Enbiyâ Sûresi ve Belâgat Tahlili

Yıl 2025, Cilt: 5 Sayı: 1, 98 - 119, 30.06.2025

Cemal Sandıkçı

https://doi.org/10.71083/rusuhder.1657238

Öz

Yüce Allah’ın Hz. Peygamberin şahsında tüm insanlığa mesajı olan Kur’ân, aynı zamanda en üstün edebî niteliklere sahip olan bir kitaptır. Kur’ân, ihtiva ettiği birçok öğüt, emir ve yasakların yansıra, mesajların insanlara ulaştırılmasının yöntemleri konusunda da farklı yöntem ve teknikler uygular. Bu çalışmamızda Mekke döneminde indirilmiş olan Enbiyâ suresi hakkında bilgi vermeyi ve sûreyi edebi açıdan inceleyerek âyetlerin edebi özelliklerini tespit edip tahlilini yapmayı amaçladık.
Çalışmamızın giriş bölümünde Enbiyâ süresinin ele olduğu konular ile belâgat ilmi ve bu ilmin ele aldığı konular üzerinde durulmuştur. Bundan sonra Enbiyâ sûresindeki âyetlerin hangi edebi sanatlar ihtiva ettiği tefsir kaynaklarından tespit edilmiş, bu tespit edilen edebi sanatlarla ilgili belâgat kitaplarından nakiller yapılarak bu sanatların suredeki hangi ayetlerle örtüştüğü araştırılarak bu ayetlerin tahlili yapılmıştır. Bu çalışma sonucunda surede toplam 22 edebi sanatın yer aldığı görülmüş, bu sanatlar içerisinde öne çıkanların ise teşbih, istiare, kinaye olduğu görülmüştür. Bütün bunların yanı sıra çalışmamızda sorumluluğu tamamen karşı tarafa bırakma anlamına gelen tebkit sanatı ile Arapçada nekre olarak adlandırılan belirsiz isimlerle ilgili bir sanat olan tenkîr sanatının da ayetleri anlamaya olan etkisi üzerinde durulmuştur. Çalışmamızın sonunda sûrede yer alan bu edebi sanatların âyetlere farklı anlam ve özellikler de kazandırdığı görülecektir.

Anahtar Kelimeler

Arap Dili ve Belâgatı , Kur'ân , Enbiyâ Sûresi , Belâgat , Anlam

Kaynakça

• ʿAbbâs, Faḍl Ḥasan. el-Belâğa ve Efnânuhâ: İlmü’l-Meânî. Ammân: Dâru’n-Nefâis, 2009.
• Allân, İbrahim Maḥmud. el-Bedî‘ fi’l-Kur’ân. Birleşik Arap Emirlikleri: y.y., 2002.
• Besyûnî, Abdü’l-Fettâh Feyûd. ‘İlmü’l-meânî. Kâhire: y.y., 2004.
• Bilgegil, M. Kaya. Edebiyat Bilgi ve Teorileri Belâgat. Erzurum: Sevinç Matbaası, 1980.
• Bolelli, Nusrettin. Belâgat Arap Edebiyâtı. İstanbul: İFAV., 5. Basım, 2009.
• Bolelli, Nusrettin. Belâğat Tarihi. İstanbul: Rağbet Yayınları, 2018.
• Bulut, Ali. Belâgat Meânî-Beyân-Bedî’, İstanbul: İFAV., 4. Basım, 2015.
• Bulut, Ali. Belâgat Terimleri Sözlüğü. İstanbul: İFAV., 2015.
• Çakıl, Zöhre. Kur’an-ı Kerîm’de Secî Sanatı. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
• Dağ, Mehmet. Kur’ân’da Üslûp Diyalektiği: İltifât. Ankara: Salkımsöğüt, 2008.
• Demirbaş, Servet. “Kur’ân-ı Kerîm’de “Bel” Edatının İçerdiği Manalar ve Türkçe Çeviri Problemi” Eskiyeni, 47/ (2022), 765-788.
• Dervîş, Muḥyiddīn. İ’râbü’l-Kur’âni’l-Kerîm ve beyânuh. 9 Cilt. Beyrut: Dâru İbni Kesîr, 1406.
• el-Alevî, Yaḥyâ b. Ḥamza b. Ali b. İbrâhim, el-Îcâz li-esrâri Kitabi’t-Tırâz fi ulûmi kakâiki’l-i’câz mine’l-ulûmi’l-ma’neviyye ve’l-esrâri’l-Kur’aniyye. thk. Bin İsa Bâṭâhir. Beyrut: Dârü’l-Medari’l-İslâmî, 2007.
• el-Aydınî, Ḥamza b. Turgut. el-Ḥevādī fī Şerḥi’l-Mesālik. nşr., Ali Bulut. Samsun: Etüd Yayınları, 2009.
• el-Bağdâdî, Ebû Bekr Muḥammed b. es-Serî b. Serrâc. el-Usûl fi’n- naḥv, thk. Muḥammed ʿOs̱mân. Kâhire: el-Mektebetü’s-Sekâfiyye ed-Dîniyye, 1430/2009.
• el-Cevherî, İsmail b. Ḥammâd. es-Sıhâh tâcü'l-lüga ve's-sıhâhu'l-'arabiyye. Beyrut: Dâru’l-ilm li’l-Melâyîn, 1979.
• el-Ḥâşimî, Seyyid Aḥmed. Cevâhirü’l-belâğa. Beyrut: Mektebetü’l-‘Asriyye, 1999.
• el-Hüseynî, Muʿtaṣım Câbir. el-İḍrâb ve’l-istidrâk fî Nehci’l- balâğa dirâse delâliyye. Irak: Kadisiye Üniversitesi Edebiyat Fakültesi, Yüksek Lisans Tezi, 2014.
• el-Kaẓvînî. Celâlüddin Muḥammed b. Abdurraḥmān el-Haṭîb. el-Îḍâḥ fī ʿulûmi’l-balâğa, 2 Cilt. Kahire: y.y., ts.
• el-Merâğî, Aḥmed Mustafâ. ʿUlûmü’l-Balâğa. Beyrut: y.y., 1984.
• er-Rummânî, Ebû’l- Ḥasan Ali b. İsa. en-Nüket fî iʿcâzi’l-Kur’ân. Kahire: Dârü’l- Maʿârif, ts.
• es-Seḳḳâkî. Ebû Yaʿḳūb Yusuf b. Ebî Bekr Muḥammed b. Ali. Miftâḥu’l-‘ulûm. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2. Basım, 1987.
• et-Tehânevî. Muḥammed Ali. Keşşâfu ıstılâhâti’l-fünûn. 2 Cilt. İstanbul: y.y., 1984.
• Firûzâbâdî. Mecdüddîn Muḥammed b. Yaʿḳūb. el-Kâmûsü’l-Muḥîṭ. Beyrut: Mektebetü Taḥḳîḳi’t-Türâs fî Müesseseti er-Risâle, 1987.
• Ḥabenneke el-Meydânî, ‘Abdurraḥmān Ḥasan. el-Belâğatü’l-‘Arabiyye, usûsuhâ ve ʿulûmuhâ ve funûnuhâ. Beyrut: Dârü’l-Kalem, 1. Basım, 1996.
• İbn ʿÂşûr, Muḥammed Ṭâhir. et-Taḥrîr ve’t-tenvîr. 30 Cilt. Tunus: Dâru Saḥnûn li’n-Neşr ve’t-Tevzî‘, 1418/1997.
• İbnü Manẓûr, Ebû’l-Fadl Muḥammed b. Mükrîm ʿAlî b. Aḥmed. Lisânü’l-‘Arab. 15 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdir, ts.
• İbnü’l-Fâris. Ebû’l- Ḥüseyin Aḥmed b. Fâris ez-Zekeriyyâ. Mu’cemü’l-mekâyıs fi’l-luğa. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 2. Basım, 1998.
• İn’âm Fevvâl Akkâvî. el-Mu’cemü’l-Mufassal fī ʿUlūmi’l-Belâğa el-Bedi’ ve’l-Beyân ve’l-Meânî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1992.
• Kaçar, Halil İbrahim. “Arapça’da Nekre (Belirsiz İsim) Kullanımların Semantik Boyutu (Tenkîr Üslûbu)”, Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 29/ (2005), 165-184.
• Kılıç, Hulusi. “Belâgat”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. (Erişim 24 Şubat 2025).
• Mâlik, Muhammed b. Abdullah. Şerḥü’l-Kâfiyeti’ş-Şâfiyye. Mekke: Dâru’l-Me’mûn li’t-Türâs, 1982), 3/1219.
• Maṭlûb, Aḥmed. Muʿcemü’l-Muṣṭalaḥâti’l-Balâğiyye ve Taṭavvuruhâ. 3 Cilt. ʿIrâḳ: Maṭbaʿatü’l-Mecmaʿi’l-ʿIlm el-ʿIrâkı, 1983.
• Mutçalı, Serdar. Arapça-Türkçe Sözlük. İstanbul: Dağarcık Yayınları, 1995.
• Paşa, Aḥmed Cevdet. Belâğat-ı ʿOsmaniyye. İstanbul: y.y.,1299.
• Sâbûnî, Muḥammed Ali. Safvetü’t-Tefâsîr. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kur’âni’l-Kerîm, 1985.
• Saraç, Yekta. Klâsik Edebiyat Bilgisi Belâgat. İstanbul: Gökkubbe, 8. Basım, 2010.
• Tabane, Bedevî. Mu’cemü’l-belâğati’l-’Arabiyye. Beyrut: Dârü İbn Ḥazm, 4. Basım,1997.
• Tâhirü’l-Mevlevî. Edebiyat Lugatı. İstanbul: Enderun Kitabevi, 1994.
• Tarlan, Ali Nihad. Edebî San’atler. İstanbul: Güryay Matbaası, 1975.
• Tayfur, Sabğatullah. “Kur’ân’da Mezheb-i Kelâmî Uslûbü”. Batman İslami İlimler Fakültesi Dergisi, 3/2 (Aralık 2019), 123-130.
• Vatvat, Reşîdü’d-Dîn. Ḥadâʾiḳu’s-siḥr fī daḳâʾıḳi’ş-şiʿr. Ṭahrân: y.y., 1339.