Relations With The Copts During The Tulunid Period

Yıl 2025, Cilt: 5 Sayı: 2, 139 - 157, 31.12.2025

Havva İslam Çelik , Ömer Sabuncu

https://doi.org/10.71083/rusuhder.1773520

Öz

The Tulunid dynasty (868–905) emerged in Egypt as a semi-autonomous Turkish state during a period when the Abbasid Caliphate was politically and militarily weakened. The geographical distance of the region from the caliphal center necessitated administration through governors. However, the lack of sufficient attention from the central authority, together with the arbitrary practices of governors and fiscal officials, provoked strong reactions from the local population. When Ahmad ibn Tulun was appointed as governor in this context, he initiated significant administrative, military, and social reforms. These measures facilitated the acceptance of the new administration by the Egyptian populace, whose ties with the Abbasid center had already weakened.
The aim of this study is to examine to what extent the Copts—Egypt’s indigenous population and long-standing inhabitants of the Nile Valley—played a role in this process through their religious institutions, social presence, and bureaucratic experience. The relations of Coptic clergy with the higher echelons of the bureaucracy constitute one of the crucial aspects of the religion–state nexus. Similarly, the interactions between the Coptic laity and bureaucratic circles represent another important dimension. Although the period witnessed certain pressures and regulatory measures particularly targeting clergy, the Tulunid era can be generally regarded as a time in which positive developments prevailed for the wider population.
One of the key findings of this study is that Coptic–state relations under the Tulunids cannot be explained within the framework of a single, uniform policy; rather, they varied depending on the political balance of the time, the personal choices of rulers, and broader social conditions.

Anahtar Kelimeler

Islamic History , Tulunids , Copts , Religion–State Relations , State–Society Relation

Tolunoğulları Döneminde Kıptîlerle İlişkiler

Öz

Tolunoğulları (868–905), Abbâsîlerin siyasî ve askerî açıdan zayıfladığı bir dönemde Mısır’da ortaya çıkan yarı-bağımsız bir Türk devletiydi. Bölgenin halifelik merkezine olan coğrafî uzaklığı, yönetimin valiler aracılığıyla yürütülmesini zorunlu kılmıştı. Ancak merkezin bölgeye yeterli ilgiyi göstermemesi ve valiler ile âmillerin keyfî uygulamaları halkın tepkisine yol açmıştı. Tolunoğlu Ahmed, böyle bir ortamda Mısır’a vali olarak geldiğinde idarî, askerî ve sosyal alanlarda önemli dönüşümler gerçekleştirmişti. Bu yenilikler, merkezi otoriteyle bağı zayıflamış olan Mısır halkının yeni idareyi benimsemesine zemin hazırlamıştı.
Bu çalışmanın amacı, Mısır’ın kadim unsuru olan Kıptîlerin dinî kurumları, toplumsal varlıkları ve bürokratik tecrübeleriyle bu süreçte hangi ölçüde rol oynadıklarını ortaya koymaktır. Kıptî din adamlarının üst düzey bürokratik çevrelerle ilişkileri, din-devlet ikileminin önemli bir boyutunu teşkil etmektedir. Benzer şekilde, Kıptî halkın bürokratik çevrelerle ilişkilerinin incelenmesi de konunun diğer boyutunu oluşturmaktadır. Zaman zaman din adamları özelinde baskıların yaşandığı ve bazı düzenlemelerin uygulandığı Tolunoğulları dönemi, halk açısından genel olarak olumlu yönlerin ağır bastığı bir dönem olarak değerlendirilebilir.
Araştırmanın önemli bir sonucu, Tolunoğulları döneminde Kıptîlerle ilişkilerin tek bir politika çerçevesinde açıklanamayacağı; bunun, dönemin siyasî dengelerine, yöneticilerin şahsî tercihlerine ve toplumsal koşullara bağlı olarak farklılık gösterdiğidir.

Anahtar Kelimeler

İslam Tarihi , Tolunoğulları , Kıptîler , Din-Devlet İlişkileri , Devlet-Toplum İlişkileri

Teşekkür

Sayın hocam, emekleriniz için teşekkür ederim.

Kaynakça

• Ahmed, Abdurrezzak Ahmed. Târîh ve Âsâr’u-İslâmiyye min Fethi’l-Arabi hatta Nihayeti’l-Asrı’l-Fâtımî. Kahire: Dâru’l-Fikri’l-Arabi, 1999.
• Altundağ, Şinasi. “Tolunlular”. 12/1/430-439. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1979.
• Amir, Fatıma Mustafa. Târîhu ehli’z-zimme fî Mısri’l-İslâmiyye : mine’l-fethi’l-Arabi ila nihayeti’l-asri’l-Fatımi. 2 Cilt. Kahire: el-Hey’etü’l-Mısriyyetü’l-Âmme li’l-Kitâb, 2000.
• Atiya, Aziz S. Doğu Hıristiyanlığı Tarihi. çev. Nurettin Hiçyılmaz. İstanbul: Doz Yayınları, 1. Basım, 2005.
• Belevî, Ebû Muhammed Abdullah b. Muhammed b. Umeyr. Siretu Ahmed b. Tolun. thk. Muhammed Kürd Ali. Dımaşk: Maṭbaʿatü’t- Terakkî, 1939.
• Bianquis, Thierry. “Autonomous Egypt from İbn Tulun to Kafur, 868-969”. The Cambridge History ofEgypt. ed. M. w. DALL. 1/86-119. Cambridge Univercity Press, 2008.
• Butcher, E.L. The Story Of The Church Of Egypt : Being An Outline Of The History Of The Egyptians Under Their Successive Masters From The Roman Conquest Until Now. 2 Cilt. London: Smith, Elder, & Co., 1897.
• Ebu Salih Ermeni. The Churches and Monasteries of Egypt and Some Neighbouring Countries. ed. B. T. A Evetts. Oxford: At The Clarendon Press, 1895.
• Elçibey, Ebülfez. Tolunoğulları Devleti (868-905). haz. Fazil Gezenferoğlu. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 1997.
• Gordon, M. S. “Tûlûnîds”. Encyclopaedia of Islam (new edition). C. 10. Leiden-London: E. J. Brill, 2000.
• Gottschalk, H. L. “Ibn al-Mudabbir”. The Encyclopaedia of Islam (new edition). 3/879-880. Leiden-London: E. J. Brill, 1986.
• İbn İyâs, Ebü’l-Berekât Zeynüddîn (Şehâbüddîn) Muhammed b. Şehâbiddîn Ahmed b. İyâs (Ayâs) el-Hanefî. Bedâʾiʿu’z-zühûr fî veḳāʾiʿi’d-dühûr. 5 Cilt. Mekke: Mektebetü Darü’l-Bâz, y.y.
• İbn Tağrîberdî, Ebü’l-Mehâsin Cemâlüddîn Yûsuf b. Tağrîberdî. en-Nücûmü’z-zâhire fî mülûki Mıṣr ve’l-Ḳāhire. 16 Cilt. Kahire: Darü’l-Kütübi’l-Mısriyye, 1956.
• Kalkaşendi, Ahmed b. Ali b. Ahmed. Subhü’l-a’şa Fî Sınaati’l-İnşa. thk. Muhammed Hüseyin Şemseddin. 14 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1987.
• Kindî, Ebû Ömer Muhammed b. Yusuf el-. Kitabu’l-Vülat ve Kitabu’l-Kudât. Beyrut: el-Aba-i Yesuin, 1908.
• Kopraman, Kazım Yaşar. “Tolunoğulları”. Doğuştan Günümüze Büyük İslam Tarihi. ed. Hakkı Dursun Yıldız. 6/55-79. İstanbul: Çağ Yayınları, 1992.
• Makrizi, Ebü’l-Abbas Takıyyüddin Ahmed b. Ali b. Abdülkadir. el-Mevâ’iz ve’l- İ’tibâr bi-(fî) Zikri’l-Hıtat ve’l Asâr. 4 Cilt. Beyrut: Darü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1998.
• Makrîzî, Ebü’l-Abbas Takıyyüddin Ahmed b. Ali b. Abdülkadir. Kitâbü’l-mukaffa’l-kebir. thk. Muhammed Ya’lavi. 8 Cilt. Beyrut-Lübnan: Dârü’l-Garbi’l-İslâmî, 2006.
• Makrizi, Ebü’l-Abbas Takıyyüddin Ahmed b. Ali b. Abdülkadir. Tarihü’l-Akbat = Kavlü’l-İbrizi Li’l-Allameti’l-Makrizi. thk. Abdülmecid Diyab. Kahire: Dârü’l-Fazile, t.y.
• Mes‘ûdî, Ebü’l-Hasan Ali b. Hüseyn b. Ali el-. Mürûcü’z-zeheb ve me‘âdinü’l-cevher. thk. Kemal Hasan Mer‘î. 4 Cilt. Beyrut,: Mektebetü’l-Asriyye, 2005.
• Özkuyumcu, Nadir. İlk Müslüman Türk Devletleri Tolunoğulları ve Ihşidîler. İzmir: Basset Matbaacılık, 1996.
• Özkuyumcu, Nadir. “Tolunoğulları”. Türkler. 5/10-59. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 2002.
• Öztürk, Levent. İslam Toplumunda Hristiyanlar. İstanbul: Ensar Yayınları, 2012.
• Rufeyle, Ya’kub Nahle. Tarihu’l-Ümmeti’l Kıptiyye. thk. Cevdet Cibre. y.y.: Metropol, 2. Basım, 2000.
• Safedî, Ebü’s-Safâ (Ebû Saîd) Salâhuddîn Halîl b. İzziddîn Aybeg b. Abdillâh es-. el-Vâfî bi’l-vefeyât. thk. Ahmed el-Arnaut - Türki. Mustafa. 29 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâs, 2000.
• Sağlam, Ahmet. “Mısır’da Gayri Müslim Toplumlar: Tolunoğulları ve Hıristiyan Kıptîler”. Uluslararası Afrika’da Türkler Sempozyumu Bildiriler. thk. Ayşenur Şenel, Şükrü Çavuş. Ankara: Atatürk Kültür, Dil Ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Tarih Kurumu Yaylnları, 2020.
• Sâvirus İbnü’l-Mukaffa’. History of the Patriarchs of the Egyptian Church =Târihu Batârikati’l-Kenîseti’l Mısriyye. thk. Yassa ’Abd Al-Masih - O.H.E K.H.S BURMESTER. 4 Cilt. Kahire, 1943.
• Sâvirus İbnü’l-Mukaffa’. History of the Patriarchs of the Egyptian Church =Târihu Batârikati’l-Kenîseti’l Mısriyye. thk. Yassa ’Abd Al-Masih vd. 4 Cilt. Kahire, 1948.
• Swanson, Mark N. The coptic papacy in Islamic Egypt (641-1517). Kahire: The American University in Cairo Press, 3. Basım, 2022.
• Şâbüştî, Ebü’l-Hasen Alî b. Muhammed eş- - K. Avvâd. ed-Diyârât. Beyrut-Lübnan: Dâru’l-Erâîdi’L-Arabî, 1986.
• Tager, Jack. Akbât ve Müslimûn: Munzu Fethi’l-Arabî İlâ ’Ami 1922. Kahire: Hindawi, 2012.
• Terzi, Mustafa Zeki. “İbnü’l-Müdebbir, Ebü’l-Hasan”. 21/149-150. İstanbul: TDV İslam Ansiklopedisi, 2000.
• Wiet, Gaston. “Kıptîler”. İslam Ansiklopedisi. 7/716-733. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1977.
• Ya‘kûbî, Ebü’l-Abbâs Ahmed b. Ebî Ya‘kūb İshâk b. Ca‘fer b. Vehb b. Vâzıh el-. Târîhu’l-Yaʿkûbî. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’s-Sadr, 1979.
• Yeniçeri, Celal. “Cehbez”. TDV İslam Ansiklopedisi. 7/222-223. Ankara: TDV İslam Ansiklopedisi, 1993.
• Yuhanna, Menesa. Tarihu’l-Kenîseti’l-Kıptiyye. Kahire: Mektebetü’l-Mehabbe, 1983