TESTİMONİES İN TEFTÂZÂNÎ’S WORK SHARH AL-TASRÎF AL-‘IZZÎ

Yıl 2025, Cilt: 5 Sayı: 2, 214 - 236, 31.12.2025

Nedim Avcı

https://doi.org/10.71083/rusuhder.1788022

Öz

Sharh al-Taṣrîf al-ʿIzzî by al-Taftâzânî is widely regarded as one of the most significant commentaries in the field of Arabic morphology (ṣarf). Although many scholars wrote commentaries on Taṣrîf al-ʿIzzî, al-Taftâzânî’s work stands out for its clarity, depth, and lasting scholarly value. It is also noteworthy as his earliest known composition, offering insight into the method and approach that shaped his later works. The central aim of this study is to examine the method employed in the commentary, with particular focus on his use of istishhâd (linguistic citation and textual evidence). In the work, the main principles of morphology are explained in a clear and accessible way. Possible objections are presented and answered through discussion and examples, which reflect a structured approach to teaching grammar. The commentary further addresses areas of disagreement between the Basran and Kufan grammatical schools. While al-Taftâzânî generally aligns with the Basran tradition, he occasionally adopts Kufan views, demonstrating a balanced and selective use of earlier opinions. One of the most striking features of the commentary is the frequent use of Arabic poetry and other linguistic examples to support grammatical explanations, which strengthens the reliability and practical value of the text. By doing so, al-Taftâzânî transforms the work from a simple commentary into a resource with broader academic significance. The present study aims to identify his contributions to the commentary tradition and to the study of morphology, while clarifying his methods, preferences, and use of istishhâd. The research is based on a review of classical sources and detailed textual analysis, situating the work within both the commentary tradition and the historical development of Arabic morphology.

Anahtar Kelimeler

Arabic Language and Rhetoric , Morphology , Testimonies

Teftâzânî ve Şerhu’t-Tasrîfi’l-‘İzzî Adlı Eserinin İstişhâdları

Öz

Arap dili gramerinin önemli alanlarından biri olan Sarf ilmi üzerine kaleme alınan Şerhu’t-Tasrîfi’l-‘İzzi, Teftâzânî’nin en dikkat çekici eserlerinden biridir. Tasrîfu’l-‘İzzi kitab’ı üzerine yazılan birçok şerh arasında bu eser hem açık ve anlaşılır üslubu hem de ilmî değeriyle öne çıkmaktadır. Aynı zamanda müellifin bilinen ilk telifi olması bakımından eser, sonraki çalışmalarında takip ettiği yöntemi yansıtması bakımından da ayrı bir önem taşımaktadır. Bu araştırmanın temel amacı, Teftâzânî’nin söz konusu şerhinde benimsediği ilmî yöntemi incelemek ve özellikle istişhâd anlayışını ortaya koymaktır. Eserde Sarf ilminin temel kuralları sistemli ve anlaşılır bir biçimde açıklanmış; muhtemel itirazlar dile getirilmiş ve örneklerle cevaplandırılmıştır. Ayrıca Basra ve Kûfe ekolleri arasındaki görüş ayrılıklarına da yer verilmiş; Teftâzânî genellikle Basra ekolünü tercih etmekle birlikte, bazı meselelerde Kûfe ekolünün görüşlerini benimseyerek dengeli bir yaklaşım sergilemiştir. Şerhin dikkat çeken yönlerinden biri, delillendirme sürecinde Arap şiiri başta olmak üzere çeşitli dil örneklerinden sıkça yararlanılmasıdır. Bu durum, eseri yalnızca bir açıklama metni olmaktan çıkararak kaynak değerini artırmıştır. Çalışmada klasik kaynaklara dayalı literatür taraması ve metin incelemesi yöntemi kullanılmış; böylelikle Teftâzânî’nin şerh geleneğine katkıları, Sarf literatüründeki yeri ve yöntem anlayışı ortaya konulmuştur.

Anahtar Kelimeler

Arap Dili ve Belagatı , Sarf , Teftezânî , İstişhâd

Kaynakça

• Bağdâdî, İsmâil Paşa el-. Hediyyetul’-‘ârifîn esmâuʼl-müellifîn ve âsâruʼl-musannifîn. Beyrut: Dâru İhyâu’Turâsi’l-‘Ârabî. 1955.
• Bolelli, Nusrettin. Nahivde Hadisle İstişhad Meselesi, Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, sy. 5-6, Ocak 2014.
• Buhârî, Muhammed b. İsmail, el-. el-Câmiʿu’sahîh. Beyrut: Darul Kutubi’l-İlmiye, 2017.
• Câvî, Abdulhak b. Abdulhannân el-. Hâşiyetu tedrîci'l-edânî ‘alâ şerhi’-s-sa‘d et-Teftâzânî. İstanbul: Salah Bilici Kitabevi, 1996.
• Cebel Muhammed Hasan, el-İhticâc bi’ş-şii‘r fî’l-luga. Kâhire: Dâru’l-Fikri’l-‘Arabî, 2000.
• Cevherî, İsmâil b. Hammâd el- es-Sihâh Tâcu՚l-Luga, ve Sihâhu՚l-ՙArabiyye, thk. Ahmed Abdulgafûr ʽAttâr, Beyrût: Dâru՚l-՚İlm li’l-Melâyîn, 2001.
• Ebû ‘Abdillâh Muhammed b. Hasan el-Lekânî, Hâşiyetu’lleḳânî alâ Şerhi Tasrîfî’z-Zencânî, thk. Muhammed Zannûn Yûnus el-Fethî, Ahmed Sâlih Yûnus el-Mevlâ, Ürdün: Dâru’l-Feth, 2018.
• Ebû Dâvûd, Suleymân b. Eş‘as b. İshâk el-Ezdî es-Sicistânî, Sunen-i Ebî Dâvûd, Beyrut: Müessesetü'r-Risale Naşirun, 2010.
• Efe, Mehmet Emin. “Arap Gramerinin Şiirle İstişhâdına Yönelik Eleştirel Yaklaşımlar”. Iğdır Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 2/20, 2022.
• Efe, Mehmet Emin. “Arap Gramerinin Şiirle İstişhâdında Şairlerin Medenî-Bedevî Ayrımı ve Bölgeleri”. Genç Mütefekkirler Dergisi, 3/2, 2022.
• Efe, Mehmet Emin. Arap Gramerinin Temellendirilmesinde Şiirin Rolü II-IV/VIII-X. Asırlar, Ankara: Sonçağ Akademi, 2022.
• Enbârî, Ebü’l-Berekât Kemâlüddîn Abdurrahmân b. Muhammed b. Ubeydillâh el- el-İnsâf fî mesâʾili’l-hilâf beyne’n-nahviyyîne’l-Basriyyîn ve’l-Kûfiyyîn. Beyrut: Mektebetul Asriyye, 1998.
• Fîrûzâbâdî, Mecdüddin Ebû Tâhir Muhammed b. Ya‘kûb eş-Şirâzî el- el-Kâmûsü’l-muhît. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2005.
• İbn Cinnî Bağdâdî, Osmân el-Mevsilî. el-Munsif Şerhu Tasrîfi’l-Mazinî, thk. İbrâhîm Mustafâ, Abdullah Emîn. Beyrut: Dâru İhyâi't-Turâsi'l-Kadîm, 1954.
• İbn Haldûn, Ebû Zeyd Veliyyüddin Abdurrahman b. Muhammed, b. Muhammed. Târîh-i İbn-i Haldûn. Beyrut: Dâru İhyâi't-Turâsi'l-Kadîm, 1988.
• İbn Hallikân, Ebü’l-Abbâs Ahmed b. Muhammed. Vefeyâtü’l-a’yân ve enbâ’ü ebnâi’z-zamân. thk. Mahmûd Muhammed et-Tanâhî-Abdulfettâh Muhammed el-Hulvi, Kahire: İsa el-Babi el-Halebi, 1964.
• İbn Manzûr, Muhammed b. Mükerrem Lisânü’l-ʿArab. nşr. Abdullah Ali el-Kebîr, Beyrut: Dâru-Sâdır, 1995.
• İbnü’s-Salâh, Ebû Amr Takıyüddîn Osman b. Salâhuddîn eş-Şehrezûrî. Tabakâtü’l-fukahâi’ş-Şâfi’iyye. nşr. Muhyiddin Ali Necîb, Beyrut: Dâru’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 1992.
• Kahhâle, Ömer Rıza. Mu‘cemu’l-muellifîn terâcimu musannifi’l-kutubi’l-‘Arabiyye. Dımaşk: Muessesetu’ Risâle, 1957.
• Kâtib Çelebî, Mustafa b. Abdillâh Hâcî Halîfe. Keşfü’z-zunûn ‘an esâmi’l-kütübi ve’l fünûn. ts. Kılıçlı Mustafa, Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî, 1943.
• Özaydın, Abdulkerim, “Zencan”. TDV İslâm Ansiklopedisi. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 44, 2013.
• Özel, Ahmet, “Zencanî İzzeddin”. TDV İslâm Ansiklopedisi. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 44, 2013.
• Özen Şükrü, "Teftâzânî". TDV İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 40, 2011.
• Sîbeveyhi, Ebû Bişr Amr b. Osmân b. Kanber. el-Kitâb. thk. Abdusselam Muhammed Hârûn, Kahire: Mektebetu’l-Hancî, 1982.
• Sîrâfî, Ebû Saîd el-Hasen b. ‘Abdillâh b. Merzubân. Ahbâru’n-nahviyyîne’l-Basriyyîn. thk. Tâhâ Muhammed ez-Zeynî, Muhammed ‘Abdulmun‘im Hafâcî, Dâru’l-Me‘ârif, Kahire, 1955.
• Sîrâfî, Ebû Saîd el-Hasen b. ‘Abdillâh b. Merzubân. Şerhu Kitâbi Sîbeveyhi. thk. ‘Alî Seyyid Ali, Ahmed Hasen Mehdelî, Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 2008.
• Sîrâfî, Hasan b. Abdullah b. Mirzabân es-, Şerhu kitâbi Sîbeveyhi. thk. Ahmed Hasan Mehrûlî ve Seyyîd Ali, Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-‘İlmiyye, 2008.
• Suyûtî, Ebu'l-Fazl Celâluddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr b. Muhammed es-. Buğyetu’l-vu‘ât fî tabakâti’l-luğâviyyîn ve’n-nuhât. thk. Muhammed Ebu’l-Fadl İbrahim. Kahire: Dâru’l-Fikr, 1964.
• Suyûtî, Ebu'l-Fazl Celâluddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr b. Muhammed el-Hudayrî es-. el-İktirâh fî usûli’nahvi. nşr. Abduhakîm‘Atiyye. Dımaşk: Dâru'l-Beyrutî, 2006.
• Teftâzânî, Sa‘deddîn Mes‘ûd b. Ömer et-. Şerhu’l-Mekâsıd, nşr. Abdurrahman Umeyre, Cidde: Dâru'l-Beyâni'l-‘Arabî, 1985. Tekin, Mahmut. Molla Halîl es-Si‘irdî ve el-Kâmûsu’-sSânî fî’n-Nahv ve’s-Sarf ve’-l-Me‘ânî Adlı Eseri. Ankara: İlahiyat Yayınları, 2020. Topuzoğlu, Tevfik Rüştü, “Ebü'l-Esved ed-Düelî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları, 1994. Zencânî, İzzuddîn Abdul Vehhâb b. İbrâhîm, ez-, et-Tasrîfi’l-ʻİzzî. thk. Enver ed-Dâğistânî. Cidde: Dâru’l-Minhâc, 2007. Ziriklî, Hayreddin. el-A’lâm. Beyrut: Dâru’l-İlm li’l-Melâyîn, 2002.