Şâtibî’nin El-Muvâfakât Adlı Eseri Çerçevesinde Sünnete Bakışı

Öz

Bu çalışma, Endülüs'ün önde gelen usûl âlimlerinden Ebû İshâk eş-Şâtıbî’nin (ö. 790/1388) çığır açıcı eseri el-Muvâfakât ekseninde şekillenen Sünnet anlayışını incelemektedir. Şâtıbî, Makâsıdu’ş-Şerî’a (Şeriatın Amaçları) nazariyesini merkeze alarak, Sünnetin sadece bir nakil aracı değil, aynı zamanda şeriatın gayeleriyle bütünleşmiş, hikmetli ve pratik bir rehber olduğunu ortaya koymuştur. Şâtıbî, Sünneti geleneksel tanım olan Hz. Peygamber’in söz, fiil ve takrirleri ile sınırlamaz; aynı zamanda Sünnetin bid'atin karşıtı olan doğru yolu ifade ettiğini ve sahabenin uygulamalarını da içerebildiğini savunur. Bu kapsamda, sahabe icmâının veya Kur'an'ın ruhuna uygun içtihatlarının da Sünnet kapsamında değerlendirilebileceğini vurgular. Sünnetin dindeki konumu hiyerarşik açıdan Kur’an’dan sonra gelirken, Şâtıbî'ye göre bu ikincil konum, Sünnetin işlevsel önemini azaltmaz. Zira Sünnet, Kur'an’ın hükümleri için bir açıklama (tefsir) ve uygulama kaynağıdır. Kur'an'daki mücmel (genel) hükümleri tafsil etmek, mutlak ifadeleri takyid etmek ve hükümleri somutlaştırmak Sünnetin en temel fonksiyonudur. Özellikle Sünnet, dinin nihai amaçları olan zarûriyyât, hâciyyât ve tahsîniyyât gibi maslahatları gerçekleştiren küllî Kur’an ilkelerini detaylandırmaktadır. Bağlayıcılık açısından ise Şâtıbî, rivayetleri sübût derecelerine göre ayırır: Mütevatir Sünnetler mutlak bağlayıcılık taşırken; âhâd haberler, ancak Kur’an’ın genel ve küllî ilkeleriyle uyumlu olduğunda şer’î delil niteliği kazanır. Bu yöntem, Sünnetin anlaşılmasında yalnızca senedin değil, aynı zamanda metnin (içeriğin) şer'î amaçlarla uyumunun da esas alınması gerektiğini gösteren, Makâsıd merkezli özgün bir usûl yaklaşımını yansıtır.

Anahtar Kelimeler

• Şâtıbî
• Sünnet
• Muvâfakât
• Kur'an
• Hadis

AL-SHATIBI'S VIEW OF THE SUNNAH WITHIN THE FRAMEWORK OF HIS WORK AL-MUWAFAQAT

Öz

This study examines the understanding of the Sunnah shaped around the groundbreaking work of Abu Ishaq al-Shatibi (d. 790/1388), a leading scholar of methodology in Andalusia, entitled al-Muwafaqat. By focusing on the theory of Makāsid al-Sharī'a (the Objectives of Sharia), Shatibi demonstrates that the Sunnah is not merely a means of transmission, but also a wise and practical guide integrated with the objectives of Sharia. Shâtibî does not limit the Sunnah to the traditional definition of the words, deeds, and approvals of the Prophet Muhammad; he also argues that the Sunnah expresses the right path, which is the opposite of bid'ah (innovation), and can also include the practices of the Companions. In this context, he emphasizes that the ijma' (consensus) of the Companions or their ijtihad (jurisprudential reasoning) in accordance with the spirit of the Qur'an can also be evaluated within the scope of the Sunnah. While the Sunnah ranks hierarchically after the Qur'an in religion, according to Shatibi, this secondary position does not diminish the functional importance of the Sunnah. This is because the Sunnah is a source of explanation (tafsir) and application for the rulings of the Qur'an. The most fundamental function of the Sunnah is to elaborate on the general rulings in the Qur'an, to qualify absolute statements, and to concretize rulings. In particular, the Sunnah details the universal principles of the Qur'an that achieve the ultimate goals of religion, such as maslahat (public interest), including zarûriyyât (necessities), hâciyyât (necessities), and tahsîniyyât (recommendations). In terms of binding force, Shatibi classifies narrations according to their degree of certainty: Mutawatir Sunnahs carry absolute binding force, while ahad reports only acquire the status of shar'i evidence when they are consistent with the general and universal principles of the Qur'an. This method reflects a unique Usul approach centered on Maqasid, showing that in understanding the Sunnah, not only the chain of

Anahtar Kelimeler

• Shatibi,
• Sunnah,
• al-Muwafaqat,
• Quran,
• Hadith

Kaynakça

1. Abdürrezzâk b. Hemmâm es-San‘ânî, el-Musannef, thk. Habîburrahmân el-A‘zamî. Beyrut: el-Mektebü’l-İslâmî, 1403/1983.
2. Ahmet Bin Hanbel, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed. el-Müsned. thk. el-Arnaût Şuʿayb. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1421/2001.
3. Baltacı, Burhan. Şâtıbî’nin Kur’ân’ı Yorumlama Yöntemi. Ankara: Ankara Üniversitesi, Doktora Tezi, 2005.
4. Bedir, Murteza. “Sünnet”. Diyanet İslam Ansiklopedisi. 38/150. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 2010.
5. Câbiri, Muhammed Abid el-. Arap-İslam Kültürünün Akıl Yapısı. çev. Burhan Köroğlu - Hasan Hacak. İstanbul: Kitabevi, 2001.
6. Cürcânî, Ali b. Muhammed b. Ali. et-Ta’rîfât. thk. İbrâhim Ebyari. Kahire: dârü’l-beyânü’t-türasi, t.s.
7. Dârimî, Abdullah b. Abdurrahman. Sünenü’d-Dârimî,. thk. Esed ed-Dârânî Hüseyin Selîm. Riyad: Dâru’l-Muğnî, 1421/2000.
8. Ebû Dâvûd, Süleyman b. el-Eşʿas es-Sicistânî. Sünenü Ebî Dâvûd. thk. el-Arnaût Şuʿayb. Beyrut: Dâru’r-Risâleti’l-Âlemiyye, ts.

9. Erdoğan, Mehmet. “‘Makāsıdu’ş-Şerîa Bağlamında Sünnet ve Hadisin Anlaşılması’.” Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları 324 (2003), 391-403.
10. Gürkan, Ayşe Yıldız. Şâtıbî Ve İslam Hukuku Metodolojisindeki Yeri. Kayseri: T.C. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı, Doktora Tezi, 2019.
11. Hatîb el-Bağdâdî, Ahmed b. Ali b. Sâbit. el-Kifâye fî ‘ılmi’r-rivâye. thk. Hasan Abdülmün’im Şelebi. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1430/2009.
12. İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. Alî el-Askâlânî. Nüzhetü’n-Nazar. thk. Ömer Abdülmün’im Selim. Kahire: Mektebetu İbn Teymiyye, 1430/2009.
13. İbn Mâce, Ebû Abdullah Muhammed b. Yezîd el-Kazvînî. Sünenü İbn Mâce. thk. Muhammed Fuâd Abdülbâkî. Kahire: Dâru İhyâʾi’l-Kütübi’l-ʿArabiyye, ts.
14. İbn Manzûr, Ebu’l-Fadl Muhammed b. Mukrim el-İfrîkî el-Mısrî. Lisânu’l-Arab. Beyrut: Dâru Sadr, 1403/1983.
15. İbnu’s-Salâh, Osmân b. Abdurrahmân. Ulûmu’l-Hadîs. thk. Nureddin ‘Itr. Dımaşk: Dâru’l-Fikr, 1406/1986.
16. Karipçin, Harun. Şâtıbî’nin El-Muvâfakât’ında Hadis Ve Sünnet Anlayışı. Çanakkale: Onsekiz Mart Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2011.
17. Kırbaşoğlu, Hayri. İslâm Düşüncesinde Sünnet. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2011.
18. Koçyiğit, Talat. Hadîs Usûlü. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı, 2009.
19. Koçyiğit, Talat. İslami Davetin Mahiyeti ve Hz. Peygamberin Hutbeleri. Ankara: Kılıç Yayınları, 1994.
20. Köktaş, Yavuz. “Şâtibî’ni̇n Hadîs Ve Sünnet Anlayişi”. Marife Dini Araştırmalar Dergisi 4/1 (2004).
21. Mâverdî, Ebü’l-Hasen Ali b. Muhammed b. Habîb el-Basrî. Edebü’l-ḳāḍî. thk. Muhyî Hilâl es-Serhân. Bağdat: Dâru ihyâi’t-türâsi’l-İslâmî, 1390/1971.
22. Mevdudî, Ebu’l-A’lâ. Tarih Boyunca Tevhid Mücadelesi ve Hz Peygamberin Hayatı. çev. Ahmet Asrar. İstanbul: Pınar Yayınları, 1992. Basım, ts.
23. Müslim, b. el-Haccâc. Sahîh-i Müslim. thk. Abdülbâkî Muhammed Fuâd. Beyrut: Dâru İhyâʾi’t-Türâsi’l-ʿArabî, ts. Nesâî, Ahmed b. Şuʿayb. Sünenü’l-Kübrâ. thk. Şelebî Hasan Abdülmünʿim. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1421–2001.
24. Sancaklı, Saffet. Sünneti Doğru Anlamak. İstanbul: Rağbet Yayınları, 2020.
25. Şâfiî, Muhammed b. İdris eş-. er-Risâle. thk. Ahmed Muhammed Şâkir. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘Ilmiyye, ts. Şâtıbî, Ebû İshâk İbrâhîm b. Mûsâ b. Muhammed el-Lahmî el-Ğırnâtî. el-Muvâfakât. thk. Eyt Said Hüseyin. Fas: Menşuratü’l Beşir Bina’tiye, 1438/2017.
26. Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ. el-Câmiʿu’s-Sahîh. thk. Muhammed Fuâd Abdülbâkî. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 1418/1998.
27. Yaman, Ahmet. “Geleneğin Unuttuğu Yeni Zamanların İstismar Ettiği Bir Âlim: Şâtıbî”. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 13/25-26 (2015), 257-277.