The Prophet’s Covenants to His Governors and Principles of Governance in Islamic Political Thought

Öz

The Medinan Period in Islamic history witnessed the formation process of the Islamic State under the ad-ministration of the Prophet (pbuh). In this new structure, agents (ummāl) and governors were appointed to regions outside Medina and were provided with appointment documents containing written instructi-ons. These documents, referred to as covenants (ʿuhūd), initiated a significant aspect of institutionaliza-tion and served as a guide for administrators regarding governance. This article analyzes the covenants given by the Prophet to Muʿādh b. Jabal, ʿAmr b. Ḥazm, and other officials sent to Yemen as the primary sources of Islamic political thought. The covenants informed the appointed administrators of their duties, powers, and the ethical and legal framework they were required to follow. Rather than being simple appo-intment letters, these texts contained commands, recommendations, and advice regarding the manage-ment and governance of society. They include fundamental principles such as the establishment of justice, fiscal discipline, the protected status (dhimma) granted to non-Muslims, administrative transparency, social order, the rejection of tribalism and ʿaṣabiyya, and adherence to the Qurʾān and Sunna. These texts demonstrate that Islamic society was built upon a tradition of written law and administration, rather than a purely oral one.

Anahtar Kelimeler

• Islamic History
• Prophet Muḥammad
• Covenant (ʿahd)
• Covenant document (ʿahdnāma)
• Islamic political thought
• Muʿādh b. Jabal
• ʿAmr b. Ḥazm.

İslâm Siyaset Düşüncesinde Hz. Peygamber’in İdarecilerine Verdiği Ahitler ve Siyaset İlkeleri

Öz

İslâm tarihinde Medine Dönemi Hz. Peygamber’in (sav) idaresinde İslâm Devleti’nin teşekkül sürecine sahne olmuştur. Bu yeni yapılanmada Medine dışındaki bölgelere âmiller/valiler tayin edilmiş ve onlara yazılı talimatlar içeren tayin belgeleri verilmiştir. Ahit olarak adlandırılan bu belgeler kurumsallaşmanın önemli bir yönünü başlatmıştır ve idareciler için yönetme hususunda bir rehber görevi görmüştür. Bu ma-kalede, Hz. Peygamber tarafından Muâz b. Cebel, Amr b. Hazm ve Yemen’e gönderilen diğer idarecilere verilen ahitler, İslâm siyaset düşüncesi açısından ilk dönem kaynak metinleri olarak tahlil edilmektedir. Ahitlerde tayin olunan idarecilere görevleri, yetkileri ve uymaları gereken ahlakî ve hukukî çerçeve bildi-rilmektedir. Basit bir atama yazısı olmayan bu metinler toplumu yönetme hususunda emir, tavsiye ve na-sihatleri içermektedir. Adaletin tesisi, mâlî disiplin, gayrimüslimlere tanınan zimmet, yönetimin şeffaflığı, toplumsal düzen, kabilecilik ve asabiyetin reddi ve Kur’an ve Sünnet’e tâbi olma gibi temel ilkeleri içer-mektedir. Bu metinler İslâm toplumunun sadece sözlü değil yazılı hukuk ve yönetim geleneği üzerine inşa edildiğini göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• İslâm Tarihi
• Hz. Peygamber
• Ahit (ahd)
• Ahitnâme
• İslâm siyaset düşüncesi
• Muâz b. Cebel
• Amr b. Hazm.

Kaynakça

1. Algül, Hüseyin. “Himyerîler”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 18/62-63. İstanbul: TDV Yayınları, 1998.
2. Altun, İsmail. “Hz. Peygamber’in Barışın İnşasına Yönelik Uygulamaları”. EKEV Akademi Dergisi 41 (2009), 31-58.
3. Altuntaş, Hacı Mehmet. Cahiliye’de ve Hz. Peygamber Zamanında Kan Davası. İstanbul: Kuramer, 2021.
4. Apak, Adem. Asabiyet ve Erken Dönem İslâm Siyasî Tarihindeki Etkileri. İstanbul: Düşünce Kitabevi Yayınları, 2004.
5. Arı, Mehmet Salih. Hz. Ebû Bekir ve Ridde Savaşları. İstanbul: Beyan Yayınları, 1996.
6. A’zamî, Muhammed Mustafa. Küttâbü’n-Nebî. Beyrut: el-Mektebu’l-İslâmî, 1978.
7. Belâzürî, Ahmed b. Yahyâ b. Câbir el-. Ensâbu’l-Eşrâf. thk. Suheyl Zekkâr, Riyâd ez-Ziriklî. 13 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1417/1996.
8. Belâzürî, Ahmed b. Yahyâ b. Câbir. Fütûhu’l-büldân. Beyrut: Dâru ve Mektebetu’l-Hilâl, 1988.

9. Bûsirî, Ebü’l-Abbas Şihabeddin. İthâfü’l-hıyereti’l-mehere bi-zevâidi’l-mesânîdi’l-aşere. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, 1998.
10. Cenedî, Ebû Abdillah Bahaeddin Muhammed b. Yusuf b Yakub. es-Sülûk fî tabakâti’l-ulemâ ve’l-mülûk. ed. Muhammed b Ali el-Ekva’ el-Hivâlî. San’a: Mektebetü’l-İrşâd, 1993.
11. Çelikkol, Yaşar. Hicri Birinci Yüzyılda Medine Şehri. Elazığ: Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 1995.
12. Demircan, Adnan. Râşid Halifeler. İstanbul: Beyan Yayınları, 2015.
13. Demirci, Abdurrahman. “Medine Vesikası: Oluşum Süreci ve Zimmet Antlaşmalarına Etkisi”. İSTEM 19 (2012), 277-295.
14. Dinçer, Ömer. Siyasetnameleri Yeniden Okumak: Bir Yönetim Bilimci Gözüyle Geleneksel Siyasi Düşünce. İstanbul: Klasik Yayınları, 2019.
15. Dumlu, Ömer. Kur’an-ı Kerim’de Maruf ve Münker. İstanbul: Ravza Yayınları, 1994.
16. Eskin, Ümit. Abbasiler Döneminde Valilik. İstanbul: Siyer Yayınları, 2022.
17. Eski̇n, Ümit. “The First Governor of Mecca: ʿAttāb b. Asīd, His Life and Political Activities”. İslami İlimler Dergisi 17/1 (27 Mart 2022), 49-72. https://doi.org/10.34082/islamiilimler.1093916
18. Fayda, Mustafa. “Ahidnâme”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 1/535-536. İstanbul: TDV Yayınları, 1988.
19. Gündüz, Mehmet Salih. “Musʿab b. Umeyr’in Hayatı, Kişiliği ve İslâm Tarihindeki Yeri”. Siirt Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 4/1 (Haziran 2017), 107-142.
20. Hamidullah, Muhammed. el-Vesâiku’s­-siyâsiyye: Hz. Peygamber Döneminin İdari-Siyasi Belgeleri. çev. Vecdi Akyüz. İstanbul: Kitabevi Yayınları, 1997.
21. Hamidullah, Muhammed. İlk İslam Devleti. çev. İhsan Süreyya Sırma. İstanbul: Beyan Yayınları, 2013.
22. Hamidullah, Muhammed. İslam Peygamberi. İstanbul: Yeni Şafak, 2003.
23. Hamidullah, Muhammed. Mecmûatü’l-vesâiki’s-siyâsiyye li’l-ahdi’n-nebevî ve’l-hilâfe. Beyrut: Dârü’n-Nefâis, 2001.
24. Heysemî, Ebu’l-Hasan Nûruddîn ʿAlî b. Ebî Bekr b. Süleymân. Mecmaʿu’z-Zevâîd ve Menbaʿu’l-Fevâid. ed. Husâmeddîn el-Kudsî. Kahire: Mektebetu’l-Kudsî, 1414.
25. Heytemî, Ebü’l-Abbas Şihabeddin Ahmed İbn Hacer. Erbaûne hadîsen fi’l-adl. ed. Semir Kettânî. Bağdad: Menşûrâtü’l-Cemel, 2012.
26. Hivâlî, Muhammed b. Ali el-Ekva’. el-Vesâiku’s-siyâsiyyetü’l-Yemeniyye: min kubeyli’l-İslâm ilâ sene 332. Bağdat: Dârü’l-Hürriyye, 1976.
27. Hüseyin, Falih. Bahs fî Neş’eti’d-Devleti’l-İslâmiyye. Beyrut: Merkezu Dirâsâti’l-Vahdeti’l-Arabiyye, 2010.
28. İbn Abdülber en-Nemerî, Ebû Ömer. el-İstîʻâb fî maʻrifeti’l-ashâb. ed. Ali Muhammed Bicâvî. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1995.
29. İbn Hacer, Ebu’l-Fazl Şihâbuddîn el-Askalânî. el-Metâlibü’l-âliye bi-zevâidi’l-mesânîdi’s-semâniye. Riyad: Dârü’l-Âsıme, 2000.
30. İbn Hacer, Ebu’l-Fazl Şihâbuddîn el-Askalânî. Tehzîbu’t-Tehzîb. thk. Muhammed Avvâme. 12 Cilt. Hindistan: Dâiratü’l Meârifi’in-Nizâmiyye, 1325.
31. İbn Hazm, Ebû Muhammed ʿAlî b. Ahmed el-Endelusî. Cevâmiʿu’s-Sîre. ed. İhsân ʿAbbâs. Mısır: y.y., 1900.
32. İbn Hişâm, Ebû Muhammed Cemâlüddîn Abdülmelik. es-Sîretü’n-nebeviyye. thk. Mustafa es-Sekkâ vd. 2 Cilt. Mısır: Şirketü Mektebeti ve Matbaati Mustafa el-Bâbî el-Halebî, 1955.
33. İbn Sa’d, Ebû Abdillah Muhammed. et-Tabakâtü’l-kübrâ. ed. Ali Muhammed Ömer. 11 Cilt. Kahire: Mektebetü’l-Hanci, 2001.
34. İbn Zencûye, Humeyd b. Mahled. Kitâbu’l-Emvâl. ed. Şâkir Zîb Feyyâd. Riyad: Merkezü’l-Melik Faysal li’l-Buhûs ve’d-Dirâsâti’l-İslâmiyye, ts.
35. İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec Cemâlüddîn Abdurrahmân b. Alî. Nüzhetü’l-aʿyün. ed. Muhammed Abdülkerim. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1984.
36. İbnü’l-Esîr, Ebü’l-Hasan İzzeddin. Üsdü’l-gâbe fî maʻrifeti’s-sahâbe. ed. Ali Muhammed Muavviz. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1994.
37. İbnü’l-Esîr, Ebü’l-Hasan İzzeddîn Ali b. Muhammed b. Abdülkerim. el-Kâmil fi’t-târîh. ed. Ömer Abdüsselam Tedmürî. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-Arabî, 1997.
38. İsfahânî, Ali b. Hüseyin b. Muhammed Ebü’l-Ferec. Müfredâtu elfâzi’l-Kur’ân. ed. Muhammed Seyyid Geylani. Beyrut: Dârü’l-Marife, ts.
39. Kalkaşendî, Ebü’l-Abbas Şihabeddin. Subhu’l-aʻşâ fî sınâʻati’l-inşâ. ed. Muhammed Hüseyin Şemseddin. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 1980.
40. Kalkaşendî, Ebü’l-Abbas Şihabeddin Ahmed b. Ali b. Ahmed. Meâsirü’l-inâfe fî meâlimi’l-hilâfe. ed. Abdüssettâr Ahmed Ferrâc. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1987.
41. Kettânî, Muhammed b. Ca’fer. Hz. Peygamber’in Yönetimi = et-Terâtibu’l-idâriyye. çev. Ahmet Özel. 2 cilt. İstanbul: İz Yayıncılık, 2003.
42. Kılıç, Mustafa. Hz. Muâz bin Cebel. İstanbul: Beyan Yayınları, 2020.
43. Kılıç, Ünal. Peygamber ve Dört Halife Günlerinde Şehir Yönetimi ve Valilik. Konya: Yediveren, 2004.
44. Köse, Feyza Betül. Medine’de Sosyal Hayat: Dört Halife Dönemi. İstanbul: Mana Yayınları, 2016.
45. Kudâme b. Caʻfer, Ebü’l-Ferec. Kitâbü’l-Harâc ve sınâʻatü’l-kitâbe. Bağdat: Dârü’r-Reşid, 1981.
46. Kuzudişli, Bekir. Aile İsnâdları. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2021.
47. Kuzudişli, Bekir. “Sahâbe Literatüründe Sebeb-i Îrâd Bilgisi Kullanımı: Tespitler-Teklifler”. Sahâbe Literatürü Araştırmaları. ed. Seyit Ali Güşen. 112-113. İstanbul: İFAV, 2023, 91-132.
48. Küçük, Abdurrahman. “Ahid”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 1/533. İstanbul: TDV Yayınları, 1988.
49. Mesʻûdî, Ebü’l-Hasan Ali b. Hüseyin b. Ali. et-Tenbîh ve’l-işrâf. Beyrut: Dâr ve Mektebetü’l-Hilâl, 1981.
50. Lihyânî, Abdullah b. Saʻâf. “Esânidu kitâbi Amr b. Hazm radiyallâhu anh”. Mecelletü’l-Ahmediyye 7 (2001), 48-108.
51. Nebhânî, Yusuf b. İsmail. “Erbaûn hadîsen fî medhi’l-adli ve zemmi’z-zulm”. Resâilu nâdire. ed. Muhammed Hayr Ramazan Yusuf. Beyrut: Daru İbn Hazm, 2014.
52. Ortakcı, Halil. Câhiliye’den Emevîlerin Sonuna Kadar Yemen: Siyaset, Nüfus, Ekonomi, İlim ve Kültürel Miras. Ankara: Fecr Yayınları, 2023.
53. Osman, Hamed b. İbrahim. Kitâbü Rasûlillâh sallallâhü aleyhi ve sellem li-Amr b. Hazm radiyallâhu anh. Kuveyt: Mektebetü’l-İmâmi’z-Zehebî, 1992.
54. Öz, Şaban. Nebevî Devlet. İstanbul: Ensar, 2023.
55. Safvet, Ahmet Zeki. Cemheretü resâili’l-Arab fî usûri’l-Arabiyyeti’z-zâhire. 4 Cilt. Lübnan: Mektebetü’l-İlmiyye, 1938.
56. Siddiqui, Muhammad Yasin Mazhar. Organization of Government Under the Holy Prophet (SAW). Delhi: Idarah-i Adabiyat-i Delli, 1987.
57. Sifil, Ebubekir. Mu’âz b. Cebel (r.a) ve İctihad Hadisi. İstanbul: Rıhle Kitap, 2024.
58. Taberî, Ebû Caʻfer Muhammed. Târîhü’t-Taberî: Târîhü’r-rusül ve’l-mülûk. thk. Muhammed Ebü’l-Fazl İbrâhîm. 11 Cilt. Mısır: Dârü’l-Meârîf, ts.
59. Temir, Hakan. Arap Yarımadası’nda Kabile Hayatı. İstanbul: Siyer Yayınları, 2020.
60. Temir, Hakan. Emevîlerde Valilik Kurumu. Kahramanmaraş: Samer Yayınları, 2019.
61. Vâkıdî, Ebû Abdullah Muhammed. el-Megâzî. ed. Marsden Jones. 3 Cilt. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 1984.
62. Wakil, Ahmed. “The Prophet’s Letter to al-ʿAlāʾ b. al-Haḍramī: An Assessment of Its Authenticity in Light of the Covenants and the Correspondence with the People of Yemen”. Islam and Christian-Muslim Relations, 30/2 (2019), 231-262.
63. Watt, W. Montgomery. Hz. Muhammed Medine’de. İstanbul: Kuramer, 2021.
64. Yaʻkûb b. İbrahim, Ebû Yûsuf. Kitâbü’l-Harâc. Beyrut: Dârü’l-Marife, 1979.