Türk Savunma Sanayiinin Tarihsel Gelişimi ve Dış Politikadaki Gelişmelerle Bağlantıları

Yıl 2026, Cilt: 3 Sayı: 1 , 37 - 66 , 27.03.2026

Feride Paşayiğit

https://izlik.org/JA37WB43WX

Öz

Devletler uluslararası sistemde ulusal çıkarlarını elde etmeyi ve güvenliği sağlamayı hedeflemektedirler. Bu hedefe ulaşmak için sahip oldukları en temel unsur ise askerî güçtür. Ulusal çıkarların ön planda tutulduğu ve kimi zaman iş birliğinin kimi zaman ise çatışmaların meydana geldiği uluslararası düzen içerisinde topraklarını her türlü tehdide karşı korumak isteyen devletler, coğrafi konumlarına ve gelişmişlik düzeylerine göre askerî güçlerini artırmaya özen göstermektedirler. Söz konusu askerî gücün en önemli sacayaklarından birini şüphesiz devletlerin savunma sanayii teşkil etmektedir. Dünyanın birbirinden farklı bölgelerinde bulunan birçok devlet, savunma sanayilerini geliştirerek hem askerî hem de siyasi açıdan güç kazanmak istemektedirler. Devletlerin dış politika davranışları hakkında önemli ipuçları sunan savunma sanayii, ülkelere stratejik, ekonomik ve siyasi avantajlar sağlamaktadır. Teknolojik açıdan yeterli alt yapıya sahip olan güçlü devletler, savunmaya yönelik ihtiyaçlarını diğer devletlere bağımlı olmadan yerli imkânları vasıtasıyla karşılayabilmektedir. Böylelikle söz konusu devletler, dış politikalarında daha bağımsız kararlar alabilme imkânına sahip olmaktadır. Türkiye’nin bulunduğu coğrafi konum gereği karşılaştığı güvenlik tehditlerine karşın gerek caydırıcılığı sağlaması gerekse daha bağımsız kararlar alabilmesi için yerli savunma sanayiinin geliştirilmesi gerekmektedir. Bu noktada Türk savunma sanayiinin gelişimi noktasında Mustafa Kemal Atatürk’ün millî kaynakları esas alarak yerli savunma sanayii kurma politikasının benimsendiği ve İkinci Dünya Savaşı ve sonrasında alınan ABD yardımları ile başlayıp NATO üyeliği ile devam eden millî savunma sanayii kurma politikasının terk edildiği iki ana dönem görülmektedir. Bu iki dönem içerisinde Türk dış politikası ile savunma sanayii arasında ilişki tarihsel kırılma noktaları dikkate alınarak incelenmiştir.

Anahtar Kelimeler

Dış Politika , Güvenlik , Yerli Savunma Sanayii , Yerli Üretim , Ambargo

The Turkish Defense Industry's Connections with Foreign Policy Developments

https://izlik.org/JA37WB43WX

Öz

States aim to achieve their national interests and ensure their security in the international system. Their most fundamental asset for achieving this goal is military power. In an international order where national interests are prioritized and sometimes characterized by cooperation and sometimes conflict, states seeking to protect their territories against all kinds of threats strive to increase their military power in accordance with their geographic location and level of development. A state's defense industry undoubtedly constitutes one of the most important pillars of this military power. Many states in various parts of the world seek to gain both military and political power by developing their defense industries. The defense industry, which offers important clues about states' foreign policy behavior, provides countries with strategic, economic, and political advantages. Powerful states with sufficient technological infrastructure can meet their defense needs through domestic resources without relying on other states. This allows these states to make more independent foreign policy decisions. Turkey's domestic defense industry needs to be developed to ensure both deterrence and to enable it to make more independent decisions against the security threats it faces due to its geographical location. In this context, the development of the Turkish defense industry can be seen in two main periods: one in which Mustafa Kemal Atatürk's policy of establishing a domestic defense industry based on national resources was adopted, and the other in which the policy of establishing a national defense industry, which began with US aid received during and after World War II and continued with NATO membership, was abandoned. The relationship between Turkish foreign policy and the defense industry during these two periods is examined by considering historical turning points.

Anahtar Kelimeler

Foreing Policy , Security , National Defense Industry , Domestic Production , Embargo

Kaynakça

• Aydın, H. (2013). Güvenlikleştirme Kavramı ve 11 Eylül Sonrası Türkiye’nin Orta Doğu’ya Yönelik Dış Politikası [Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Harp Akademileri Stratejik Araştırmalar Enstitüsü.
• Babazade, İ. (2022). Savunma Sanayi ve Dış Politika İlişkisi: Türkiye Örneği [Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Karabük Üniversitesi.
• BBC News Türkçe. (23.10.2020). S-400: Cumhurbaşkanı Erdoğan, Sinop'ta S-400 denemeleri yapıldığını doğruladı. Erişim adresi: https://www.bbc.com/turkce/haberler-turkiye-54664164
• Barlas, D. ve Güvenç, S. (2002). To Build a Navy with the Help of Adversary: Italian-Turkish Naval Arms Trade, 1929-32. Middle Eastern Studies, 38(4), 143-169. doi:10.1080/714004485
• Bozyel, F. (2023). Türkiye ve Yunanistan Arasında Ege Adalarının Durumu Hakkındaki Uyuşmazlıklar Üzerine İnceleme. İçtimaiyat (Osmanlı’dan Günümüze Balkanlar), ss.12- 27 doi: 10.33709/ictimaiyat.1222572
• Davutoğlu, A. (2012). Principles of Turkish Foreign Policy and Regional Political Structuring. International Policy and Leadership Institute, 1-9.
• Değer, M. E. (1998). Oltadaki Balık Türkiye, Türkiye Gerçeği-1. Toplumsal Dönüşüm Yayınları.
• Demirel, A. (2012). Türkiye’de Savunma Sanayinin Sanayileşmesini Etkileyen Faktörlerin Analizi. [Yayınlanmamış Doktora Tezi]. Kara Harp Okulu.
• Deringil, S. (1994). Denge Oyunu İkinci Dünya Savaşında Türkiye’nin Dış Politikası, Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
• Dölkeleş, B. (2014). Kıbrıs Barış Harekâtı Sonrasında ABD’nin Uyguladığı Silah Ambargosu ve Türk Savunma Sanayiine Etkileri. [Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Uluslararası Kıbrıs Üniversitesi.
• Dunne, J. P. (1995). The defense industrial base. K. Hartley ve T. Sandler (Ed.), Handbook of Defense Economics içinde, Handbooks in Economics (C. 1, ss. 399-430). Elsevier. doi:10.1016/S1574-0013(05)80016-X
• Düz, S. ve Üzen, M. İ. (2023). Terörle Mücadelede İHA’ların Rolü ve Etkileri Üst Düzey PKK’lı Terörist Liderlerin ve Operatiflerin Tasfiyesi. SETA Vakfı. Erişim adresi https://media.setav.org/tr/dosya/2023/05/terorle-mucadelede-iha-larin-rolu-ve-etkileri.pdf
• Erhan, Ç. (1996). Beyaz Savaş Türk-Amerikan İlişkilerinde Afyon Sorunu, Bilgi Yayınevi.
• FNSS Tarihçesi. (t.y). Erişim adresi https://www.fnss.com.tr/tr/kurumsal/fnss-tarihcesi
• Ismay, L. (1956). NATO İlk Beş Sene 1949 – 1954. Türk Tarih Kurumu Yayınevi.
• Kalyon, L. (2008). Cumhuriyet Dönemi Savunma Politikaları. [Yayınlanmamış Doktora Tezi]. Ankara Üniversitesi Kalyon, L. (2010). Truman Doktrini Üzerine Bir Analiz. Güvenlik Stratejileri Dergisi, 6(11), 7-26.
• Kızmaz, E. (2007). Turkish Defense Industry and Undersecretariat for Defense Industries. [Yayınlanmamış Doktora Tezi]. Bilkent Üniversitesi, Ankara.
• Kiziroğlu, A. M. (2007). Savunma Sanayi ve Özelleştirme Açısından Değerlendirilmesi. [Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Haliç Üniversitesi, İstanbul
• Kohen, S. (16.02.2001). Kolaylaştırıcı Rolü Zorlaşıyor. Millîyet Gazetesi.
• Korkmaz, S. C. ve Mevlütoğlu, A. (2017). Turkey’s Air Defense Umbrella and S-400 (No: 213). Ankara: Ortadoğu Stratejik Araştırmalar Merkezi.
• Manisalı, E. (2004). Avrupa Kıskacında Kıbrıs. Derin Yayınları.
• Oran, B. (2004). Türk Dış Politikası, Kurtuluş Savaşından Bugüne Olgular, Belgeler, Yorumlar, 1919-1980. İletişim Yayınları.
• Örs, B. (2006). Uluslaşma, Orduların Değişen Rolü ve Sivil Kontrol. Atatürk Dergisi, 5(1), 57-79.
• ROKETSAN. (2012). Dünden bugüne ROKETSAN: ROKETSAN’ın Tarihçesi, Ulusal Teknoloji Birikimine Katkısı ve Savunma Sanayiindeki Yeri, ROKETSAN Dergisi, 6-10.
• Satterthwaite, J. C. (1972). The Truman Doctrine: Turkey. The Annals of the American Academy of Political and Social Science, 401(1), 74-84. doi:10.1177/000271627240100109
• Sıvış, E. (2019). Türk Amerikan Müttefikliğinde ‘Peşrev’ Dönemi: Ödünç Verme-Kiralama Programında Türkiye. Belgi Dergisi, 2(18), 4-14.
• Tanyer, T. (1995). Tophane-i Amireden, Makine Kimya Endüstrisi Kurumu'na. MKEK Dergisi, 99-100, 57-80.
• T.C. Cumhurbaşkanlığı Savunma Sanayi Başkanlığı. (t.y). Savunma Sanayimiz Tarihçe. Erişim adresi: https://www.ssb.gov.tr/WebSite/contentlist.aspx?PageID=47&LangID=1
• Thucydides, (1881). History of Peloponnesian War, Benjamin Jowett (Çev.), Londra: Oxford University Press.
• Topbay, A. ve Taşkın, E. (2023). Savunma Sanayi Uygulamalarının ve Harcamalarının Savunma Performansına Etkisi: Türkiye Örneği. Dumlupınar Üniversitesi İİBF Dergisi, 12, 65-74.
• TUSAŞ Motor Sanayii A.Ş. (t.y). Faaliyet Alanları Ürünler, TUSAŞ Motor Sanayii A.Ş. Erişim adresi: https://www.tei.com.tr/faaliyet-alanlari/motor-montaj-test-ve-bakim-onarim-revizyon
• TUSAŞ Motor Sanayii A.Ş. (t.y). Hakkımızda, TUSAŞ Motor Sanayii A.Ş. Erişim adresi: https://www.tei.com.tr/tr/kurumsal/hakkimizda
• TUSAŞ Motor Sanayii A.Ş. (t.y). Ürünler. Uçak. F-16 ÖNCEL PROGRAMLAR. Erişim adresi: https://www.tusas.com/urunler/ucak/f-16/f-16-oncel-programi
• Türk Silahlı Kuvvetlerini Güçlendirme Vakfı. (t.y). Kurumsal. Amaç. Erişim adresi: https://www.tskgv.org.tr/misyon-vizyon
• Uçar, M. (2019). Cumhuriyet Türkiyesi’nin Millî Savunma Sanayii Kurma Stratejisi. [Yüksek Lisans Tezi]. Gebze Teknik Üniversitesi.
• Uzgel, İ. (2017). 11 Eylül Ertesinde AKP Dönemi: ABD ve NATO’yla İlişkiler. Baskın Oran (ed.), Türk Dış Politikası, Kurtuluş Savaşından Bugüne Olgular, Belgeler, Yorumlar, 1919-1980. içinde (C. 3, ss.249-336). İletişim Yayınları
• Yüceer, S. (2002). Tarihsel Perspektif İçinde Türkiye’nin NATO’ya Girişi ve Meclisteki Yankıları. Atatürkçü Bakış Dergisi. 1(1), 73-87.
• Ziylan, A. (2001). Savunma Nereden Nereye Türkiye’de Savunma Sanayii Tarihçesi. Ulusal Strateji Dergisi, (Kasım/Aralık 2001), 1-7.