THE REALITY AND NATURE OF ILTIFAT

Öz

This article examines the concept of iltifāt, one of the foundational stylistic devices in Arabic rhetoric, by exploring its linguistic origins, terminological formation, and manifestations within the Qur’anic text. The study first systematically analyzes the lexical root “l-f-t” (ل ف ت), identifying its primary semantic fields, including “changing direction,” “bending,” and “turning away.” By examining its usage in the Qur’an, Prophetic hadith literature, and classical Arabic poetry, the study clarifies the relationship between its literal meaning and its rhetorical definition. It further evaluates the terminological scope of iltifāt and its function within discourse. Through selected Qur’anic examples, the article demonstrates how this device serves rhetorical purposes such as sustaining the addressee’s attention and reinforcing intended meanings. Ultimately, the study concludes that iltifāt constitutes a central stylistic strategy that, in harmony with its lexical origin, redirects the flow of discourse to deepen semantic resonance and reinforce the inimitability (iʿjāz) of the Qur’anic structure.

Anahtar Kelimeler

• Arabic Rhetoric
• Iltifāt
• Qur’anic Style
• Pronoun Shift
• I‘jāz.

İltifatın Hakikatı ve Mahiyeti

Öz

Bu makale, Arap belâgatının temel üslûp sanatlarından biri olan iltifât kavramını, dilbilimsel kökeninden hareketle terimsel mahiyeti ele alınmış ve Kur’ân-ı Kerîm, hadis ve şiirdeki yansımalarına işaret edilmiştir. Çalışmada öncelikle “ل ف ت” (l-f-t) kökünün sözlük anlamı sistematik biçimde incelenmiş; yön değiştirme, bükme ve yüz çevirme gibi temel semantik alanları ortaya konulmuştur. Kelimenin Kur’ân-ı Kerîm, hadis metinleri ve klasik Arap şiirindeki kullanımları analiz edilerek, lügavî anlam ile belâgî tanım arasındaki irtibat açıklığa kavuşturulmuştur. İltifâtın terim olarak ifade ettiği anlam ve kelâm içerisindeki işlevi değerlendirilmiş; Kur’ân’dan seçilen örnekler üzerinden bu sanatın muhatabın dikkatini diri tutma ve anlamı pekiştirme gibi beyânî maksatlara nasıl hizmet ettiği gösterilmiştir. Sonuç olarak iltifâtın, kök anlamıyla uyumlu biçimde sözün yönünü değiştirerek anlamı derinleştiren ve Kur’ân nazmındaki i‘câzı güçlendiren merkezî bir üslûp stratejisi olduğu ortaya konmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Arap Dili ve Belagati
• İltifat
• Kur’ân Nazmı
• Zamir Geçişi
• İʿcâz.

Kaynakça

1. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâîl b. İbrâhîm el- - Elbânî, Muhammed Nâsırüddîn el-. el-Edebü’l-müfred. El-Cübeyl: Dârü’s-Sıddîḳ li’n-Neşr ve’t-Tevzî‘, 4. Basım, 1997.
2. Cebel, Muḥammed Ḥasan Ḥasan. el-Mu‘cemü’l-İştikāḳī’l-müʾaṣṣal li-Elfâẓi’l-Ḳurʾâni’l-Kerîm. 4 Cilt. Kahire: Mektebetü’l-Âdâb, 1. Basım, 2010.
3. Cevherî, Ebü’n-Naṣr İsmâʿîl b. Ḥammâd eṣ-Ṣıḥâḥ: Tâcü’l-luġa ve Ṣıḥâḥu’l-ʿArabiyye. thk. Ahmed Abdülgafûr Attâr. 6 Cilt. Beyrut: Dârü’l-ʿIlmi li’l-Meleyîn, 4. Basım, 1987.
4. Ebû Dâvûd, Süleymân b. el-Eş‘as b. İshâk es-Sicistânî. es-Sünen. thk. : Şuʿayb el-Arnaût. 7 Cilt. Beyrut: Dârü’r-Resâle el-ʿÂlemiyye, 1. Basım, 2009.
5. El-Âlûsî, Ebü’s-Senâ Şihâbüddîn Mahmûd b. Abdillâh b. Mahmûd. Rûḥu’l-meʿânî fî tefsîri’l-Ḳurʾâni’l-ʿaẓîm ve’s-sebʿi’l-mes̱ânî. 16 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1. Basım, 1994.
6. El-Bikāî, Ebü’l-Hasen Burhânüddîn İbrâhîm b. Ömer. Naẓmü’d-dürer fî tenâsübi’l-âyât ve’s-süver. 22 Cilt. Kahire: Dâʾiretü’l-Maʿârif el-ʿOs̱mâniyye, 1. Basım, 1969.
7. El-Cürcânî, Ebü’l-Hasen Alî b. Muhammed b. Alî. et-Taʿrîfât. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1983.
8. El-Ferâhîdî, Ebû Abdirrahmân el-Halîl b. Ahmed b. Amr b. Temîm. Kitâbü’l-ʿAyn. thk. Mehdi el-Mahzûmî - İbrâhîm es-Samerraî. 8 Cilt. Kahire: Dârü’l-Hilâl, ts.

9. El-Kalînî, Sâmih Abdülmuttalib Muhammed. El-Celâl ve’l-cemâl fî üslûbi’l-iltifât fi’l-Kur’âni’l-Kerîm. Kahire: Mektebetü Vehbe, 2018.
10. El-Münzirî, Ebû Muhammed Zekiyyüddîn Abdülazîm. et-Terġīb ve’t-terhîb. thk. İbrâhîm Şemsü’d-Dîn. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1. Basım, 1997.
11. En-Nesâî, Ebû Abdirrahmân Ahmed b. Şuayb b. Alî. es-Sünenü’l-kübrâ. thk. Hasan Abdülmünʿim Şelebî. 12 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1. Basım, 2001.
12. Er-Râzî, Ebû Abdillâh (Ebü’l-Fazl) Fahrüddîn Muhammed b. Ömer b. Hüseyn. Mefâtîḥu’l-ġayb. Beyrut: Dâr İhyâʾi’t-Turâsi’l-ʿArabî, 3. Basım, 1999.
13. Es-Summe, b. Abdullah b. et-Tufeyl el-Kuşeyrî. Es-Summe b. Abdullah el-Kuşeyrî, Hayâtuhu ve Şi‘ruhu. thk. Hâlid Abdürraûf el-Cebr. Amman: Dârü’l-Menâhic, 2003.
14. Es-Süyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr. el-İtḳān. thk. Muhammed Ebü’l-Fazl İbrâhîm. 4 Cilt. Kahire: el-He’yetü’l-Mısriyye el-ʿÂmme li’l-Kitâb, 1974.
15. Eş-Şevkânî, Muhammed b. Ali. Fetḥu’l-ḳadîr el-câmiʿ beyne fenneyi’r-rivâye ve’d-dirâye. Beyrut: Dâr İbn Kesîr, 1. Basım, 1993.
16. Ez-Zemahşerî, Ebü’l-Kāsım Mahmûd b. Ömer. el-Fâʾiḳ fî ġarîbi’l-ḥadîs̱. thk. Ali Muhammed el-Becâvî - Muhammed Ebû’l-Fazl İbrâhîm. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Ma‘rife, 2. Basım, ts.
17. Ez-Zemahşerî, Ebü’l-Kāsım Mahmûd b. Ömer. el-Keşşâf ʿan ḥaḳāʾiḳı ġavâmiżi’t-tenzîl ve ʿuyûni’l-eḳāvîl fî vücûhi’t-teʾvîl. thk. Mustafa Hüseyin Ahmed. 4 Cilt. Kahire: Dârü’r-Rayyân li’t-Turâs, 3. Basım, 1987.
18. Ferrâ, Yahyâ b. Ziyâd el-. Meʿâni’l-Ḳurʾân. thk. Ahmed Yûsuf en-Necâtî vd. 1 Cilt. Kahire: Dârü’l-Mısriyye li’t-te’lîf ve’t-terceme, 1. Basım, ts.
19. Fîrûzâbâdî, Ebü’t-Tâhir Mecdüddîn Muhammed b. Ya‘kūb - Necâr, Muhammed Ali Beṣâʾiru ẕevi’t-temyîz fî leṭâʾifi’l-kitâbi’l-ʿazîz. 6 Cilt. Kahire: Lecnetu İhyai’t-Turâsi’l-İslâmî, ts.
20. Ḥanbelî, Mücîrüddîn b. Muḥammed el-ʿUley¬mî el-Maḳdisî Fetḥu’r-Raḥmân fî Tefsîri’l-Ḳurʾân. thk. Nûrü’d-Dîn Tâlib. 7 Cilt. Dârü’n-Nevâdir, 1. Basım, 2009.
21. Hakçıoğlu, Muhammed Şehit. Kur’ân-ı Kerîm’de Siyâk ve Makâm’ın İ‘râb Tercihine Etkisi. Edited by Rıfat Akbaş. Ankara: Sonçağ Akademi, 2024.
22. Herevî, Ahmed b. Muhammed Kitâbü’l-Ġarîbeyn fi’l-Ḳurʾân ve’l-ḥadîs̱. thk. Aḥmed Farîd el-Mezaydî. 6 Cilt. Mekke: Mektebet Nezâr Muṣṭafâ el-Bâz, 1. Basım, 1999.
23. Hüseyin, Abdülkâdir. Fennu’l-Belâga. İrbid: Dâr Âlemü’l-Kütüb, 1984.
24. İbn Fâris, Ebü’l-Hüseyn Ahmed b. Fâris b. Zekeriyyâ b. Muhammed er-Râzî el-Kazvînî el-Hemedânî. Muʿcemü meḳāyîsi’l-luġa. thk. Abdü’s-Selâm Muhammed Hârûn. 6 Cilt. Kahire: Matbaʿatü Mustafa el-Bâbî el-Ḥalebî, 2. Basım, 1969.
25. İbn Hanbel, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed. el-Müsned. thk. Şuayb el-Arnaût. 50 Cilt. Müessesetü’r-Resâle, 1. Basım, 2003.
26. İbn Huzeyme, Ebû Bekr Muhammed b. İshâk. eṣ-Ṣaḥîḥ. thk. Muhammed Mustafa el-Aʿẓamî. 4 Cilt. Beyrut: el-Mektebü’l-İslâmî, ts.
27. İbn Kuteybe, Ebû Muhammed Abdullāh b. Müslim. Ġarîbü’l-Ḳurʾân. thk. Ahmed Ṣakr. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1978.
28. İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl Cemâlüddîn Muhammed b. Mükerrem. Lisânü’l-ʿArab. thk. el-Yâzicî. 15 Cilt. Beyrut: Dâr Sâdir, 3. Basım, 1993.
29. İbn Sa‘d, Ebû Abdillâh Muhammed b. Sa‘d b. Menî. eṭ-Ṭabaḳātü’l-kübrâ. Beyrut: Dâr Sâdir, 1. Basım, 1968.
30. İbn Sîde, Ebü’l-Hasen Alî b. İsmâîl - Hendâvî, Abdülhamîd. el-Muḥkem ve’l-muḥîṭü’l-aʿẓam. 11 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1. Basım, ts.
31. İbn ʿAcîbe, Ebû’l-ʿAbbâs Aḥmed b. Muḥammed b. el-Mehdî el-Ḥasanî el-Enderî el-Fâsî eṣ-Ṣûfî - Reslân, Ahmed İbnü’l-Mübârek el-Mervezî, Ebû Abdirrahmân Abdullāh. el-Müsned. thk. Subhî el-Bedrî es-Sâmerrâî. Riyâd: Mektebetü’l-Ma‘ârif, 1. Basım, 1988.
32. İbnü’l-Mübârek el-Mervezî, Ebû Abdirrahmân Abdullāh. Kitâbü’z-Zühd ve’r-reḳāʾiḳ. thk. Habîbü’r-Rahmân el-A‘zamî. Malikâvûn: İhyâü’l-Ma‘ârif, ts.
33. İsfahânî, Ebü’l-Kāsım Hüseyn b. Muhammed er-Râgıb el-. el-Müfredât fî ġarîbi’l-Ḳurʾân. thk. Safvân Adnân ed-Dâvûdî. 1 Cilt. Şâm: Dârü’l-Kalem, 1. Basım, 1991.
34. Karaman, Hayreddin vd. Kuran Yolu Türkçe Meal Ve Tefsir. 3 Cilt. Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2020.
35. Kāsımî, Muhammed Cemâlüddîn b. Muhammed Saîd el- - ‘Ukâşe, Ebû Abdillâh Hüseyin ibn. Meḥâsinü’t-teʾvîl. 5 Cilt. Riyâd: Mektebetü’r-Rüşd, 1. Basım, 2001.
36. Kirmânî, Ebü’l-Kāsım Tâcülkurrâ Burhânüddîn Mahmûd b. Hamza b. Nasr Lübâbü’t-tefâsîr. thk. Nāṣir b. Sulaymān el-ʿUmer vd. Riyâd: Câmiʿat el-İmâm Muḥammed b. Suʿûd el-İslâmiyye, ts.
37. Kurtubî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed el-Câmiʿ li-aḥkâmi’l-Ḳurʾân ve’l-mübeyyin limâ teżammenehû mine’s-sünneti ve âyi’l-furḳān. thk. Ahmed el-Berdûnî - İbrâhîm Atfîş. 10 Cilt. Kahire: Dârü’l-Kutub el-Mısriyye, 2. Basım, 1964.
38. Mahmutoğlu, Hasan. Kur'ân-ı Kerim'de Belâgat Bakımından İ‘câz Bağlamında İltifat Üslubu (Kur'ânî Örnek ve Misaller). Yüksek Lisans Tezi, Süleyman Demirel Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Isparta, 2024.
39. Mâverdî, Ebü’l-Hasen Alî b. Muhammed b. Habîb en-Nüket ve’l-ʿuyûn. thk. Es-Seyyid b. Abdü’l-Makṣûd. 6 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, ts.
40. Mücâhid b. Cebr, Ebü’l-Haccâc. Tefsîru Mücâhid. thk. Muhammed Abdü’s-Selâm Ebû’n-Nîl. Kahire: Dârü’l-Fikr el-İslâmî el-Ḥadîs̱e, 1. Basım, 1989.
41. Nehhâs, Ebû Ca‘fer Ahmed b. Muhammed b. İsmâîl meâni’l-Kur’ân. thk. Muhammed Ali es-Sâbûnî. 1 Cilt. Mekke: Üm el-Kurâ Üniversitesi, 1. Basım, 1988.
42. Nîsâbûrî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Abdillâh b. Muhammed el-Hâkim el-Müstedrek ʿale’ṣ-Ṣaḥîḥayn. thk. Mustafâ Abdü’l-Kâdir ‘Atâ. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1990.
43. Râzî, Muhammed b. Ebû Bekir Muhtârü’s-Sihâh. thk. Yûsuf eş-Şeyh Muhammed. 1 Cilt. Beyrut: el-Mektebetü’l-ʿAsriyye, 5. Basım, 1999.
44. Sâhib b. Abbâd, Ebü’l-Kāsım İsmâîl b. Abbâd. el-Muhît. thk. Muhammed Hasan Âl-i Yâsîn. 11 Cilt. Beyrut: Dâr Âlemü’l-Kütüb, 1994.
45. Semîn el-Halebî, Ebü’l-Abbâs Şihâbüddîn Ahmed b. Yûsuf. ed-Dürrü’l-maṣûn fî ʿulûmi’l-kitâbi’l-meknûn. thk. Ahmet Muhammed el-Harrât. 11 Cilt. Şâm: Dârü’l-Kalem, ts.
46. Şirbînî, Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed el-Hatîb es-Sirâcü’l-münîr fi’l-iʿâne ʿalâ maʿrifeti baʿżı meʿânî kelâmi rabbine’l-ḥakîmi’l-ḫabîr. 4 Cilt. Kahire: Matba‘at Bûlâḳ, 1869.
47. Ṭabarânî, Ebû’l-Ḳāsım Süleymân b. Aḥmed eṭ-. el-Muʿcemü’l-evsaṭ. thk. Ebû Mu‘âz Târik b. Avvâd - Ebû’l-Fazl Abdü’l-Muhsen el-Hüseynî. 10 Cilt. Kahire: Dârü’l-Haremeyn, 1995.
48. Taberî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr et-. Câmiʿu’l-beyân fî tefsîri’l-Ḳurʾân. thk. Abdullah b. Abdülmuhsin et-Türkî. 26 Cilt. Kahire: Dârü Hecer li’t-Tıbâa ve’n-Neşr ve’t-Tevzî‘ ve’l-İ‘lân, 1. Basım, 2001.
49. Tabl, Hasan Câd. Üslûbü’l-iltifât fi’l-belâgati’l-Kur’âniyye. Kahire: Dârü’l-Fikri’l-ʿArabî, 1998.
50. Tantâvî, Muhammed Seyyid. el-Vasîṭ fî tefsîri’l-Ḳurʾâni’l-kerîm. Kahire: Dâr Nehdat Mısr li’t-Tıbâa ve’n-Neşr ve’t-Tevzî, 1. Basım, 1998.
51. Vâhidî, Ebü’l-Hasen Alî b. Ahmed b. Muhammed en-Nîsâbûrî - Dâvûdî, Safvân Adnân. el-Vecîz fî tefsîri’l-kitâbi’l-ʿazîz. Beyrut: Dârü’l-Kalem, 1. Basım, 1995.
52. Zeccâc, Ebû İshâk İbrâhîm b. es-Serî b. Sehl ez-. Meʿâni’l-Ḳurʾân ve iʿrâbüh. thk. ‘Abdü’l-Celîl Abde Şelebî. 5 Cilt. Beyrut: Dâr Âlemü’l-Kütüb, 1. Basım, 1988.