Tarihî Bilginin İnşası: Arap Yarımadası'na Gayrimüslim İlgisinin Sâikleri Üzerine Bir İnceleme
Öz
Tarihî bilginin inşa süreçlerinde gözlemcinin/araştırmacının mensubu olduğu kültürün, değer yargılarının, dinî-millî tarihindeki gelişmelerin ve ideolojik dönüşümlerin etkisi, yazımda temsilin politikliği, özne-nesne ilişkileri, öznellik, metinsellik ve yazarın niyeti bağlamında muhtelif disiplinlerce tartışılmaktadır. Batı bilimi ve tarih yazımının emperyal hedeflerle iç içe geçtiği, Doğu’ya ilişkin bilgiyi inşa süreçlerinin yeniden incelenmesi gerektiği bu tartışmaların bir boyutunu oluşturmaktadır. Bu çalışma, tarihî bilginin inşası bağlamında Arap Yarımadası’na gayrimüslim ilgisinin başlıca sâiklerinin tesbitini hedeflemiştir. Gayrimüslim dünyada yürütülen İslâm tetkiklerinin de büyük ölçüde bu incelemelere dayandığı göz önünde bulundurulduğunda, araştırma sâiklerinin çeşitliliğinin tetkiki inşa edilen bilginin bağlamının tesbiti için de önem arz etmektedir. Bir bibliyografik tarih denemesi olarak da görülebilecek çalışmanın sonucunda, coğrafî keşiflerin yön verdiği 16. yüzyılla ivme kazanan ve günümüze uzanan literatürün Arap Yarımadası’nı Kitâb-ı Mukaddes arkeolojisi, oryantalizm ve Geç Antik Çağ disiplinleri ekseninde incelediği ve kimilerinin alan araştırmalarında otorite kurucu metinlere dönüştüğü görülmüştür. Fetih hareketleriyle İslâm’la tanışan ve erken dönemlerde İslâm karşısında zaafa uğrayan dinî-siyasî kimliğini yeniden inşa etmek için bölge ve kültür temalı yeni tanımlar oluşturan bu literatürün, 16. yüzyıldan itibaren keşif, takip eden süreçte de emperyal hedeflere yoğunlaştığı, bölgeye ilişkin tarihî bilginin bu hedeflere aracılık ettiği görülmüştür. Olgu ile olguya yabancı gözlemci/araştırmacının tabiî mesafesi ve kültürlerarası iletişimin zorluğu, incelenen ve inceleyen arasındaki güç ilişkileri, inşa edilen tarihî bilginin değerlendirilmesi aşamasında hesaba katılmalıdır.
Anahtar Kelimeler
Kaynakça
- Avanzini, Alessandra. By Land and By Sea- A History of South Arabia Before Islam Recounted From Inscriptions. Roma: «L’ERMA» di BRETSCHNEIDER, 2016.
- Abdullayev, Elçin. Mirza Kâzımbey’in Tarihi Siyasi Görüşleri. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2008.
- al-Azmeh, Aziz. The Emergence of Islam in Late Antiquity- Allah and His People. Cambridge: Cambridge University Press, 2014.
- Ali Bey. Travels of Ali Bey in Morocco, Tripoli, Cyprus, Egypt, Arabia, Syria and Turkey. London: Longman, Hurst, Rees, 1816.
- Auchterlonie, Paul. Encountering Islam: Joseph Pitts: An English Slave in 17th-Century Algiers and Mecca. London: Arabian Publising, 2012.
- Aydın, Mustafa. “Johannes Heinrich Mordtmann”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 30/285-286. Ankara: TDV Yayınları, 2020.
- Baack, Lawrence J. Undying Curiosity- Carsten Niebuhr and The Royal Danish Expedition to Arabia. Stuttgart: Franz Steiner Verlag, 2014.
- Bakhos, C. vd. (ed.). Islam and Its Past- Jahiliyya, Late Antiquity and the Qur’an. Oxford: Oxford University Press, 2017.
Ayrıntılar
Birincil Dil
Türkçe
Konular
Tarihsel Çalışmalar (Diğer)
Bölüm
Araştırma Makalesi
Yazarlar
Büşra Nur Güler
*
0009-0008-9850-0324
Türkiye
Yayımlanma Tarihi
15 Haziran 2026
Gönderilme Tarihi
15 Mart 2026
Kabul Tarihi
25 Mayıs 2026
Yayımlandığı Sayı
Yıl 2026 Sayı: 13