Bilinen ve Bilinmeyen Yönleriyle Muhaddis-Sûfî Ebû Bekr el-Kelâbâzî

Öz

Ebû Bekr el-Kelâbâzî (ö. 380/990), hicrî dördüncü asırda Buhara’nın Gülâbâd mahallesinde yetişen, İslamî ilimlerin tüm şubeleriyle ilgilenen bir ilim adamıdır. Tasavvuf Tarihinin klasik eserlerinden kabul edilen “et-Ta‘arruf li-Mezhebi Ehli’t-Tasavvuf” adlı eserinde, Kur’an ve sünnete uygun bir tasavvuf anlayışını savunmuştur. Kitabında bazı sûfîlerin eserlerinde çokça üzerinde durduğu “Nûr-ı Muhammedî”, “melâmet”, “fütüvvet” vb. kavramlara yer vermemiş, sûfîlerin “Ehl-i Sünnet ve’l-Cemâat” dairesi içinde olduklarını ve olmaları gerektiğini ispat etmeye çalışmıştır. Hacmi küçük etkisi büyük “et-Ta‘arruf”, müellifin geniş kitleler tarafından tanınmasını sağlamıştır. Ancak müellifin hayatı ve eserlerini konu alan çalışmalarda adı, doğum ve ölüm yılı, kabrinin nerede olduğu, hangi alanda temayüz ettiği, etnik kökeni ve eserleri konusunda birbiriyle çelişik bilgiler yer almaktadır. Bu makalede doğru, yanlış ve yeni ulaşılan bilgilere işaret edilmiştir. Günümüze ulaşmayı başarabilen iki eseri; “et-Ta‘arruf li-Mezhebi Ehli’t-Tasavvuf” ve “Bahru’l-Fevâ’id (Me‘âni’l-Ahbâr)” tanıtılıp müellifin bu eserlerde kullandığı hadisler hakkında genel bir değerlendirme yapılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Hadis
• el-Kelâbâzî
• Tasavvuf
• et-Ta‘arruf li-Mezhebi Ehli’t-Tasavvuf
• Bahru’l-Fevâid (Me‘âni’l-Ahbâr)

The Muḥaddith-Sufi Abū Bakr Al-Kalābādhī: Known And Unknown Aspects

Öz

Abu Bakr al-Kalâbâdhî (d. 380/990) was a scholar who grew up in the Gulabad neighborhood of Bukhara in the fourth century. He was interested in all branches of Islamic sciences. In his work "al-Ta'arruf li Madhab Ahl al-Tasawwuf," considered a classic work of Sufi history, he defended an understanding of Sufism in accordance with the Quran and Sunnah. In his book, he did not include concepts such as "Nur-u Muhammadi", "malamat" and "futuwwa" etc. which are frequently discussed in the works of Sufis. He instead tried to prove that Sufis were, and should be within the circle of "Ahl al-Sunnah wa'l-Jama'ah." "al-Ta'arruf," small in volume but significant in impact, ensured the author's recognition by a wide audience. However, studies on the author's life and works contain conflicting information regarding his name, year of birth and death, location of his grave, field of expertise, ethnic origin, and works. This article points out the correct, incorrect and newly discovered information. His two works that have survived to the present day, “al-Taʿarruf li-Madhhabi Ahl al-Taṣawwuf” and “Baḥr al-Fawā’id (Maʿānī al-Akhbār)” are introduced and a general assessment of the hadiths used by the author in these works is provided.

Anahtar Kelimeler

• Hadith
• al-Kalâbadhî
• Taṣawwuf
• al-Taʿarruf li-Madhhabi Ahl al-Taṣawwuf
• Baḥr al-Fawā’id (Maʿānī al-Akhbār)

Kaynakça

1. Aclûnî, İsmâîl b. Muhammed. Keşfü’l-Hafâ ve Müzîlü’l-İlbâs. Kâhire: Mektebetü’l-Kudsî, 1351.
2. Akbal, Mücahit-Yılmaz, Hasan Kamil. “Sûfîlerin İtikadi Konulara Yaklaşımı: Kelâbâzî ve Sühreverdî Örneği”. Tasavvuf İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi 51 (Haziran 2023), 55-81.
3. Aliyyü’l-Kârî, Ebü’l-Hasen Nuruddîn Ali b. Sultan Muhammed. Şerhu Kitâbu’l-Fıkhu’l-Ekber. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1415/1995.
4. Arberry, Arthur John. “Kelâbâzî”. İslam Ansiklopedisi. 6/537-538. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1977.
5. Aydın, Nadir. Ebu Bekir Muhammed b. Ebi İshak İbrahim b. Ya'kub el-Gülabadi'nin (380/990) Maani'l-Ahbar Adlı Eserinin (122-240) Varağının Tahkiki. Konya: Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2006.
6. Bağdâdî, Hatîb Ebû Bekr Ahmed b. Ali. Târîhu Bağdâd. thk. Mustafâ Abdülkâdir Atâ’. Beyrût-Lübnân: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2. Basım, 1425/2004.
7. Bağdatlı İsmâil Paşa. Hediyyetü’l-Ârifîn. İstanbul: Müessesetü’t-Târîhi’l-Arabî, 1370-1371/1951.
8. Bayram, Fatih. “Hâce Muhammed Pârsâ’nın Hadis Rivayet Usûlü (Faslu’l-Hıtâb Adlı Eseri Bağlamında)”. Uluslararası Orta Asya’dan Anadolu’ya İslâmî İlimler Sempozyumu Bildirleri Kitabı. 1028-1043. Karabük: Karabük Üniversitesi Yayınları, 2021.

9. Beyhakî, Ebû Bekr Ahmed b. el-Huseyn. Şuabü’l-Îmân. thk. Abdülali Abdülhumeyd Hâmid-Muhtâr Ahmed en-Nedvî. Riyâd: Mektebetü’r-Rüşd, 1423/2003.
10. Brockelmann, Carl. Târîhu’l-Edebi’l-Arabî. çev. Seyyid Ya‘kûb Bekir-Ramazan Abdüttevvâb. Kâhire: Dâru’l-Meârif, ts.
11. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâil. Sahîhu’l-Buhârî. Kâhire: Dâru İbn Hazm, 1430/2010).
12. Buhârî, Sadreddin Selim. Üç Evliya Şeyh Ebu Bekir Kelâbâzi, Hoca Pârsâ, Kızbibi Âgâ-yı Buzurg Haklarında Bir Risale. b.y.: Buhârâ Neşriyatı, ts.
13. Câmî, Abdurrahman. Nefehâtü’l-Üns. nşr. William Nassau Lees. Kalküta: Lees Matbaası, 1274-1275/1858.
14. Can, Mustafa. “Hakîm es-Semerkandî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 15/193-194. İstanbul: TDV Yayınları, 1997.
15. Cümeylî, Halid Raşîd. Mu‘înü’t-Telettuf fî Tahrîci Ehâdîsi Edebi’t-Ta‘arruf İlâ Mezhebi Ehli’t-Tasavvuf. Dımaşk: Dâru’l-Asmâ, 1433/2012.
16. Çeker, Huzeyfe. “Hanefî Mezhebinin Fıkıh Silsileleri (Ebû Hanîfe’den H. VI. Asrın Sonuna Kadar)”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi 19 (Nisan 2012), 163-201.
17. Çiçek, Mehmet. “Edirnevî’nin Tabakâtü’l-Müfessirîn Adlı Eserinin Tefsir Tabakat Literatüründeki Yeri”. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 22/41 (Haziran 2020), 115-142.
18. Duman, Soner- Hoyladı, Adnan. “Teşekkül Döneminde Hanefîliğin Farklı Coğrafyalara Yayılması”. Bilimname 45 (2021/2), 1-42.
19. Ebû Dâvûd, Süleymân b. el-Eş‘as es-Sicistânî. es-Sünen. thk. Muhammed Avvâme. Beyrût: Müessesetü’r-Reyyân, 1419/1998.
20. Ednevî, Ahmed b. Muhammed. Tabakâtü’l-Müfessirîn. thk. Süleymân b. Sâlih el-Hazzî. Medîne-i Münevvere: Dâru’l-Ulûm ve’l-Hikem, 1417/1997.
21. Eraslan, Yunus. Erken Dönemde Hanefî-Mâturîdî Kelam Sisteminin Tasavvufla İlişkisi. Gaziantep: Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2019.
22. Erkaya, Mahmud Esad. “Tasavvufta Hakikat Kavramına Kaynak Olması Yönüyle Hârise Hadisi”, Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 17 (2), 149-184.
23. Fahreddin Ali Safî. “Reşehât-ı Aynü’l-Hayât”. Erişim 29 Temmuz 2025.
24. https://www.google.com.tr/books/edition/Re%C5%9Fehat_i_ayn_el_hayat/ Gökçe, Ferhat. “Sûfîlerin Hadis ve Hadis İlmi İle Münasebeti”. Oş Devlet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi İlmî Dergisi 24 (2018), 7-34.
25. Göktaş, Vahit. “Kelâbâzî’nin Bahru’l-Fevâid Adlı Eserinin Tasavvufî Muhtevâ Açısından Analizi”, Tasavvuf İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi 9/22 (2008), 19-233.
26. Göktaş, Vahit. Kelâbâzî ve Tasavvuf Anlayışı. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2007.
27. Göktaş, Vahit. “Kelâbâzî ve Tasavvufî Görüşleri”. Ekev Akademi Dergisi 12/36 (Yaz 2008), 87-106.
28. Göktaş, Vahit. “Kelâbâzî’nin et-Ta‘arruf li-Mezhebi Ehli’t-Tasavvuf Adlı Eserinin Şerhleri ve Şârihleri”, Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 7/14 (2008/2), 129-146.
29. Gültekin, Hikmet. Hadis ve Sûfî Yorum Bahru’l-Fevâid. Ankara: Nuhbe Yayınları, 2019.
30. Hâce Muhammed Pârsâ el-Buhârî, Ebü’l-Feth Celâlüddîn. Faslu’l-Hitâb (Tevhide Giriş). çev. Ali Hüsrevoğlu. İstanbul: Erkam Yayınları, 1408/1988.
31. Hakîm et-Tirmizî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ali. Nevâdiru’l-Usûl fî Ehâdîsi’r-Rasûl. thk. Abdurrahmân Umeyra. Beyrût: Dâru’l-Cîl, ts.
32. Hayotova Zakirovna, Nafisa. “Buhara'daki İlk Medrese veya Ebu Hafsi Kabir Medresesi Hakkında”. 6.Uluslararası Eğitim ve Değerler Sempozyumu Tam Metin Kitabı. Antalya: Korint Yayıncılık, 2022.
33. İbrahimoğlu, Abdülmelik. “Muhammed Pârsâ’nın Başyapıtı Faslü’l-Hitâb”. Şarkiyat İlmi Araştırmalar Dergisi 14/3 (Aralık 2022), 1117-1143.
34. İbn Kesîr Ebu’l-Fidâ İsmâîl b. Ömer. Müsnedü Emîri’l-Mü’minîn Ebî Hafs Umer b. el-Hattâb Razıyallâhu Anhu ve Ekvâluhu Alâ Ebvâbi’l-İlm (Müsnedü’l-Fârûk). thk. Abdülmu‘tî Kal‘acî. el-Mansûra: Dâru’l-Vefâ, 1411/1991.
35. İbn Kutluboğa, Ebü’l-Fidâ’ Zeynüddîn Kâsım b. Kutluboğa es-Südûnî. Tâcü’t-Terâcim. thk. Muhammed Hayr Ramazan. Dımaşk-Beyrut: Dâru’l-Kalem, 1413/1992.
36. İbn Teymiyye, Ebü’l-Abbâs Takiyüüddin Ahmed. Mecmû‘u Fetâvâ. Medîne: Vezâratü’ş-Şüûni’l-İslâmiyye, 1425/2004.
37. Karapınar, Fikret. Ebû Bekir Muhammed b. İshâk el-Kelâbâzî (v.380/990)’nin Miftâhu Meâni’l-Ahbâr Adlı Eserinin İlk 80 Varağının Tahkîk ve Tahrîci. Konya: Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 1999.
38. Karapınar, Fikret. “Muhaddis-Sûfî Ebû Bekir el-Gülâbâdî (Kelâbâzî) (380/990)”. Marife Dergisi 8/1 (Mayıs 2008), 77-104.
39. Kâtip Çelebi, Mustafâ b. Abdullâh Hacı Halîfe. Keşfü’z-Zunûn. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, ts. Kehhâle, Ömer Rızâ. Mu‘cemü’l-Müellifîn. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1414/1993.
40. Kelâbâzî, el-İmâm el-Hâfız Ebû Bekir Muhammed b. İbrâhîm b. Ya‘kûb el-Buhârî. Bahru’l-Fevâid el-Meşhûr bi Me‘âni’l-Ahbâr. thk. Vecîh Kemâlüddîn Zeki. Kâhire: Dârüsselâm, 1429/2008.
41. Kelâbâzî, Ebû Bekir Muhammed b. Ebî İshâk İbrâhîm b. Ya‘kûb el-Buhârî. Bahru’l-Fevâ’id el-Meşhûr bi-Me‘âni’l-Ahbâr. thk. Muhammed Hasen İsmâîl-Ahmed Ferîd el-Mezîdî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1420/1999.
42. Kelâbâzî, Ebû Bekir Muhammed. Bahru’l-Fevâid. çev. Vahit Göktaş. Ankara:Sonçağ Yayıncılık, 2020.
43. Kelâbâzî, Ebû Bekir Muhammed. et-Ta‘arruf li-Mezhebi Ehli’t-Tasavvuf. thk. Arthur John Arberry. Bağdat: Beytü’l-Verrâk, 2010.
44. Kelâbâzî, Ebû Bekir Muhammed b. İshâk el-Buhârî. et-Ta‘arruf li-Mezhebi Ehli’t-Tasavvuf. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1413/1993.
45. Kelâbâzî, Ebû Bekir Muhammed b. İshâk el-Buhârî. et-Ta‘arruf li-Mezhebi Ehli’t-Tasavvuf. Beyrut: Merkezu Buhûsi Külliyyeti’s-Safâ, 1434/2013.
46. Kettânî, Muhammed b. Ca‘fer. er-Risâletü’l-Müstatrefe. thk. Muhammed el- Muntasır b. Muhammed ez-Zemzemî. Beyrut: Dâru’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 1414/1993.
47. Khalıq Ahmad Nızamı. “Gîsûdırâz”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 14/94-95. İstanbul: TDV Yayınları. 1996.
48. Kureşî, Muhyiddîn Ebû Muhammed Abdülkâdir b. Muhammed b. Muhammed el-Kureşî el-Hanefî. el-Cevâhiru’l-Mudiyye fî Tabakâti’l-Hanefiyye. thk.Abdülfettâh Muhammed el-Hulv. 5 cilt. b.y.: Hicr Matbaası, 3. Basım, 1413/1993.
49. Müslim b. el-Haccâc b. Müslim el-Kuşeyrî. Sahihu Müslim. thk. Muhammed Fuad Abdülbâkî. Kâhire: Dâru İhyâi’l-Kütübi’l-Arabiyye, 1918.
50. Nevşahi, Arif. “Pîr Muhammed Hasan”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. EK-2/396. Ankara, TDV Yayınları, 2019. Orzukulovna, Mamatkulova Farangis. “Hıstorıography And Source Study Of Schools And Madrasas In Movarounnahr In The Mıddle Ages”. Galaxy İnternational Interdıscıplınary Research Journal 11/7 (July 2023), 104-115.
51. Öteleş, Zeliha. “Kelâbâzî’nin Bahru’l-Fevâid/Me‘âni’l Ahbâr İsimli Eserinde Temel Tasavvufî Kavramlar”. Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 11 (2017), 59-72.
52. Özen, Şükrü. “Sadrüşşerîa es-Sânî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 35/427-431. İstanbul: TDV Yayınları, 2008.
53. Rahımov, Komiljon. O‘zbekıston Respublıkası, Imom Buxorıy Xalqaro Ilmıy-Tadqıqot Markazı. “Abu Hafs Kabir Buxoriyning 1255 yilligini xalqaro miqyosda nishonlaylik”. Erişim 20 Temmuz 2025.
54. Rahımov, Komiljon. “Kelâbâzî el-Buhârî ve "et-Ta'arruf" Adlı Eseri”. Doğu Araştırmaları 2017/3), 42-59.
55. Rahimov, Kamilcan. Mâverâünnehir Tasavvufunun Kökleri: Tasavvuf Öğretisinin Gelişimi ve Sistemleştirilmesi (VIII-XI. Yüzyıllar). çev. İkbalcan Usmanov–Şahruhbek Alimov. Ankara: Fecr Yayınları, 2021.
56. Reis, Bedriye. “Sûfîlere Yöneltilen Tenkitlere Bir Cevap: Akşemseddin ve Def‘u Metâini’s-Sûfiyye İsimli Eseri”, Dergiabant (AİBÜ İlahiyat Fakültesi Dergisi) 2/3 (Bahar 2014), 37-70.
57. Rus Rav uz. Kelâbâz Medresesi. Erişim 25 Temmuz 2025.
58. https://rusrav.uz/2018/09/24/medrese-kalobod/ (Erişim 25 Temmuz 2025).
59. Sağan, Merve. “Hicrî İlk Beş Asırda Tasavvufun Geçirdiği Süreçler”. İbn Haldun Çalışmaları Dergisi 5 (2) (2020), 171-184.
60. Saklan, Bilal. Ebû Bekir Muhammed el-Kelâbâzî ve Meâni’l-Ahbâr. Konya: Selçuk Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi, Doçentlik Tezi, 1991. (İSAM Demirbaş no: 58778- 297.33 SAK:E)
61. Taberânî, Ebu’l-Kâsım Süleymân b. Ahmed b. Eyyûb. el-Mu‘cemu’l-Kebîr. thk. Hamdi b. Abdülmecîd es-Silefî. Kâhire: Mektebetü İbn Teymiyye, 1415/1994.
62. Tozlu, İbrâhim. “Kelâbâzî’nin Hadis Anlayışı ve Sünnet Yorumu”. İhya Uluslararası İslam Araştırmaları Dergisi 6/1 (Ocak 2020), 404-424.
63. Tûrî, Ahmed Ali Mûsâ. el-İhbâr bi Fevâidi’l-Ahbâr el-Mevsûm bi Bahri’l-Fevâid (el-Meşhûr bi Me‘âni’l-Ahbâr) li’l-Allâme Ebî Bekir b. Ebî İshâk el-Kelâbâzî (ö.385). Mekke: Câmiatu Ümmi’l-Kurâ, Külliyyetü’d-Da‘ve ve Usûli’d-Dîn, Yüksek Lisans Tezi. 1413/1992.
64. https://dorar.uqu.edu.sa/uquui/handle/20.500.12248/122221 (Erişim 10 Ağustos 2024).
65. Ukaylî, Ebû Ca ‘fer Muhammed b. Amr b. Mûsâ b. Hammâd el-Ukaylî el-Mekkî. ez-Zuafâü’l-Kebîr. thk. Abdülmu‘tî Emîn Kal‘acî. Beyrut: Dâru’l-Mektebeti’l-İlmiyye, 1404/1984.
66. Uludağ, Süleyman. Kelâbâzî Doğuş Devrinde Tasavvuf Taarruf. İstanbul: Dergah Yayınları, 1992.
67. Uludağ, Süleyman. “Kelâbâzî Muhammed b. İbrâhim”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 25/192-193. Ankara: TDV Yayınları, 2002.
68. Yetik, Erhan. “İzzeddin el-Kâşî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 23/555. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.
69. Yılmaz, Hasan Kamil. Tasavvufî Hadis Şerhleri ve Konevî’nin Kırk Hadis Şerhi. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 1990.
70. Yılmaz, Nusrettin. Kelâbâzî’nin Tasavvuf ve Akaid Alanındaki Görüşleriyle Maturidi’nin Mukayesesi. Kayseri: Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 1990.
71. Yuldashhodjaev, Kamol. “From The Life History And Scientific Heritage of Abu Bakr Al-Кalabadi”. EPRA International Journal Of Socio-Economic And Environmental Outlook 8/11 (November 2021), 24-27.
72. https://eprajournals.com/IJSA/article/6202/abstract