Sovyetler Birliği Tehdidi Karşısında Türkiye’nin Savunma ve Seferberlik Hazırlıkları (1945-1947)
Öz
Türkiye, İkinci Dünya Savaşı boyunca savaş dışı pozisyonunu korumayı başarsa da savaş sonrasında Türkiye’nin tehdit algısı bir müddet daha devam etti. 1943 yılından itibaren Türk Boğazları üzerinde hak iddiasında bulunan Sovyetler Birliği, 1945 yılında iki ülke arasında 1925 yılında imzalanan Saldırmazlık Paktı’nın süresini uzatmayacağını bildirerek Türk Boğazları’nda üslenmeyi ve Kars ve Ardahan’ın kendisine bırakılmasını talep etti. Sovyetlerin tehditkâr bir diplomasi yürütmesinin yanı sıra Trakya ve Doğu Anadolu sınırına büyük bir askerî yığınak yapması iki ülkeyi savaşın eşiğine getirdi. Türkiye Sovyet notalarını reddederken, Türk ordusu da savaş hazırlığı içindeydi. Olası bir Sovyet taarruzu karşısında 1. Ordu, Trakya’da Çatalca Hattı’na dek düşmanın ilerleme istikametini bloke edip oyalama muharebeleriyle düşmanı yıpratmayı hedeflemekteydi. Büyük çaplı birliklerin düşmanla angajmanının Çatalca Hattı’nda ve burada başarısız olunması halinde Boğazlardaki müstahkem mevkilerde yapılması planlanmıştı. Türk ordusunun zırhlı muharebe birlikleri büyük oranda 1. Ordu emrine verilmişti. 2. Ordu ise Gelibolu Yarımadası ve Çanakkale Boğazı’nın yanı sıra Marmara Denizi’nin güneyi ve Ege sahillerini savunmakla görevliydi. Gelibolu Yarımadası’nın kuzeyindeki dar boyunda bulunan hat savunmanın sıklet merkezini oluşturmaktaydı. 1945 yılında iki kademeli bir savunma hattı ihtiva eden 3. Ordu’nun 1947 yılına gelindiğinde, Erzurum’da iki kolordulu tek bir savunma hattında düşmanı karşılaması planlandı. Anadolu içlerine yayılmış üç bağımsız kolordu ise ihtiyat vazifesi üstlenmişti. Olası bir savaş halinde zayıf durumdaki Türk donanmasının görevi Boğazların savunulmasının yanı sıra kıyı emniyetiydi. Üç tümen ve on alayı ihtiva eden Türk hava gücü ise etkin bir kuvvet olmanın uzağındaydı. Bu dönemde hava savunması Türk ordusunun yumuşak karnıydı. Türk seferberlik planı 21 günde tamamlanacak hızlı bir seferberliği öngörmekteydi. Savaş halinde ordu mevcudunun 1.328.000 civarına çıkarılması planlandı. Seferberlikte istihdam edilebilecek toplam insan kaynağı ise üç milyondu. Seferberlik halinde personelin yanı sıra bazı ulaşım araçlarının, binek hayvanlarının ve gemilerin de ordu bünyesine katılması planlanmıştı. Ulaşım, ikmal ve altyapı problemleri hızlı seferberliğin önündeki en büyük engellerdi. İngiliz ve Amerikan arşivlerinden edinilen belgeler temel alınarak yapılan bu çalışma ile Sovyetler Birliği tehdidi karşısında Türk ordusunun savunma ve seferberlik planları ilk kez gün yüzüne çıkarılmaktadır.
Anahtar Kelimeler
The Defence and Mobilisation Preparations of Türkiye in the Face of the Soviet Union Threat (1945–1947)
Öz
Although Türkiye maintained its non-belligerent position throughout the Second World War, its perception of threat persisted for some time after the war. From 1943 onwards, the Soviet Union laid claim to the Turkish Straits, and in 1945, it declared that it would not renew the non-aggression pact signed between the two countries in 1925, while simultaneously demanding military bases in the Turkish Straits and the cession of Kars and Ardahan. In addition to pursuing coercive diplomacy, the Soviet Union amassed substantial forces along the Thracian and Eastern Anatolian borders, bringing the two states to the brink of war. While Türkiye rejected the Soviet notes, the Turkish Armed Forces simultaneously prepared for a potential conflict. In the event of a Soviet offensive, the First Army aimed to block the enemy’s advance toward the Çatalca Line in Thrace and wear down opposing forces through delaying actions. Large-scale engagements were to take place either at the Çatalca Line or, in the event of failure there, at the fortified positions along the Turkish Straits. The bulk of Türkiye’s armoured units were subordinated to the First Army. The Second Army was tasked with the defence of the Gallipoli Peninsula, the Dardanelles, the southern shores of the Sea of Marmara, and the Aegean coast. The Demirkapı Line, located at the narrowest part of the northern Gallipoli Peninsula, constituted the centre of gravity for the defence. The Third Army, which in 1945 was responsible for a two-tiered defensive line, was by 1947 reorganised into a single line comprising two corps positioned around Erzurum. Three independent corps, dispersed across Anatolia, were designated as the strategic reserve. In the event of war, the relatively weak Turkish navy was tasked with defending the Straits and safeguarding coastal security. The Turkish Air Force, comprising three divisions and ten regiments, remained far from an effective force. During this period, air defence represented the most vulnerable aspect of the Turkish military. The mobilisation plan envisaged a rapid mobilisation to be completed within twenty-one days. In wartime, the armed forces’ strength was projected to reach approximately 1,328,000 personnel, while the total mobilisable manpower pool stood at around 3 million. Alongside personnel, the incorporation of transportation vehicles, draft animals, and ships into the military structure was also envisaged. Yet transportation, supply, and infrastructure deficiencies were the greatest obstacles to rapid mobilisation. Based on documents from British and American archives, this study reveals, for the first time, the defence and mobilisation plans devised by the Turkish Armed Forces in response to the Soviet threat.
Anahtar Kelimeler
Оборонные и мобилизационные приготовления Турции перед лицом Советской угрозы (1945–1947 гг.)
Öz
Турция сумела сохранить нейтралитет на протяжении всей Второй мировой войны, но её ощущение угрозы сохранялось ещё некоторое время и после окончания войны. С 1943 года Советский Союз выдвигал требования, касавшиеся контроля над Турецкими проливами, а в 1945 году заявил, что не намерен продлевать пакт о ненападении, подписанный двумя странами в 1925 году, одновременно требуя предоставления военных баз в районе проливов и передачи Карса и Ардагана. Наряду с политикой принуждения, Советский Союз сосредоточил значительные силы вдоль фракийской и восточно-анатолийской границ, что привело к резкому обострению отношений между двумя государствами. Турция отвергала советские ноты, одновременно готовя вооруженные силы к возможному конфликту. В случае советского наступления Первая армия должна была остановить продвижение противника на подступах к оборонительной линии Чаталджа во Фракии и ослабить силы сдерживающими действиями. Крупные сражения предполагалось развернуть либо на Чаталджинской линии, либо, в случае её прорыва, на укреплённых позициях у проливов. Основная часть турецких бронетанковых частей подчинялась Первой армии. Вторая армия получила задачу по обороне Галлиполийского полуострова, Дарданелл, южного побережья Мраморного моря и эгейского побережья. Линия Демиркапы, расположенная в самой узкой части северного Галлиполийского полуострова, рассматривалась как ключевой участок обороны. Третья армия, которая в 1945 году занимала двухэшелонную линию обороны, к 1947 году была сведена к единой линии, включавшую два корпуса, размещённых вокруг Эрзурума. Три независимых корпуса, рассредоточенные по Анатолии, предназначались в качестве стратегического резерва. В случае войны турецкий флот, уступавший вероятному противнику по своим возможностям, должен был оборонять проливы и обеспечивать безопасность побережья. Турецкие военно-воздушные силы, включавшие три дивизии и десять полков, еще не представляли собой эффективную боевую силу. В этот период противовоздушная оборона представляла собой наиболее уязвимое звено турецкой армии. План мобилизации предусматривал ускоренный призыв, которая должна была завершиться в течение двадцати одного дня. В военное время численность вооружённых сил должна была возрасти примерно до 1 328 000 человек, тогда как общий мобилизационный ресурс составлял около трёх миллионов. Наряду с личным составом, в военную структуру планировалось включить транспортные средства, тягловых животных и суда. Однако недостатки в области транспорта, снабжения и инфраструктуры представляли собой главные препятствия для осуществления быстрой мобилизации. На основе документов из британских и американских архивов данное исследование впервые в данной историографической перспективе раскрывает планы обороны и мобилизации, разработанные Турецкими вооружёнными силами перед лицом советской угрозы.
Anahtar Kelimeler
