dönem Türkiye Büyük Millet Meclisi seçimlerinde Saruhan mebusu olarak parlamentoya girmiştir. Meclis kürsüsünde özellikle eğitim ve kültür politikalarına ilişkin nitelikli konuşmalarıyla öne çıkmış; Tevhid-i Tedrisat Kanunu’nun çıkarılması ve Millî Eğitim Vekili olarak uygulanması sürecinde etkin bir rol oynamıştır. Cumhuriyet’in eğitimde birliği sağlama ve çağdaşlaşma hedeflerine ulaşmasında Vasıf Bey’in reformcu kimliği belirleyici olmuştur. Eğitim hizmetlerinin yanı sıra diplomatik kariyerinde de önemli görevler üstlenen Vasıf Çınar, Türkiye’yi Prag, Budapeşte, Moskova (1929 ve 1934) ve Roma büyükelçiliklerinde temsil etmiştir. Türk dış politikasının kurumsallaşma döneminde üstlendiği bu görevler, onun uluslararası düzeyde saygın bir diplomat olarak tanınmasını sağlamıştır. 30 Mayıs 1935’te Moskova’da rahatsızlanmış, 2 Haziran 1935’te geçirdiği ameliyat sırasında vefat etmiştir. Ölümü Türkiye’de ve Sovyetler Birliği’nde derin bir üzüntü yaratmış, ardından yapılan devlet töreniyle Ankara Cebeci Mezarlığı’na defnedilmiştir. Bu çalışma, Vasıf Çınar’ın yaşam öyküsünden hareketle Türk-Sovyet ilişkilerinin gelişimindeki etkisini ve vefatı sonrasında ortaya çıkan diplomatik yankıları incelemektedir.

Anahtar Kelimeler

• Rusya tarihi
• Türk-Sovyet İlişkileri
• Chervonaya Ukraina Kruvazörü
• Kocatepe Muhribi
• Moskova Büyükelçiliği
• Vasıf Bey (Çınar)

The Impact of Vasıf Çınar, Ambassador to Moscow, On the Development of Turkish-Soviet Relations and The Events After His Death

Öz

Vasıf (Çınar) Bey, a prominent statesman, educator, and diplomat of the Turkish National Struggle and the early Republican period, played a crucial role during one of the most significant turning points in Turkish history. During the years of the National Struggle, he took on major responsibilities in establishing and organising the Western Front, becoming not only a military figure but also a leading actor in mobilising social resistance. His speeches calling upon the public to resist the occupations, his role in organising local resistance committees, and his intellectual struggle through the press reveal his multifaceted contribution to the national movement. In his articles published in the newspaper İzmir’e Doğru, he sought to strengthen the moral and spiritual resilience of the Turkish nation while harshly criticising the imperialist policies of Western powers and the Istanbul Government’s passive attitude towards the occupations. Following the successful conclusion of the National Struggle, Vasıf Bey was elected as the deputy of Saruhan in the Second Term of the Grand National Assembly of Türkiye in 1923. His distinguished speeches on education and cultural policies in the Assembly drew public attention, and he played an influential role in the enactment and implementation of the Law on the Unification of Education (Tevhid-i Tedrisat Kanunu) as Minister of National Education. His reformist identity was instrumental in realising the Republic’s goals of educational unity, secularisation, and modernisation. In addition to his services in education, Vasıf Çınar represented the Republic of Türkiye abroad with great success, serving as ambassador in Prague, Budapest, Moscow (in 1929 and 1934), and Rome. His diplomatic activities significantly contributed to the institutionalisation of Turkish foreign policy. After falling ill in Moscow on May 30, 1935, he passed away during surgery on June 2, 1935. His death caused deep sorrow both in Türkiye and in the Soviet Union. This study examines Vasıf Çınar’s biography, his role in the development of Turkish-Soviet relations, and the diplomatic repercussions following his death.

Anahtar Kelimeler

• Russian history
• Turkish- Soviet Relations
• Chervonaya Ukraina Cruiser
• Kocatepe Cruiser
• Moscow Embassy
• Vasıf Çınar

Влияние посла в Москве Васифа Чынара на развитие турецко-советских отношений и события после его кончины

Öz

Васыф-бей (Чынар) — видный государственный деятель, педагог и дипломат периода Национально-освободительной борьбы и ранней Турецкой Республики, сыгравший важную роль в одном из ключевых моментов турецкой истории. В годы Национально-освободительной борьбы он взял на себя важные обязанности по формированию и организации Западного фронта, став не только военным, но и общественно-политическим деятелем, стоявшей у истоков народного сопротивления. Его призывы к населению сопротивляться оккупации, участие в создании местных комитетов и интеллектуальная деятельность в печати демонстрируют его многогранный вклад в национально-освободительное движение. В статьях, опубликованных в газете «İzmir’e Doğru», он стремился укрепить боевой дух и национальное единство турецкого народа, одновременно подвергая резкой критике империалистическую политику западных держав и пассивную позицию Стамбульского правительства по отношению к оккупации. После успешного завершения Национальной борьбы Васыф бей был избран депутатом от Сарухана во второй созыв Великого национального собрания Турции (1923 г.). В парламенте он выделялся своими выступлениями по вопросам образования и культуры и сыграл ключевую роль в принятии и реализации Закона об унификации образования (Tevhid-i Tedrisat Kanunu), занимая пост министра национального образования. Его реформаторская деятельность имела решающее значение для реализации республиканских идеалов единства, светскости и модернизации системы образования. Помимо деятельности в сфере образования, Васыф Чынар успешно представлял Турецкую Республику за рубежом, возглавляя турецкие дипломатические миссии в Праге, Будапеште, Москве (в 1929 и 1934 гг.) и Риме. Его дипломатическая деятельность внесла значительный вклад в становление институтов турецкой внешней политики. 30 мая 1935 года он заболел в Москве, а 2 июня 1935 года скончался во время операции. Его смерть вызвала глубокую скорбь как в Турции, так и в Советском Союзе. Настоящее исследование рассматривает биографию Васыфа Чынара, его роли в развитии турецко-советских отношений, а также дипломатического резонанса, вызванного его смертью.

Anahtar Kelimeler

• История России
• Турецко-советские отношения
• Крейсер «Червона Украина»
• эсминец «Коджатепе»
• посольство в Москве
• Васиф Чынар

Kaynakça

1. BCA, 30-18-1-1, Kararlar Daire Başkanlığı, 13-29-11, Dosya Ek: 107-30.
2. BCA, 30-18-1-1, Kararlar Daire Başkanlığı, 26-61-5, Dosya Ek: 112-59.
3. BCA, 30-18-1-1/Kararlar Daire Başkanlığı, 30-62-2, Dosya Ek:107-44.
4. BCA, 180-9-0-0/Genel, 114-552-47.
5. BCA, 30-18-1-2/Kararlar Daire Başkanlığı, 1-11-4.
6. BCA, 30-18-1-2/Kararlar Daire Başkanlığı, 47-52-5.
7. BCA, 30-18-1-2/Kararlar Daire Başkanlığı, 49-75-16.
8. BCA, 30-10-0-0/Muamelat Genel Müdürlüğü, 248-680-1, Dosya Ek:431.

9. TDA, 571-34724-136606-1.
10. TDA,571-34724-136606-2.
11. TDA, 571-34758-136104-3.
12. TDA, 541-44191-209744- 11.
13. TDA, 541-44191-209744-1.
14. TDA, 571-35521- 139767-3.
15. TDA, 556-44626-214260-4.
16. TDA, 571-35088-134925-17.
17. TDA, 571-34451-135592-1.
18. TDA, 571-34451-135589-15.
19. TDA, 571-34451-135589-14.
20. TDA, 571-34477-135759-56.
21. TDA, 571-34450-135634-17.
22. TDA, 571-34451- 135639- 1.
23. TDA, 571-34477-135759-43.
24. TDA, 571-34477-135759-58.
25. TDA, 571-34477-135747-1.
26. TDA, 571-34738-136631-11.
27. TDA, 571-35521-139767-7.
28. TDA, 571-35049-138249-20.
29. TDA, 571-35231-138611-211.
30. TDA, 553-42951-43033-4.
31. TDA, 571-35231-138609-21.
32. TDA, 571-35231-138611-132.
33. TDA, 571-35411-138947-8.
34. TDA, 571-35786-141200-3.
35. TDA, 571-35231-138609-18.
36. TDA, 571-24760-107665-6.
37. TDA, 571-35962-141904-11.
38. TDA, 571-35962-141904-9.
39. TDA, 571-35962-141904-10.
40. TDA, 571-35962-141904-8.
41. TDA, 571-35962-141904-7.
42. TDA, 571-35962-141904-6.
43. TDA, 571-35962-141904-3.
44. TDA, 571-35231-138609-17.
45. TDA, 571-35040-138300-114.
46. TDA, 571-35231-138609-16.
47. TDA, 571-35231-138609-15.
48. TDA, 571-35962-141904-2.
49. TDA, 571-35521-139767-10.
50. TDA, 539-219577-213348-0.
51. 1935 Yılı Kocatepe Muhribi Gemi Jurnali
52. Ada, Turhan. “Rus-Batı Rekabetinin Odak Noktasındaki Anadolu ve Ankara Hükümeti’nin Sovyet Politikası (1920-1922).” Belleten 82/295 (2018): 1077-1151.
53. Akal, Emel. Milli Mücadelenin Başlangıcında Mustafa Kemal, İttihat Terakki ve Bolşevizm. İstanbul: İletişim Yayınları, 2008.
54. Akca, Serkan. “Cumhuriyet Dönemi Siyasetçilerinden Vasıf Çınar ve Faaliyetleri.” Yüksek Lisans Tezi, Gazi Üniversitesi, Ankara, 2002.
55. Arıkan, Mustafa. “Millî Mücadele Dönemi Türk Basınında Görülen Bolşevik Eğilimleri ve Kaynakları.” Yakın Dönem Türkiye Araştırmaları 46 (2024): 239-278.
56. Arıkan, Zeki. “Vasıf Çınar’ın Yaşamı ve Hizmetlerine Toplu Bir Bakış.” Vasıf Çınar Yaşamı ve Hizmetleri Anma Toplantısı, Türk Eğitim Derneği VII. Anma Toplantısı, Eğitimcilerimizi Anma ve Tanıtma Dizisi: 7. Yay. haz. Prof. Dr. Cahit Kavcar, 49-55. Ankara: Türk Eğitim Derneği Yayınları, 1999.
57. Arslan, Gürbüz. “Yol Ayrımını Derinleştiren Süreçte Türk-Sovyet İlişkilerinde Meydana Gelen Gelişmeler (19 Mart 1945-7 Kasım 1945).” Avrasya Uluslararası Araştırma Dergisi 9/27 (2021): 139-191.
58. Aslan, Yavuz. Türkiye Komünist Fırkasının Kuruluşu ve Mustafa Suphi, Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1997.
59. Aydemir, Şevket Süreyya. Tek Adam, Mustafa Kemal (1922-1938). C. III. İstanbul: Remzi Kitabevi, 2011.
60. Baran, Tülay Alim. “Cumhuriyet Dönemi Devlet Adamlarından: Vasıf Çınar.” Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi 17/49 (2001): 171-201.
61. Bekcan, Umut. “Devrimden Sonra: Bolşeviklerin Zorunlu Dış Politikası 1917-1925.” Ankara Üniversitesi SBF Dergisi 68 (2013): 73-102. Bekcan, Umut. “Sovyetler Birliği, Lozan Antlaşması ve Türkiye.” Belgi Dergisi 2/22 (2021): 241-253.
62. Benhür, Çağatay. “1920’li Yıllarda Türk-Sovyet İlişkileri: Kronolojik Bir Çalışma.” Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi 24 (2008): 277-313.
63. Cebesoy, Ali Fuat. Moskova Hatıraları (21.11.1920-2.6.1922). Yay. haz. Osman Selim Kocahanoğlu. İstanbul: Temel Yayınları, 2002.
64. Demirel, Ahmet. Birinci Mecliste Muhalefet: İkinci Grup. İstanbul: İletişim Yayınları, 2003.
65. Çakıcı, Nurettin. “Sovyet Rusya’nın Milli Mücadele Hareketine Mali ve Askeri Yardımları (1919-1922).” Ankara Üniversitesi Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi 73 (2023): 85-109.
66. Çakıcı, Nurettin & Hikmet Öksüz. “Bolşevik Rusların Millî Mücadele Hareketiyle Temas Kurma Girişimleri.” CTAD 32 (Güz 2020): 717-746.
67. Gürün, Kamuran. Türk-Sovyet İlişkileri (1920-1953). Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1991.
68. Karpat, Kemal H. Türk Dış Politikası Tarihi. İstanbul: Timaş Yayınları, 2012.
69. Karpat, Kemal H. Türk Demokrasi Tarihi. İstanbul: Timaş Yayınları, 2013.
70. Köstem, Orhun. “Ailesinden Birinin Gözüyle Vasıf Çınar.” Vasıf Çınar Yaşamı ve Hizmetleri Anma Toplantısı, Türk Eğitim Derneği VII. Anma Toplantısı, Eğitimcilerimizi Anma ve Tanıtma Dizisi: 7. Yay. haz. Prof. Dr. Cahit Kavcar, 41-49. Ankara: Türk Eğitim Derneği Yayınları, 1999.
71. Murgul, Yalçın. “Osmanlı Devleti İçin Bolşevik İhtilali Neyi İfade Ediyordu?” Cumhuriyet Tarihi Araştırmaları Dergisi 13/26,(Güz 2017): 4-36.
72. Özalper, Mehmet. “Millî Mücadele Döneminde İki Hariciye Bakanı: Bekir Sami Bey (Kunduh) ve Yusuf Kemal Bey (Tengirşek).” Tanzimat’tan Günümüze Olaylar ve Kişiler Ekseninde Türk Hariciyesi. Ed. İrşad Sami Yuca & Hidayet Kara, 479-501. İstanbul: Kitabevi Yayınları, 2019.
73. Tellal, Erel. “Sovyetlerle İlişkiler.” Türk Dış Politikası, Kurtuluş Savaşından Bugüne Olgular, Belgeler, Yorumlar C. I (1919-1980). Ed. Baskın Oran. İstanbul: İletişim Yayınları, 2006.
74. Topal, Coşkun. “Türk–Rus İlişkileri ve Moskova Antlaşması.” Karadeniz Araştırmaları Enstitüsü Dergisi 4/6 (2018): 313-330.
75. Topsakal, İlyas. “Tarihi Süreçte Rusya- Türkiye İlişkileri.” Marmara Türkiyat Araştırmaları Dergisi 3/2 (2016): 33-53.
76. Sonyel, Salâhi Ramadan. Türk Kurtuluş Savaşı ve Dış Politika. C. I. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 2003.
77. Şimşir, Bilal. Bizim Diplomatlar. Ankara: Bilgi Yayınevi, 1996.
78. Uğural, Ragıp. “Vasıf Çınar ve İzmir’e Doğru.” Vasıf Çınar Yaşamı ve Hizmetleri Anma Toplantısı, Türk Eğitim Derneği VII. Anma Toplantısı, Eğitimcilerimizi Anma ve Tanıtma Dizisi: 7. Yay. haz. Prof. Dr. Cahit Kavcar, 34-41. Ankara: Türk Eğitim Derneği Yayınları, 1999.
79. Uyanıker, Ferdi. “Cumhuriyet Devri Diplomat Naaşlarının Nakillerinde Savaş Gemilerinin Kullanılması Örnekleri: Sovyet Rusya Büyükelçisi Vasıf Çınar ve Amerika Birleşik Devletleri Büyükelçisi Münir Ertegün’ün Naaşlarının Türkiye’ye Getirilmesi.” History Studies 12/3 (2020): 927-960.
80. Yuca, İrşad Sami. Kara Günler: Enver Behnan Şapolyo ve Millî Mücadele Hatıraları. Konya: Çizgi Kitabevi, 2017.
81. Karabıyık, Hümeyra. “Moskova Antlaşması.” Atatürk Ansiklopedisi (2024). Erişim 17.06.2026. https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/detay/360/Moskova_Antlaşması
82. Solovyev, Aleksandr. “Zvezda «Chervony Ukrainy». Istorija Sovetskogo Krejsera.” Sankt-Peterburgskie Vedomosti. Erişim 16.09.2025, https://spbvedomosti.ru/news/nasledie/zvezda_chervony_ukrainy_istoriya_sovetskogo_kreysera/
83. Yeni Asır.