Çarlık Rusya’sının Kırım Tatar Akınlarına Karşı Bozkırı Kapatma Girişimi: İzüm Hattı’nın İnşası (1679-1680), Savunma Organizasyonu ve Bölgesel Etkileri

Öz

XVII. yüzyılın son çeyreği, Çarlık Rusya’sı, Osmanlı Devleti ve Kırım Hanlığı arasındaki mücadelenin Doğu Avrupa bozkırlarında yoğunlaştığı bir dönemdir. Bu makale, 1676-1681 Osmanlı-Rus Savaşı’nın oluşturduğu askeri kriz ortamında inşa edilen İzüm Hattı’nın (1679-1680) inşasını, coğrafi yapısını, stratejik işlevini ve bölgenin demografik dönüşümündeki rolünü incelemektedir. Çalışma, yüzyılın ortalarında kurulan Belgorod Savunma Hattı’nın Kırım Tatar akınları karşısında yetersiz kalmasıyla başlayan süreci, Deşt-i Kıpçak’ta Prens P. V. Şeremetyev, G. İ. Kosagov ve P. İ. Hovanskiy gibi komutanların idaresinde hayata geçirilen 530 kilometrelik tahkimat projesinin aşamalarını ve hattın bölgesel entegrasyonunu analiz etmektedir. İnşa edilen İzüm Hattı, yalnızca topraktan ve ahşaptan örülmüş statik bir bariyer olmanın ötesinde, garnizon kuvvetleri ile hareketli devriye ağlarını birleştiren kapsamlı bir askeri ve lojistik mekanizma olarak kurgulanmıştır. Bu hat, Tatarların asırlardır kullandığı ana akın güzergâhı olan Muravskaya rotasını fiziksel olarak kapatarak Osmanlı-Kırım ittifakının bölgedeki askeri manevra ve cephe gerisine yönelik baskı kabiliyetini doğrudan sınırlandırmıştır. Öte yandan, çalışmamız bu askeri projenin bozkırın jeopolitik yapısında oluşturduğu demografik boyutuna da odaklanmaktadır. İzüm Hattı, yaklaşık 30 bin kilometrekarelik bir alanı Moskova’nın nüfuz bölgesine dahil ederek, Dinyeper havzasından gelen Kazak toplulukları ile Rus hizmet sınıfının bölgeye yönlendirilmesine ve devletin bu sahaya yönelik planlı kolonizasyon siyasetinin hayata geçirilmesine zemin hazırlamıştır. Bu demografik hamle, Rusya’nın Karadeniz havzasına yönelik uzun vadeli askeri hedeflerini destekleyecek yeni ve stratejik bir insan kaynağı oluşturmuş, eşzamanlı olarak Sloboda Ukrayna’sının idari teşekkülünü de oluşturmuştur. Böylelikle İzüm Hattı, basit bir sınır savunma tahkimatı olmaktan ziyade, Rus devletinin güneye yönelik yayılma stratejisine zemin hazırlayan ve bozkırın askeri, demografik ve iktisadi dengelerini dönüştüren kritik bir tarihsel aşama olarak değerlendirilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Rusya tarihi
• Kırım Hanlığı
• Sloboda Ukrayna’sı
• Osmanlı-Rus Savaşı 1676–1681
• İzüm Hattı
• Tatar Akınları

The Tsarist Russia’s Attempt to Close the Steppe Against Crimean Tatar Raids: The Construction of the Izyum Line (1679-1680), Defence Organisation, And Regional Effects

Öz

The last quarter of the 17th century marks a phase where the balance of power and the struggle for territorial dominance among the Tsardom of Russia, the Ottoman Empire, and the Crimean Khanate intensified in the Eastern European steppes. This article examines the geographical structure, military-strategic function, and role in the region’s demographic transformation of the Izyum Line (1679–1680), constructed amid the geopolitical rivalry created by the Russo-Turkish War of 1676–1681. The study analyses the process that began with the obsolescence of the Belgorod Defence Line in the face of the military flexibility of the Crimean Khanate over the steppe; the stages of the 530-kilometre fortification project implemented under the command and administration of commanders such as P. V. Sheremetev, G. I. Kosagov, and P. I. Khovansky; and the regional integration of the line in the Pontic Steppe. The line physically severed the Muravsky Trail (Muravskiy Shlyakh), the main historical advance route used by Crimean cavalry in their northern operations, thereby directly restricting the military manoeuvrability and rear-guard pressure capabilities of the Ottoman-Crimean alliance in the region. This study focuses on the demographic dimension, which has had a lasting impact on the steppe’s geopolitical structure. By incorporating an area of approximately 30,000 square kilometres into Moscow’s sphere of influence, the Izyum Line laid the groundwork for the planned colonisation of the region by Ukrainian Cossacks migrating from the Dnieper basin and the Russian service class. This demographic shift created a new and strategic human resource to support Russia’s long-term military objectives in the Black Sea basin, while simultaneously facilitating the administrative formation of Sloboda Ukraine. Consequently, the Izyum Line is evaluated not simply as a border defence fortification but as a critical historical turning point that transformed the Russian state’s southward expansion strategy and transformed the military, demographic, and socio-economic balances of the steppe.

Anahtar Kelimeler

• Russian history
• Crimean Khanate
• Sloboda Ukraine
• Russo-Turkish War of 1676–1681
• Izyum Line
• Tatar Raids

Попытка Царской России закрыть степь от набегов крымских татар: строительство изюмской черты (1679-1680), организация обороны и региональные последствия

Öz

Последняя четверть XVII века ознаменовала собой этап, на котором в восточноевропейских степях обострилась борьба за территориальное доминирование, сопровождавшаяся изменением баланса сил между Царством Русским, Османской империей и Крымским ханством. В данной статье рассматриваются географическая структура, военно-стратегическая функция и роль в демографической трансформации региона Изюмской черты (1679–1680 гг.), возведенной в условиях геополитического соперничества, вызванного Русско-турецкой войной 1676–1681 гг. В исследовании анализируются процесс, начавшийся со снижения эффективности Белгородской оборонительной черты перед лицом маневренной тактики крымской конницы в степи; этапы реализации проекта 530-километрового укрепления под руководством таких воевод, как П. В. Шереметев, Г. И. Косагов и П. И. Хованский, а также региональная интеграция этой линии в Причерноморской степи. Данная черта физически перекрывала Муравский шлях — главный исторический маршрут при продвижении крымской конницы на север, тем самым напрямую ограничивала военную маневренность и возможности давления на тыловые районы османо-крымского союза в регионе. Особое внимание в работе уделяется демографическому аспекту, поскольку именно демографические последствия стали наиболее устойчивыми и долгосрочными, имея влияние данного военного проекта на геополитическую структуру степи. Создав условия для включения в сферу влияния Русского руководства территории площадью около 30.000 квадратных километров, Изюмская черта заложила основу для планомерной колонизации региона украинскими казаками, мигрировавшими из бассейна Днепра, и русскими служилыми людьми. Этот демографический сдвиг создал новый стратегический человеческий ресурс для поддержки долгосрочных военных целей России в Черноморском бассейне, одновременно способствуя административному формированию Слободской Украины. В связи с этим Строительство Изюмской черты оценивается не просто как пограничное оборонительное укрепление, а как важнейший поворотный момент, который трансформировал стратегию продвижения Российского государства на юг и изменил военный, демографический и социально-экономический баланс в степи.

Anahtar Kelimeler

• История России
• Крымское ханство
• Слободская Украина
• Русско-турецкая война 1676–1681 гг.
• Изюмская черта
• Татарские набеги

Kaynakça

1. RGADA, F. 210, Op. 12, D. 950; F. 210, Op. 12, D. 608; F. 210, Op. 12, D. 1530.
2. Aleksandrov, V. A. “Organizatsiya Oboronı Yujnoy Granitsı Russkogo Gosudarstva vo Vtoroy Polovine XVI-XVII v.” Rossiya, Polşa i Priçernomorye v XV-XVIII vv. içinde, ed. B. A. Rıbakov, 159-173. Moskova: Nauka İzd., 1979.
3. Bagaley, D. İ. Materialı dlya İstorii Kolonizatsii i Bıta Stepnoy Okrainı Moskovskogo Gosudartsva (Harkovskoy i otçasti Kurskoy i Voronejskoy gub.) v XVI-XVIII stoletii, I. Harkov: Tip. K. L. Sçasni, 1886.
4. Bagaley, D. İ. Oçerki İz İstorii Kolonizatsii Stepnoy Okrainı Moskovskogo Gosudarstva. Moskova: İzd. Universitetskaya Tip., 1887.
5. Bayındır, Cem. “Çarlık Rusya’sının Doğu Avrupa’daki ‘Belgorod Savunma Hattı’ İnşasının Önemi ve Kazakların Etkisi.” Rusya Araştırmaları Dergisi 10 (2023): 1-24.
6. Belyayev, İ. D. O Storojevoy, Staniçnoy i Polevoy Slujbe na Polskoy Ukrayne Moskovskogo Gosudarstva do Tsarya Alekseya Mihayloviça. Moskova: Universitetskaya Tipografiya, 1846.
7. Bogoslovskiy, Mihail M. Pyotr I: Materialı dlya Biografii, T. I. Moskova: Ogiz İzd., 1940.
8. Bushkovitch, Paul. Büyük Petro. Çev. Berna Akkıyal. İstanbul: İletişim Yay., İstanbul 2012. Davies, Brian L. “Muscovy at war and peace.” The Cambridge History of Russia I içinde, ed. M. Perrie, 486-519. New York: Cambridge University Press, 2006.

9. Davies, B. L. Warfare, State and Society on the Black Sea Steppe 1500-1700. New York: Routledge, 2007.
10. Davies, Brian L. The Russo-Turkish War, 1768-1774. Londra: Bloomsbury Publ., 2016.
11. Dyakonov, P. A. (ed.). İzvestiya Tambovskoy Uçenoy Arhivnoy Komissii, XXXIII. Tambov: Tip. Gubernskago Pravleniya, 1892.
12. Fisher, Alan. Kırım Tatarları. Çev. Eşref B. Özbilen. İstanbul: Selenge Yayınları, 2009.
13. Guskov, A. G., K. A. Koçeragov & S. M. Şamin. Russko-Turetskaya Voyna 1686-1700 godov. Moskova: Russkoye Slovo, 2022.
14. İnalcık, Halil. Kırım Hanlığı Tarihi Üzerine Araştırmalar 1441-1700. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2021.
15. Jigalov, Vladimir M. “Formirovaniye i Periodizatsiya Voyenno-Administrativnogo Upravleniya İstoriçeskim Regionom Belgorodskoy Çertı v Kontekste ego Oboronitelnogo Znaçeniya.” Via in tempore. İstoriya, Politologiya 51/1 (2024): 102-115.
16. Khodarkovsky, Michael. “Taming the ‘Wild Steppe’: Muscovy’s Southern Frontier, 1480-1600.” Russian History 26/3 (1999): 241-297.
17. Komolov, N. A. Azovskaya Guberniya (1709-1725), Territoriya i Vısşiye Administratorı. Rostav-na-Donu: Rostizdat, 2009.
18. Kostomarov, Nikolay İ. İstoriçeskiy Monografii i İzledovaniya, XV. St. Petersburg: Tip. M. O. Volfa, 1882.
19. Kurat, Akdes N. Rusya Tarihi: Başlangıçtan 1917’ye kadar. Ankara: TTK, 1987.
20. Kurat, Akdes N. IV-XVIII. Yüzyıllarda Karadeniz Kuzeyindeki Türk Kavimleri ve Devletleri. Ankara: TTK, 2019.
21. Kuşnarev, Sergey S. “Sredneye Pooskolye v Oboronitelnoy Sisteme Rossiyskogo Gosudarstva na Yujnom Porubejye v 60-80-e gg. XVII veka.” Aktualni Problemi Vitçiznyanoyi ta Vsesvitnoyi İstoriyi T. XVI (2013): 115-124.
22. Linkova, E. V. & D. E. Yevsyukov. “Vliyaniye Voyenno-Oboronitelnogo Faktora na Prodvijeniye Yujnogo Frontira Rossi v XVI-XIX vv.” Vestnik RUDN İstoriya Rossii 23/4 (2024): 441-450.
23. Lyubavskiy, M. K. Obzor İstorii Russkoy Kolonizatsii s Drevneyşih Vremen i do XX Veka. Moskova: İzd. Moskovskogo Universiteta, 1996.
24. McNeill, William H. Europe’s Steppe Frontier, 1500-1800: A Study of the Eastward Movement in Europe. Chicago: The University of Chicago Press, 1975.
25. Miklaşevskiy, İvan N. K İstorii Hozyaystvennogo Bıta Moskovskogo Gosudarstva: Zaseleniye i Selskoye Hozyaystvo Yujnoy Okrainı XVII veka. I. Moskova: Tip. D. İ. İnozemtseva, 1894.
26. Mizis, Yuriy A. & Andrey İ. Papkov. “Vneşniye i Vnutrenniye Granitsı Rossi i Yestestvennıyye Prirodnıye Zonı na Yuge v XVI – naçale XVIII v.” Vestnik RUDN İstoriya Rossii 3 (2016): 33-49.
27. Novoselyskiy, A. A. XVII. Yüzyılın Birinci Yarısında Moskova Devletinin Tatarlarla Mücadelesi. Çev. Kemal Ortaylı. Ankara: TTK, 2011.
28. Öztürk, Y. “Ukrayna Krizinin Kökleri: Sloboda Ukrayna.” Beşinci Uluslararası Doğu Avrupa Çalışmaları Kongresi Bildiri Kitabı içinde, ed. S. Aktaş Sarı, E. Vatansever & M. Kerim, 30-63. Eskişehir: Piess, 2022.
29. Platonov, S. F. Oçerki po İstorii Smutı v Moskovskom Gosudarstve XVI-XVII vv. Moskova: Gosudarstvennoye Sotsialno-ekonomiçeskoye İzd., 1937.
30. Skobelkin, O. V. “Artilleriya i Boyepripası Gorodov İzyumskoy Çertı v 1684 godu.” Belgorodskaya Çerta: Sbornik Statey i Materialov po İstorii Belgorodskoy Oboronitelnoy Çertı içinde, VII, ed. V. M. Jigalov, A. V. Malov, A. İ. Papkov, A. İ. Razdorckiy & E. V. Şvarev, 223-227. Belgorod: Siçkarevoy E. V. İzd., 2022.
31. Sunderland, Willard. Taming the Wild Field: Colonization and Empire on the Russian Steppe. New York: Cornell University Press, 2004.
32. Şakul, Kahraman. Çehrin Kuşatması. İstanbul: Timaş Yayınları, 2022.
33. Uşakov, Dimitri, N. Tolkovıy Slovar Russkogo Yazıka. T. I. Moskova: İzd. Gosudarstvennıy İnsitut Sovetskaya Entsiklopediya, 1935.
34. Uzunçarşılı, İsmail H. Osmanlı Tarihi, III. Ankara: TTK, 1988.
35. Ürekli, Muzaffer. Kırım Hanlığının Kuruluşu ve Osmanlı Himâyesinde Yükselişi (1441-1569). Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları, 1989.
36. Vernadsky, George. Rusya Tarihi. Çev. Doğukan Mızrak & Egemen Ç. Mızrak. İstanbul: Selenge Yayınları, 2021.
37. Zagorovskiy, V. P. Zagorovskiy. Belgorodskaya Çerta. Voronej: İzd. Voronejskogo Universiteta, 1968.
38. Zagorovskiy, V. P. İzyumskaya Çerta. Voronej: İzd. Voronejskogo Universiteta, 1980.