Bedreddin Aynî’nin İkdü’l-Cümân Adlı Tarih Eserindeki Siyer Konularının Müellif Hatlı Nüsha Üzerinden İncelenmesi

Yıl 2025, Sayı: 12, 117 - 145, 15.12.2025

Zübeyir Tetik , İsmail Hakkı Göksoy

https://doi.org/10.47169/samer.1660503

Öz

Hicrî IX (XV). Yüzyılın önemli şahsiyetlerden olan Bedreddin Aynî (ö.855/1451) hem hadis, fıkıh ve tarih alanlarında kaleme aldığı eserler hem de üstlendiği mühim resmî görevler ile Memlükler dönemi ilim ve devlet adamlarından biridir. Hadisciliği ve Buhârî’nin (ö.256/870) eserine yazdığı şerh ile tanınan Aynî’nin, temayüz ettiği ilim dallarından biri de tarih olmuştur. Kâinatın ve ilk insanın yaratılışından 850/1446 yılı sonuna kadar gelen İkdü’l-cümân fî târîhi ehli’z-zamân adında yirmi ciltlik umumî bir dünya tarihi kaleme almıştır. Hz. Peygamber’in siyerine dair müstakil bir eseri günümüze ulaşmayan Aynî, İkdü’l-cümân adlı eserinde onun hayatını umumî tarihin bir parçası olacak şekilde konu edinmiştir. Hz. Peygamber’in hayatı ve şahsiyeti, nübüvveti ve tebliğ faaliyetleri, siyasî ve askerî mücadelelerini kapsayan siyer konularına eserin üçüncü cildinde geniş bir şekilde yer vermiştir. Fakat belirli bölümleri hariç tamamı henüz yayımlanmayan eserin siyer konularını ihtiva eden üçüncü cildi de mahtût halde neşredilmeyi ve ilim dünyasına kazandırılmayı beklemektedir. İşte bu makale çalışmasında İkdü’l-cümân’ın Topkapı Sarayı Kütüphanesi Sultan III. Ahmed Kitaplığı Koleksiyonu’nda bulunan müellif hatlı üçüncü cildin fizikî özellikleri ile Hz. Peygamber’in hayatı, şahsiyeti, Mekke ve Medine dönemlerinde meydana gelen olaylara dair ihtiva ettiği konular ortaya çıkarılmaya çalışılmıştır. Böylece söz konusu eserin siyer bölümü bağlamında Aynî’nin Hz. Peygamber’in hayatı ve dönemine dair siyer konularını nasıl ele aldığını incelemek ve siyer çalışmalarına bir nebze de olsa katkı sunmak hedeflenmiştir.

Anahtar Kelimeler

Bedreddin Aynî , İkdü’l-Cümân , Yazma Eser , Siyer , Hz. Muhammed.

Analysis of the Sira Topics in Badr al-Dîn Ayni’s History Book Named Iqd al-Juman through the Author’s Own Manuscript Copy

Öz

Badr al-Dīn ʿAynī (d.855/1451), one of the important figures of the 9th Hegira (15th) century, was a scholar and statesmen of the Mamluk period with his works in the fields of hadīth, fiqh and history as well as the important official duties he undertook. Known for his hadith and his commentary on al-Bukhārī's (d.256/870) work, one of the branches of science in which Aynī excelled was history. He wrote a twenty-volume general history of the world, Iqd al-jumān fī tārīhi ahl al-zamān, starting from the creation of the universe and the first human being to the end of 850/1446. Aynī’s separate work on the Prophet's sîra has not survived to the present day, but he has dealt with the Prophet’s life as a part of the general history in his book Iqd al-jumān. In the third volume of his book, he covers the life and personality of the Prophet, his prophethood and preaching activities, and his political and military struggles. However, the third volume of the book, which has not yet been published in its entirety except for certain parts, is still waiting to be published and brought to the world of science. In this article, we have tried to reveal the physical characteristics of the third volume of Iqd al-jumān written by the author himself, which is found in the collection of Sultan Ahmed III Book Collection of Topkapı Palace Library, and the subjects it contains about the Prophet's life, personality, and the events that took place during the periods of Mecca and Medina. Thus, in the context of the sîra section of this book, it is aimed to examine how al-'Aynī handled the life of the Prophet and the sîra issues related to his period and to contribute to the studies of sîra to some extent.

Anahtar Kelimeler

Badr al-Dīn ‘Aynī , Iqd al-Jumān , Manuscript , Sîra , Prophet Muhammad.

Kaynakça

• Âbidin, Âdile. “Aynînin, Ikdülcuman Fi Tarihi Ehlizzeman Adlı Tarihinde Osmanlılara Ait Verilen Malûmatın Tetkiki”. Tarih Semineri Dergisi 113-215. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları, 1938.
• Askalânî, İbn Hacer Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. Alî b. Muhammed. İnbâ’ü’l-gumr bi-ebnâ’i’l-‛umr. thk. Hasan Habeşî. 4 Cilt. Kahire: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-İslâmiyye, 1415/1994.
• Ayaz, Fatih Yahya. Memlükler. İstanbul: İsam Yayınları, 2. Baskı, 2020.
• Ayaz, Fatih Yahya. Memlükler’de Tarih ve Tarihçiler. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2020.
• Ayaz, Fatih Yahya. “Memlükler Döneminde (648-923/1250-1517) Siyer Çalışmaları Safedî’nin (ö. 764/1363) el-Vâfî’ Adlı Eserinde Hz. Peygamber’in Hayatı”. Siyer Araştırmaları Dergisi 4 (Haziran2018), 11-34.
• Aydüz, Salim. “Lâle Devrinde Yapılan İlmî Faaliyetler”. Divan: Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi 3 (Aralık 1997), 143-170. Aynî, Ebû Muhammed (Ebü’s-Senâ) Bedreddin Mahmûd b. Ahmed b. Mûsâ b. Ahmed. İkdü’l-cümân fî târîhi ehli’z-zamân. İstanbul: Topkapı Sarayı Kütüphanesi, Ahmed III, A2911, A1/1a-213b. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/554049.
• Aynî, Ebû Muhammed (Ebü’s-Senâ) Bedreddin Mahmûd b. Ahmed b. Mûsâ b. Ahmed. İkdü’l-cümân fî târîhi ehli’z-zamân. İstanbul: Topkapı Sarayı Kütüphanesi, Ahmed III, A2911, A2/2b-239a. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/554050.
• Aynî, Ebû Muhammed (Ebü’s-Senâ) Bedreddin Mahmûd b. Ahmed b. Mûsâ b. Ahmed. İkdü’l-cümân fî târîhi ehli’z-zamân. İstanbul: Topkapı Sarayı Kütüphanesi, Ahmed III, A2911, A3/2b-298b. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/554051.
• Aynî, Ebû Muhammed (Ebü’s-Senâ) Bedreddin Mahmûd b. Ahmed b. Mûsâ b. Ahmed. İkdü’l-cümân fî târîhi ehli’z-zamân. İstanbul: Topkapı Sarayı Kütüphanesi, Ahmed III, A2911, A19/2a-250b.
• Aynî, Ebû Muhammed (Ebü’s-Senâ) Bedreddin Mahmûd b. Ahmed b. Mûsâ b. Ahmed. İkdü’l-cümân fî târîhi ehli’z-zamân. İstanbul: Beyazıt Kütüphanesi, Veliyüddin Efendi, 2377, 4/4-280. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/546147.
• Aynî, Ebû Muhammed (Ebü’s-Senâ) Bedreddin Mahmûd b. Ahmed b. Mûsâ b. Ahmed. İkdü’l-cümân fî târîhi ehli’z-zamân. İstanbul: Beyazıt Kütüphanesi, Veliyüddin Efendi, 2395, 23/2-476. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/546165.
• Aynî, Ebû Muhammed (Ebü’s-Senâ) Bedreddin Mahmûd b. Ahmed b. Mûsâ b. Ahmed. İkdü’l-cümân fî târîhi ehli’z-zamân. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Carullah, 1588, 1/1a-741b.https://portal.yek.gov.tr/works/detail/227530.
• Aynî, Ebû Muhammed (Ebü’s-Senâ) Bedreddin Mahmûd b. Ahmed b. Mûsâ b. Ahmed. İkdü’l-cümân fî târîhi ehli’z-zamân. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Carullah, 1591, 4/2a-840b. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/227533.
• Aynî, Ebû Muhammed (Ebü’s-Senâ) Bedreddin Mahmûd b. Ahmed b. Mûsâ b. Ahmed. İkdü’l-cümân fî târîhi ehli’z-zamân. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Gülnuş Valide Sultan, 61, 1/2b-626b. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/248161.
• Aynî, Ebû Muhammed (Ebü’s-Senâ) Bedreddin Mahmûd b. Ahmed b. Mûsâ b. Ahmed. İkdü’l-cümân fî târîhi ehli’z-zamân. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Hacı Beşir Ağa, 454, 1/1b-704a. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/249985.
• Aynî, Ebû Muhammed (Ebü’s-Senâ) Bedreddin Mahmûd b. Ahmed b. Mûsâ b. Ahmed. İkdü’l-cümân fî târîhi ehli’z-zamân. İstanbul: Türk ve İslam Eserleri Müzesi, TİEM Yazma Eser Koleksiyonu, 2156, 2b-330a. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/705336.
• Aynî, Ebû Muhammed (Ebü’s-Senâ) Bedreddin Mahmûd b. Ahmed b. Mûsâ b. Ahmed. İkdü’l-cümân fî târîhi ehli’z-zamân. İstanbul: Topkapı Sarayı Kütüphanesi, Ahmed III, A2912, 1/315b-410b. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/554072.
• Aynî, Ebû Muhammed (Ebü’s-Senâ) Bedreddin Mahmûd b. Ahmed b. Mûsâ b. Ahmed. Havâdis ve Terâcim li-Bedreddin el-Aynî İkdü’l-cümân fî târîhi ehli’z-zamân 824-850/1421-1446. thk. Abdürrâzık el-Tantâvî el-Karmût. 1 Cilt. Kahire: ez-Zehra li’l-‘İlâmi’l-Arabî, 1409/1989.
• Aynî, Ebû Muhammed (Ebü’s-Senâ) Bedreddin Mahmûd b. Ahmed b. Mûsâ b. Ahmed. İkdü’l-cümân fî târîhi ehli’z-zamân. thk. Muhammed Muhammed Emîn. 5 Cilt. Kahire: Dârü’l-Kütüb ve’l-Vesâikü’l-Kavmiyye, 1431/2010.
• Aynî, Ebû Muhammed (Ebü’s-Senâ) Bedreddin Mahmûd b. Ahmed b. Mûsâ b. Ahmed. Keşfü’l-Kınâ‘i’l-Mürnâ an mühimmâti’l-esâmî ve’l-künâ. thk. Ahmed Muhammed el-Hâtib. Cidde: Merkezü’n-neşri’l-ilmî, 1414/1994.
• Aynî, Ebû Muhammed (Ebü’s-Senâ) Bedreddin Mahmûd b. Ahmed b. Mûsâ b. Ahmed. el-Alemü’l-heyyib fî şerhi’l-kelimi’t-tayyib. thk. Ebu’l-Münzir Hâlid b. İbrahim el-Mısrî. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, 1421/2000.
• Brockelmann, Carl. Geschichte der arabischen Litteratur (GAL). 2 Cilt. Leiden: Brill, 1949.
• Fayda, Mustafa. “Siyer ve Megâzî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 37/319-324. İstanbul: TDV Yay., 2009.
• Gökçe, Ferhat. “Bedruddin El-Ayni’nin (762/1360-855/1451) Eserleri ve Üzerine Yapılan Çalışmalar”. Uluslararası Bedruddin el-Ayni Sempozyumu ve II. Hadis İhtisas Toplantısı. ed. Recep Tuzcu. 119-160. Ankara: TDV Yay., 2013.
• Doris Behrens-Abouseif. “Berkuk Külliyesi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 5/512-514. İstanbul: TDV Yay., 1992.
• İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ’ İmâdüddîn İsmâîl b. Şihâbiddîn. el-Bidâye ve’n-nihâye. thk. Abdullah b. Abdülmuhsin et-Türkî. 20 Cilt. Cize: Hicr li’t-tıbâa ve’n-neşr, 1418/1997.
• İbn Tağriberdî, Ebü’l-Mehâsin Cemâlüddîn Yûsuf b. Tağrîberdî. Menhelü’s-sâfî ve’l-müstevfî baʿde’l-Vâfî. thk. Muhammed Muhammed Emin. 7 Cilt. Kahire: Dârü’l-Kütüb ve’l-Vesâikü’l-Kavmiyye, 1426/2005.
• İbn Tağriberdî, Ebü’l-Mehâsin Cemâlüddîn Yûsuf b. Tağrîberdî. en-Nücûmü’z-zâhirâ fî mulûki Mısrî ve’l-Kahire. thk. Muhammed Hüseyin Şemseddîn. 16 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1413/1992.
• İbn Tağriberdî, Ebü’l-Mehâsin Cemâlüddîn Yûsuf b. Tağrîberdî. Havâdisü’d-dühûr fî meda’l-eyyâm ve’ş-şühûr. thk. İzzeddin Muhammed Kemâleddin. 2 Cilt. Beyrut: Âlimü’l-Kütüb, 1410/1990.
• Kalkan, Muhammet. İbnü’l-Cevzî ve el-Vefâ Adlı Eseri. İstanbul: Siyer Akademi Yay., 2023.
• Karatay, Fethi Ethem. Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi Arapça Yazmalar Kataloğu. 4 Cilt. İstanbul: Topkapı Sarayı Müzesi Yayınları, 1966.
• Kâtib Çelebî, Mustafa b. Abdullah Hacı Halîfe. Keşfuz-Zünûn an esâmi’l-kütüb ve’l-fünûn. 2 Cilt. Bağdat: Mektebetü’l-Müsennâ, 1941.
• Maʻtûk, Yusuf Salih. Bedruddîn el-Aynî ve eseruhu fî ilmi’l-hadîs. 1 Cilt. Mekke: Dârü’l Beşâiri’l-İslâmiyye, 1406/1985.
• Özdemir, Mehmet. “Siyer Yazıcılığındaki Değişim Üzerine”, Milel ve Nihal 4/3 (Haziran 2007), 129-162. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/109475.
• Sehâvî, Ebü’l-Hayr Şemsüddîn Muhammed b. Abdirrahmân b. Muhammed. ed-Davʾü’l-lâmiʿ li-ehli’l-karni’t-tâsiʿ. 12 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Cîl, ts.
• Sehâvî, Ebü’l-Hayr Şemsüddîn Muhammed b. Abdirrahmân b. Muhammed. et-Tibrü’l-mesbûk fî zeyli’s-sülûk. thk. Necvâ Mustafa Kamil-Lebîbe İbrahim Mustafa. 4 Cilt. Kahire: Dârü’l-Kütüb ve’l-Vesâikü’l-Kavmiyye, 1426/2005.
• Seyyid, Eymen Fuâd. “Makrîzî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 27/448-451. Ankara: TDV Yay., 2003.
• Tomar, Cengiz. “İkdü’l-Cümân”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 22/25-26. İstanbul: TDV Yay., 2000.
• Yıldız, Güllü. “Memlükler Dönemi Siyer Yazıcılığına Genel Bir Bakış”. İslam Tetkikleri Dergisi 10/1 (Mart 2020), 333-363.
• Yiğit, İsmail. “Memlükler”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 29/90-97. Ankara: TDV Yay., 2004. Yinanç, Mükrimin Halil. “Aynî”. İslam Ansiklopedisi. 2/70-72. İstanbul: Milli Eğitim Basım Evi, 1979.