“Ey İnsanlar” ve “Ey İman Edenler” Hitaplarının Mukâtil b. Süleyman Tefsirindeki Yeri

Öz

Bu çalışma, Kur’ân’da geçen “Ey iman edenler!” ve “Ey insanlar!” hitaplarını Mukâtil b. Süleyman’ın tefsiri bağlamında ele almaktadır. Klasik tefsirlerde genellikle “Ey iman edenler!” ifadesinin tüm Müslümanlara, “Ey insanlar!” hitabının ise bütün insanlığa yönelik olduğu kabul edilmektedir. Ancak Mukâtil’in yaklaşımı, bu genellemelerden farklıdır. O, âyetlerin nüzûl bağlamını dikkate alarak hitapları belirli kişi, grup ve topluluklara tahsis etmektedir. Böylelikle Kur’ân’ın sözlü kültür ortamında şekillenen hitap tarzı, tarihsel muhataplar üzerinden anlaşılmaya çalışılmaktadır. Mukâtil, “Ey iman edenler!” hitaplarını bazen münafıklara, bazen Yahudiyken Müslüman olanlara, bazen de Müslümanlara yöneltmektedir. Örneğin Abdullah b. Übey gibi münafıklar veya Yahudilikten İslam’a geçen Abdullah b. Selam gibi şahıslar bu hitapların muhatabı olarak zikredilmiştir. Benzer şekilde, Tebük Seferi’ne katılmakta ağır davranan mü’minler de bu hitabın özel muhatapları arasında gösterilmektedir. “Ey insanlar!” hitabı ise Mekke müşrikleri, Yahudiler, münafıklar, belirli Arap kabileleri ve Mekke halkı gibi farklı gruplara tahsis edilmiştir. Mukâtil, âyetlerin sebeb-i nüzûl rivâyetlerini esas alarak bu hitapları tarihsel ve sosyal bağlamıyla yorumlamıştır. Çalışmanın ulaştığı sonuç, Kur’ân hitaplarının genelleyici bir yaklaşımla tüm insanlığa teşmil edilmesinin, nüzûl dönemi gerçekliğini göz ardı etme riskini barındırdığıdır. Mukâtil’in yöntemi ise Kur’ân’ın “metin” olmaktan ziyade “hitap” özelliğini vurgulamakta ve âyetleri siyer-tefsir ilişkisi içinde açıklamaktadır. Bu bağlamda, onun tefsiri Kur’ân’ın tarihsel muhataplarını açığa çıkararak sonraki yorumlara önemli bir zemin hazırlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Tefsir
• Mukâtil b. Süleyman
• Ey İnsanlar!
• Ey İman Edenler!
• Hitap

The Place of the Addresses ‘O Mankind’ and ‘O You Who Believe’ in al-Muqātil b. Sulaymān’s Tafsīr in the Context of Addressee Relations

Öz

This study examines the addresses ‘O believers!’ and ‘O people!’ in the Qur'an within the context of Mukâtil b. Süleyman's exegesis. In classical exegesis, it is generally accepted that the phrase ‘O believers!’ is addressed to all Muslims, while ‘O people!’ is addressed to all humanity. However, Mukâtil's approach differs from these generalisations. He assigns the addresses to specific individuals, groups, and communities, taking into account the context in which the verses were revealed. Thus, the style of address shaped by the oral culture of the Qur'an is understood through its historical addressees. Mukâtil sometimes directs the address ‘O believers!’ to hypocrites, sometimes to those who converted from Judaism to Islam, and sometimes to Muslims. For example, hypocrites such as Abdullah b. Ubayy or individuals such as Abdullah b. Salam, who converted from Judaism to Islam, are mentioned as the addressees of these addresses. Similarly, believers who were slow to participate in the Tabuk Expedition are also shown to be among the specific addressees of this address. The address ‘O people!’ is reserved for different groups such as the Meccan polytheists, Jews, hypocrites, certain Arab tribes, and the people of Mecca. Mukâtil interpreted these addresses within their historical and social context, based on the narrations of the reasons for the revelation of the verses. The conclusion reached by the study is that applying the Qur'anic addresses to all humanity through a generalised approach carries the risk of disregarding the reality of the period of revelation. Mukâtil's method, on the other hand, emphasises the Qur'an's characteristic as an ‘address’ rather than a ‘text’ and explains the verses within the context of the relationship between siyer and tafsir. In this context, his tafsir reveals the historical addressees of the Qur'an, thereby laying an important foundation for subsequent interpretations.

Anahtar Kelimeler

• Tafsir
• Mukatil ibn Sulayman
• ‘O Mankind!’
• ‘O You Who Believe!’ Address

Kaynakça

1. Albayrak, Halis. “Mukâtil b. Süleyman Tefsirinde Söz-Muhatap-Anlam İlişkisi”. Kur’ân ve İslami İlimlerin Anlaşılmasında Tarihin Önemi. ed. M. Mahfuz Söylemez. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2013.
2. Âmidî, Ebû’l-Hasen ʿAlî b. Ebî ʿAlî Seyyiduddîn es-Saʿlebî. el-İhkâm fî Usûli’l-Ahkâm. Dimeşk: el-Mektebu’l-İslâmî, ts.
3. Bayram, Enver. “Kur’an’da Geçen “Ey insanlar” ve “Ey iman edenler” Hitaplarıyla Başlayan Âyetler Arasında Bir Mukayese”. Gaziosmanpaşa Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 7/1, 2017/1, 161-184.
4. Bor, Adil. Kur’ân Belâgatında Hitap ve Muhatap. Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2013.
5. Cerrahoğlu, İsmail. Tefsir Usulü. Ankara: Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 1971.
6. Efe, Nefise Karaca. Kurtubî’nin Kur’ân İlimleri’ne Yaklaşımı. İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2012.
7. Efe, Seyfullah. Mukâtil bin. Süleyman Tefsirinde Esbâb-ı Nüzûl. İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, İzmir, 2004.
8. el-Kurtubî, Ebû ʿAbdullâh Muhammed b. Ahmed el-Hazrecî. el-Câmiʿ li-Âhkâmi’l-Kur’ân. Kahire: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1935).

9. Erten, Mevlüt. İslam Tefsir Geleneğinde Öznellik. Ankara: Araştırma Yayınları, 2011.
10. Ezherî, Ebû Mansûr Muhammed b. Ahmed b. el-Herevî. Tehẑîbu’l-Luğa. Beyrut: Dâru İhyâ’’t-Turâŝ’’l-ʿArabî, 2001.
11. Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed. el-Mustasfâ. Beyrut: Muʾessesetu’r-Risâle, 1417/1997.
12. Gezer, Süleyman. Sözlü Kültürden Yazılı Kültüre Kur’ân. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2008.
13. Halîl b. Ahmed, Ebû ʿAbdurrahmân el-Ferâhîdî. Kitâbu’l-ʿAyn. Beyrut: Mektebetu’l-Hilâl, 1988.
14. İbn Hacer el-Heytemî, Ebu’l-ʿAbbâs Ahmed b. Muhammed b. ʿAlî. el-Fethu’l-Mubîn bi Şerhi’l-Erbaʿîn. Cidde: y.y., 1428/2008.
15. İbn Manzûr, Ebû’l-Faḍl Muhammed b. Mukerrem b. ʿAlî Cemâluddîn er-Ruveyfiʿî. Lisân’l-ʿArab. Beyrût: Dâru Sâdir, 1414/1993.
16. İbn Teymiyye, Ebû’l-ʿAbbâs Ahmed b. ʿAbdulhalîm el-Harrânî. Mecmûʿu’l-Fetâvâ - İbn Teymiyye. Medine: Mecmeʿu’l-Melik Fehd, 1416/1995.
17. Karamanlı, Durmuş Ali. Tarihsellik ve Evrensellik Bağlamında Kur’ân Hitâbının Tabiatı. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2008.
18. Karataş, Ömer Faruk. Kur’ân Hitapları (Hitabu’l-Kur’an). Ankara: Fecr Yayınları, 2024.
19. Molla Huveyş, Abdulkadir b. Muhammed b. Mahmud b. Hızır Âl Ğâzî el-Ânî. Beyânu’l-Me’ânî ‘alâ Hasebi Tertibi’n-Nuzül. Dımaşk: Matbaatu’t-Terakkî, 1382.
20. Mukâtil b. Süleyman. Tefsiru Mukâtil b. Süleyman. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiye, 2020.
21. Naz, Mehmet Selim. Kur’ân’ı Kerim’de Hitap Şekilleri. Van: Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi 2010.
22. Râzî, Muhammed b. ʿOmer et-Teymî Mefâtîhu’l-Ğayb. Beyrut: Dâru İhyâʾi’t-Turâŝi’l-ʿArabî, 1420.
23. Sarı, Ayşe. Medenî Sûrelerde Mü’minlere Yönelik Hitaplar. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2018.
24. Serahsî, Bekir Muhammed b. Ahmed. Usûlü’s-Serahsî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1993.
25. Serinsu, Ahmet Nedim. Kur’an ve Bağlam. İstanbul: Şule Yayınları, 2018.
26. Suyûtî, Celâlu’d-Dîn ʿAbdurrahmân b. Ebî Bekr. el-İtkân fî ʿUlûmi’l-Kur’ân. b.y.: el-Heyʾetu’l-Mıṣriyyeti’l-ʿAmme li’l-Kuttâb, 1394/1974.
27. Uludağ, Süleyman. “Hitap”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 18/163. İstanbul: TDV Yayınları, 1998.
28. Usta, Esra. Mukâtil b. Süleyman’ın Esbab-ı Nüzûl Rivâyetlerini Kullanımı –Mekkî Sûreler Örneği-. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, Ankara, 2020.
29. Zerkeşî, Ebû ʿAbdullâh Muhammed b. ʿAbdullâh b. Bahâdır eş-Şâfiʿî. el-Burhân fî ʿUlûmi’l-Kur’ân. b.y.: Dâru ʾİhyâʾi’l-Kutubi’l-ʿArabiyye, 1376/1957.
30. Zerkeşî, Ebû ʿAbdullâh Muhammed b. ʿAbdullâh b. Bahâdır eş-Şâfiʿî. Teşnîfu’l-Mesâmiʿ bi Cemʿi’l-Cevâmiʿ li Tacuddîn es-Subkî. b.y.: y.y., 1418/1998.