Желание, власть и разрушение: сравнительный анализ архетипа роковой женщины в произведениях «Интибах» и «Дьявол»

Öz

Данная статья рассматривает образ роковой женщины как динамический культурный и психологический архетип через сопоставление Мехпейкер из романа Намыка Кемаля «Интибах» и Степаниды из повести Льва Толстого «Дьявол». Несмотря на то, что оба персонажа принадлежат к принципиально различным социально-историческим контекстам — Османской империи эпохи танзиматских реформ и России XIX века, переживающей нравственный, духовный и социально-политический кризис, — их нарративные функции и символические созвучия обнаруживают поразительное сходство. Мехпейкер и Степанида бросают вызов нормативным представлениям о женственности, автономии и сексуальности, выступая катализаторами психологического и нравственного разложения мужских протагонистов. Тем самым они освещают взаимосвязь между индивидуальным желанием, патриархальными структурами власти и идеологическими дискурсами модернизации. Мехпейкер изображена как светская, образованная женщина, стратегически использующая свой интеллект и эротическую власть для того, чтобы пробить брешь в нравственном фасаде своей среды. Её присутствие разрушает самоидентичность Али-бея, вынуждая его столкнуться с раздробленным «я», зажатым между традицией и новизной, желанием и долгом. Её воздействие носит не только личный, но и идеологический характер; она обнажает нестабильность общества, пытающегося примирить западнические идеалы с укоренившейся патриархальной моралью. Степанида, напротив, принадлежит к деревенской среде и воплощает инстинктивную, первозданную чувственность, которая подрывает представление Евгения о собственной цивилизованности. Будучи социально менее мобильной, чем Мехпейкер, Степанида черпает свою власть из способности пробуждать бессознательное Евгения, превращая вытесненное желание в экзистенциальный кризис. Опираясь на феминистскую и психоаналитическую оптику — в частности, на концепцию «абъекции» Юлии Кристевой, тезис Жака Лакана «Женщина не существует» (La femme n'existe pas) и теории «вытеснения и проекции» Фрейда, — данное исследование показывает, что оба персонажа функционируют как зеркальные отражения мужского страха; роковая женщина предстаёт символом мужской тревоги перед автономией — как женской автономией, так и автономией желания. В обоих текстах общество отвечает нарративным наказанием — маргинализацией, смертью или социальным исключением, что подчёркивает культурный императив нейтрализации угрозы, исходящей от самостоятельных женщин. Помещая эти текстуальные явления в их исторический контекст — османские реформы и русский нравственно-духовный кризис, — статья также утверждает, что роковая женщина является не просто литературным тропом, но транснациональным архетипом, посредством которого общества выражают напряжение между импульсами модернизации и патриархальной преемственностью. Сравнительный аспект раскрывает, каким образом две различные литературные традиции транслируют схожий идеологический страх через параллельные символические структуры. Таким образом, Мехпейкер и Степанида становятся призмами для понимания того, как гендер, желание и власть соотносятся, оспариваются и подавляются в эпохи культурных переломов.

Anahtar Kelimeler

• Русская литература
• литература танзимата
• роковая женщина
• гендер
• психоанализ

Arzu, İktidar ve Yıkım: İntibah ve Şeytan’da Femme Fatale İmgesinin Karşılaştırmalı Analizi

Öz

Bu makale, Namık Kemal’in İntibah romanındaki Mehpeyker karakteri ile Lev Tolstoy’un Şeytan (Дьявол) adlı eserindeki Stepanida karakterini karşılaştırmalı bir yaklaşımla ele alarak, femme fatale (ölümcül kadın) imgesinin kültürel, ideolojik ve psikolojik düzlemlerini açığa çıkarmayı amaçlamaktadır. Osmanlı modernleşmesinin Tanzimat döneminde ortaya çıkan toplumsal dönüşüm dinamikleriyle Çarlık Rusya’sının ahlaki ve ruhsal krize girdiği dönem arasında doğrudan bir zaman-mekân bağlantısı olmasa da iki edebî metin; kadın cinselliği, arzu, ahlak ve iktidar ilişkileri açısından paralel tepkiler üretmektedir. Mehpeyker ve Stepanida, sadece bireysel olay örgüsünün unsurları değil; erkek kahramanların bastırılmış arzularıyla, toplumsal cinsiyet normlarıyla ve modernleşme sürecinin ideolojik çelişkileriyle kurulan ilişkilere ayna tutan simgelerdir. Mehpeyker, İstanbul kentinde, eğitimli ve sosyal çevresiyle ilişkili bir kadın olarak sunulur; cazibesi ve zekâsı aracılığıyla Ali Bey’in hayalindeki düzene nüfuz eder ve onu kendi içsel çatışmalarıyla yüzleşmeye zorlar. Bu durum, Tanzimat dönemi Osmanlı toplumunda kadın-erkek ilişkilerinde yaşanan modernleşme heyecanı ile ahlakçı kaygı arasındaki gerilimi temsil eder. Öte yandan Stepanida, kırsal Rusya’nın doğayla iç içe geçmiş ortamında bir köylü kadın olarak karşımıza çıkar; ancak onun önceliği toplumsal yükseliş değil, bastırılmış içgüdüler ve arzu ile yüzleşmedir. Yevgeni’nin onun karşısında yaşadığı manevi çöküş, Rus aristokrasisinin kendi ahlak dünyasındaki kırılganlığı ve cinsellik karşısındaki çaresizliği açığa çıkarır. Bu çalışmada, Julia Kristeva’nın “abject” (iğrenç) kavramı, Jacques Lacan’ın “Kadın yoktur” (La femme n’existe pas) önermesi ve Sigmund Freud’un “bastırma” ile “projeksiyon” kuramları ekseninde yapılandırılan feminist ve psikanalitik eleştiri yöntemleri kullanılmıştır. Feminist okuma, kadının edebî temsillerde nasıl “özne” olmaktan ziyade erkek öznenin hâkimiyetine tabi kılındığını incelerken; psikanalitik yaklaşım, bastırılmış arzuların ve bilinçdışı çatışmaların karakterler aracılığıyla nasıl sahneye çıktığını göstermektedir. Mehpeyker ve Stepanida bağlamında, her iki karakterin cezalandırılmasının ötesine geçilerek, edebiyatın kadın arzusunu nasıl ideolojik biçimde kurguladığı analiz edilmektedir. Sonuç olarak femme fatale imgesi, farklı kültürel bağlamlarda benzer işlevler gören bir ideolojik formdur: Kadın bedeni üzerinden erkeğin bilinçdışı korkuları, arzu ve güç ilişkileri yeniden örgütlenmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Rus edebiyatı
• Tanzimat edebiyatı
• Femme fatale
• toplumsal cinsiyet
• psikanaliz

Desire, Power, and Destruction: A Comparative Analysis of the Femme Fatale Archetype in Intibah and The Devil

Öz

This article delves into the figure of the femme fatale as a dynamic cultural and psychological archetype by closely comparing Mehpeyker in Namık Kemal’s novel Intibah and Stepanida in Lev Tolstoy’s novella The Devil. Although these two characters belong to markedly different socio-historical contexts — namely, the Ottoman Empire undergoing Tanzimat-era modernisation and 19th-century Tsarist Russia grappling with moral, spiritual, and sociopolitical crises — their narrative functions and symbolic resonances exhibit striking parallels. Both Mehpeyker and Stepanida challenge the normative boundaries of femininity, autonomy, and sexuality, acting as catalysts for the psychological and moral disintegration of the male protagonists. In doing so, they illuminate the intertwined relationship between individual desire, patriarchal power structures, and the ideological discourses of modernisation. Mehpeyker is depicted as an urbane, educated woman who uses her intelligence and erotic power strategically to pierce the moral façade of her milieu. Her presence unsettles Ali Bey’s sense of identity, forcing him to confront a fragmented self caught between tradition and novelty, desire and duty. Her effect is not simply personal but ideological; she reveals the insecurity of a society attempting to reconcile Westernising ideals with entrenched patriarchal morality. By contrast, Stepanida emerges from a rustic, instinct-laden environment, embodying a raw sensuality that destabilises Yevgeny’s civilised self-image. Although less socially mobile than Mehpeyker, Stepanida’s power lies in her ability to activate Yevgeny’s unconscious, turning buried desire into an existential crisis. By employing feminist and psychoanalytic lenses — specifically Julia Kristeva’s “concept of the abject”, Jacques Lacan’s proposition “The Woman does not exist” (La femme n’existe pas), and Freud’s theories of “repression and projection” — this study demonstrates that both characters operate as mirror images of male fear: femme fatale, therefore, becomes a symbol of male anxiety about autonomy — both female autonomy and the autonomy of desire. In both texts, society responds with narrative punishment: marginalisation, death, or social exclusion, underscoring the cultural imperative to neutralise the threat posed by autonomous women. By situating these textual phenomena within their historical backdrops — Ottoman reforms and the Russian moral-spiritual crisis — the article further argues that the femme fatale is not simply a literary trope, but a transnational archetype through which societies articulate the tension between modernising impulses and patriarchal continuity. The comparative aspect reveals how two distinct literatures channel a similar ideological fear through parallel symbolic structures. Thus, Mehpeyker and Stepanida serve as lenses for understanding how gender, desire, and power are negotiated, resisted, and punished during cultural transition.

Anahtar Kelimeler

• Russian literature
• Tanzimat literature
• Femme fatale
• gender
• psychoanalysis
• modernisation

Kaynakça

1. Akpınar Aydoğmuş, Emine Nur. “Gizil Dönemden Ergenliğe Geçerken Arkana Yaslan: Kadınsı Özdeşimin Küçük Adımları, Olgu Sunumu.” Atatürk Üniversitesi Kadın Araştırmaları Dergisi 1/2 (2019): 101-111.
2. Bassnett, Susan. Comparative Literature: A Critical Introduction. Oxford: Wiley–Blackwell, 1993.
3. Beauvoir, Simone de. İkinci Cinsiyet: Olgular ve Efsaneler, Cilt I. İstanbul: Koç Üniversitesi Yayınları, 2022.
4. Berktay, Fatmagül. Tarihin Cinsiyeti. 7. bs. İstanbul: Metis Yayınları, 2022.
5. Butler, Judith. Excitable Speech: A Politics of the Performative. New York: Routledge, 1997.
6. Cohen, Stanley. Folk Devils and Moral Panics: The Creation of the Mods and Rockers. 3. bs. Oxon: Routledge, 2011.
7. Creed, Barbara. The Monstrous-Feminine: Film, Feminism, Psychoanalysis. New York: Routledge, 1993.
8. Çağrıcı, Mustafa. “Fitne.” TDV İslâm Ansiklopedisi. Erişim 8 Aralık 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/fitne

9. Daly, M. Beyond God the Father: Toward a philosophy of women’s liberation. Beacon Press. 1973.
10. Doane, Mary Ann. Femmes Fatales: Feminism, Film Theory, Psychoanalysis. 1. bs. New York: Routledge, 1991, Foucault, Michel. Cinselliğin Tarihi. Çev. Hülya Uğur Tanrıöver. 2. bs. İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 2007.
11. Freud, Sigmund. “A Seventeenth-Century Demonological Neurosis.” The Standard Edition of the Complete Psychological Works of Sigmund Freud, Cilt XIX içinde, çev. James Strachey. Londra: Hogarth Press, 1961.
12. Freud, Sigmund. Haz İlkesinin Ötesinde; Ben ve İd. 8. bs. Çev. Ali Babaoğlu. İstanbul: Metis Yayınları, 2022.
13. Freud, Sigmund. Rüyaların Yorumu 1. 3. bs. Çev. Selçuk Budak. İstanbul: Öteki Yayınevi, 2016.
14. Freud, Sigmund. Totem ve Tabu. Çev. Niyazi Berkes. İstanbul: Cumhuriyet Dünya Klasikleri, 1980.
15. Freud, Sigmund. Uygarlığın Huzursuzluğu. Çev. Haluk Barışcan. İstanbul: Metis Yayıncılık, 2017.
16. Gilbert, Sandra M. & Susan Gubar. The Madwoman in the Attic: The Woman Writer and the Nineteenth-Century Literary Imagination. 2. bs. New Haven: Yale University Press, 2000.
17. Griffin, Susan. Woman and Nature: The Roaring Inside Her. San Francisco: Harper & Row, 1980.
18. Hanson, Helen – Catherine O’Rawe. The Femme Fatale: Images, Histories, Contexts. Basingstoke – New York: Palgrave Macmillan, 2010.
19. Has-Er, Mehmet. Tanzimat Devri Türk Romanında Kadın Kahramanlar. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları, 2000.
20. Haynes, Natalie. Pandora’nın Küpü. 1. bs. Çev. Hilal Dikmen. İstanbul: İthaki Yayınları, 2023.
21. Hein, Christel. Laura Mulvey: Visual Pleasure and Narrative Cinema. Munich: GRIN Publishing, 2008.
22. Heldt, Barbara. Terrible Perfection: Women and Russian Literature. Bloomington – Indianapolis: Indiana University Press, 1987.
23. Irigaray, Luce. This Sex Which Is Not One. Çev. Catherine Porter & Carolyn Burke. New York: Cornell University Press, 1985.
24. Kandiyoti, Deniz. Cariyeler, Bacılar, Yurttaşlar: Kimlikler ve Toplumsal Dönüşümler. İstanbul: Metis Yayınları, 2013.
25. Karaca, Şahika. Kötücül Kadın: Türk Edebiyatında Kötücül Kadın İmgesi. 1. bs. Ankara: Akçağ Yayınları, 2019. Kemal, Namık. İntibah: Günümüz Türkçesiyle, Türk Edebiyatı Klasikleri 4. 10. bs. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2018.
26. Kristeva, Julia. Korkunun Güçleri: İğrençlik Üzerine Deneme. Çev. N. T. Cheviron. İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 2009.
27. Kurat, Akdes Nimet. Rusya Tarihi: Başlangıçtan 1917’ye kadar. 2. bs. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1987. Lacan, Jacques. Écrits: The First Complete Edition in English. London: W. W. Norton & Company, 2007.
28. Laplanche, Jean & Jean-Baptiste Pontalis. The Language of Psychoanalysis. London: Karnac Books, 1988.
29. Mardin, Şerif. Yeni Osmanlı Düşüncesinin Doğuşu: The Genesis of Young Ottoman Thought. 1. bs. Çev. Mümtaz’er Türköne, Fahri Unan & İrfan Erdoğan. İstanbul: İletişim Yayınları, 1996.
30. Millett, Kate. Cinsel Politika. Çev. Seçkin Selvi. İstanbul: Can Yayınları, 2024.
31. Moran, Berna. Edebiyat Kuramları ve Eleştiri. İstanbul: İletişim Yayınları, 1999.
32. Onat, Emrah Suat. “Kara Filmin Evcimen Kadını: Femme Vitale.” NEÜ İlahiyat – Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi 2/1 (2023): 12–27.
33. Parla, Jale. Babalar ve Oğullar: Tanzimat Romanının Epistemolojik Temelleri. 14. bs. İstanbul: İletişim Yayınları, 2022.
34. Paperno, Irina. “Who, What Am I?”: Tolstoy Struggles to Narrate the Self. Stanford, CA: Stanford University Press, 1999.
35. Showalter, Elaine. The Female Malady: Women, Madness and English Culture, 1830–1980. London: Virago Press, 1987.
36. Tolstoy, Lev Nikolayeviç. Sobraniye Soçineniy v Dvadtsati Tomah. Yay. haz. N. N. Akopova, İ. K. Gudziy, N. N. Gusev & M. B. Khrapçenko. Moskva: Hudojestvennaya Literatura, 1964.
37. Trible, Phyllis. “Eve and Adam: Genesis 2–3 Reread.” Womanspirit Rising: A Feminist Reader in Religion içinde, eds. C. P. Christ ve J. Plaskow. San Francisco: Harper & Row – Harper Forum, 1979.
38. Troyat, Henri. Lev Tolstoy. Çev. Z. Canan Özatalay & Işık Ergüden. İstanbul: İletişim Yayınları, 2010.
39. Warner, Marina. Alone of All Her Sex: The Myth and the Cult of the Virgin Mary. Oxford: Oxford University Press, 2013.
40. Wellek, René – Austin Warren. Edebiyat Teorisi. Çev. Ömer Faruk Huyugüzel. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2011. Williamson, Jenny – Genn McMenemy. Dünya Mitolojisinde Kadınlar: Tanrıçalar, Kahramanlar ve Canavarlar. Çev. Ekin Duru. İstanbul: Say Yayınları, 2023.
41. Worobec, Christine D. Peasant Russia: Family and Community in the Post-Emancipation Period. DeKalb: Northern Illinois University Press, 1995.
42. Zingsem, Vera. Lilith: Adem’in İlk Karısı. İstanbul: İlya Yayıncılık, 2006.
43. Žižek, Slavoj. İdeolojinin Yüce Nesnesi. Çev. Tuncay Birkan. İstanbul: Metis Yayınları, 2011.