The Historian of Medina Jamāl al-Dīn al-Maṭarī and His Work: A Source-Critical Analysis on al-Taʿrīf

Öz

This study examines the life, scholarly personality, and contributions to Islamic urban historiography of Jamāl al-Dīn Muḥammad b. Aḥmad al-Maṭarī (d. 741/1340), one of the prominent scholars of Mamluk-era Medina. Born in Medina in the last quarter of the 13th century, al-Maṭarī held important positions such as chief muezzin of al-Masjid al-Nabawī, sheikh of Ibn al-Kalānisī Madrasa, and qadi. He studied hadith, history, fiqh, and sīra with renowned scholars of his time and undertook scholarly journeys to Mecca, Cairo, and Alexandria. Among his students were notable figures including his son ʿAfīf al-Dīn ʿAbdullāh, Badr al-Dīn Ibn Farḥūn, and Burhān al-Dīn Ibn Farḥūn. Al-Maṭarī's only extant work, al-Taʿrīf bi-mā ansat al-hijra min maʿālim dār al-hijra, was completed in Medina in 740/1340. Written to preserve the historical and religious knowledge of Medina that was at risk of being forgotten, the work examines the city's sacred sites, topography, and historical development under twenty-eight chapters. Al-Maṭarī utilized sources including Ibn Zabāla, Ibn al-Najjār, the Six Canonical Hadith Collections, and contemporary works, while receiving fifty-two narrations through direct transmission from his teachers. His inclusion of ninety-six personal observations and evaluations demonstrates his critical approach. Al-Taʿrīf significantly influenced subsequent Medinan historiography. Scholars such as ʿAfīf al-Dīn al-Marjānī, al-Marāghī, al-Fīrūzābādī, Ibn al-Ziyāʾ, and particularly al-Samhūdī extensively utilized al-Maṭarī's work. Al-Samhūdī's more than two hundred citations in Wafāʾ al-wafā demonstrate the work's authoritative status. Combining classical narrative tradition with observation and analysis, al-Taʿrīf holds an exceptional place in the Islamic urban historiographical tradition.

Anahtar Kelimeler

• Islamic History
• al-Maṭarī
• al-Taʿrīf
• Medina History
• Islamic Urban Historiography

Medine Tarihçisi Cemâleddîn el-Matarî ve Eseri: et-Taʿrîf Üzerine Bir Kaynak-Kritik İncelemesi

Öz

Bu çalışma, Memlûkler dönemi Medine'sinin önde gelen âlimlerinden Cemâleddîn Muhammed b. Ahmed el-Matarî'nin (ö. 741/1340) hayatını, ilmî kişiliğini ve İslâm şehir tarihçiliğine katkılarını incelemektedir. XIII. yüzyılın son çeyreğinde Medine'de doğan Matarî, Mescid-i Nebevî baş müezzinliği, İbnü'l-Kalânisî Medresesi şeyhliği ve kadılık gibi önemli görevler üstlenmiştir. Döneminin tanınmış âlimlerinden hadis, tarih, fıkıh ve siyer alanlarında dersler alan Matarî, Mekke, Kahire ve İskenderiye'ye ilmî seyahatler gerçekleştirmiştir. Yetiştirdiği öğrenciler arasında oğlu Afîfüddîn Abdullah, Bedrüddîn İbn Ferhûn ve Burhâneddîn İbn Ferhûn gibi önemli isimler bulunmaktadır. Matarî'nin günümüze ulaşan tek eseri et-Ta‘rîf bi-mâ enseti'l-hicre min me'âlimi dâri'l-hicre, 740/1340 yılında Medine'de tamamlanmıştır. Unutulmaya yüz tutan Medine tarihî ve dinî bilgilerini koruma amacıyla kaleme alınan eser, yirmi sekiz başlık altında şehrin kutsal mekânlarını, topografyasını ve tarihî gelişimini ele almaktadır. Matarî, İbn Zebâle, İbnü'n-Neccâr, Kütüb-i Sitte ve çağdaş kaynaklardan istifade etmiş, elli iki rivayeti semâ yoluyla hocalarından almıştır. Eserde doksan altı yerde kendi gözlem ve değerlendirmelerini paylaşması, onun eleştirel yaklaşımını ortaya koymaktadır. et-Ta’rîf sonraki dönem Medine tarihçiliğine büyük etki etmiştir. Afîfüddîn el-Mercânî, el-Merâğî, el-Fîrûzâbâdî, İbnü'z-Ziyâ ve özellikle Semhûdî gibi müellifler eserlerinde Matarî'den yoğun şekilde faydalanmışlardır. Semhûdî'nin Vefâ'ü'l-vefâ'da iki yüzü aşkın atıfta bulunması, eserin otoriter kaynak değerini göstermektedir. Klasik rivayet geleneği ile müşahede ve tahlili birleştiren et-Ta‘rîf, İslâm şehir tarihçiliği geleneğinde müstesna bir yere sahiptir.

Anahtar Kelimeler

• İslam Tarihi
• Matarî
• et-Ta‘rîf
• Medine tarihi
• İslâm Şehir Tarihçiliği

Kaynakça

1. Bağdatlı İsmâil Paşa. Hediyyetü’l-ʿârifîn, esmâʾü’l-müʾellifîn ve âs̱ârü’l-muṣannifîn. 2 Cilt. İstanbul: y.y., 1955.
2. Bedreddin b. Ferhûn, Ebû Muhammed Abdullah b. Muhammed el-Ya’merî el-Medenî. Târîhu Medîneti’l-Münevvere- Nasîhatü’l-müşâvir ve ta’ziyetü’l-mücâvir. thk. Hüseyin Muhammed Ali Şükrî. Beyrut: Dâru’l-Erkam b. Ebi’l-Erkam, 1995.
3. Belevî, Ebü’l-Bekā Alemüddîn Hâlid b. Îsâ b. Ahmed. Tâcü’l-mefrik fî tahliyeti ʿulemâʾi’l-meşrik. b.y.: y.y., ts.
4. Birzâlî, Alemüddîn Ebû Muhammed el-Kāsım b. Muhammed b. Yûsuf el-İşbîlî. Târîhu’l-Birzâlî. 4 Cilt. Beyrut: el-Mektebetü’l-Asriyye, 2006.
5. Burhâneddin b. Ferhûn, Ebü’l-Vefâ (Ebû İshâk) İbrâhîm b. Alî b. Muhammed el-Ya’merî el-Medenî. İrşâdü’s-sâlik ilâ efʿâli’l-menâsik. thk. Muhammed b. el-Hâdî. 2 Cilt. Riyad: Mektebetu’lʿUbeykân, 2002.
6. Burhâneddin b. Ferhûn, Ebü’l-Vefâ (Ebû İshâk) İbrâhîm b. Alî b. Muhammed el-Ya’merî el-Medenî. ed-Dîbâcü’l-müẕheb fî maʿrifeti aʿyâni ʿulemâʾi’l-meẕheb. thk. Muhammed Ahmedî Ebû’n-Nûr. 2 Cilt. Kahire: Dâru’t-Turâŝ, ts.
7. Câbirî, Hâlid Muhsin Hassân. el-Hayâtü’l-’ilmiyye fi’l-Hicâz hilâle’l-asri’l-Memlûkî. Mekke: Ümmü’l-Kurâ Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 1993.
8. Dik, Abdulkerim. Bir Şehir Tarihçisi Matarî ve et-Ta’rîf Adlı Eseri. Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi, 2024.

9. Fâkihânî, Ebû Hafs Tâceddîn Ömer b. Alî b. Sâlim b. Sadaka el-İskenderânî. Riyâzü’l-efhâm fî şerhi ʿUmdeti’l-ahkâm. 5 Cilt. Dımaşk: Dâru’n-Nevâdir, 2010.
10. Fâsî, Ebü’t-Tayyib Takıyyüddîn Muhammed b. Ahmed el-Hasenî. el-ʿİḳdü’s̱-s̱emînfî târîhi’l-beledi’l-emîn. thk. Muhammed Abdulkâdir el-Atâ. 6 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1998.
11. Fâsî, Ebü’t-Tayyib Takıyyüddîn Muhammed b. Ahmed el-Hasenî. Zeylü’t-Takyîd fî ruvâti’s-sunen ve’l-esânîd. thk. Kemâl Yûsuf el-Hût. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1990.
12. Fîrûzâbâdî, Ebü’t-Tâhir Mecdeddîn Muhammed b. Ya’kūb b. Muhammed. el-Meğânimü’l-mutâbe fî meʿâlimi Tâbe. 3 Cilt. Medine: Merkezü Buhûs ve Dirâsâti’l-Medeniyye, 2002.
13. İbn Battûta, Ebû Abdillâh Şemseddîn Muhammed b. Abdillâh b. Muhammed et-Tancî. Rihletü İbn Battûta. 5 Cilt. Ribad: Akademiyyetu’l-Memleketi’l-Mağribiyye, 1996.
14. İbn Fehd, Ebü’l-Fazl Takıyyüddîn Muhammed b. Necm Muhammed b. Fehd el-Mekkî. Lahzu’l-elhâz bi zeyl-i Tabakâti’l-huffâz. 1 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1998.
15. İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Şehâbüddîn Ahmed b. Alî b. Muhammed el-Askalânî. ed-Dürerü’l-kâmine fî aʿyâni’l-miʾeti’s̱-s̱âmine. 6 Cilt. Haydarâbâd: Meclisu Dâirati’l-Maʿârifi’l-ʿOsmâniyye, 2. Basım, 1972.
16. İbn Hacî, Şehabüddîn Ebü’l-Abbas b. Ahmed b. Hacî. Târîhu İbn Hacî. Beyrut: Dâru İbni Hazm, 2003.
17. İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl Cemâlüddîn Muhammed b. Mükerrem b. Alî b. Ahmed el-Ensârî. Lisânü’l-’Arab. 15 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 3. Basım, 1993.
18. İbn Tağrîberdî, Ebü’l-Mehâsin Cemâlüddîn Yûsuf b. Tağrîberdî. el-Menhelü’ṣ-ṣâfî ve’l-müstevfî baʿde’l-Vâfî. thk. Muhammed Muhammed Emîn. 7 Cilt. Kahire: Hey’etü’l-Mısriyyetü’l-Âmmetü lil Kitâb, ts.
19. İbnü’l-Hatîb, Ebû Abdillâh Zü’l-vizâreteyn Lisânüddîn Muhammed b. Abdillâh b. Saîd el-Endelüsî. el-İḥâṭa fî aḫbâri (târîḫi) Ġırnâṭa. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2003.
20. İbnü’l-Irâkī, Ebû Zür’a Veliyyüddîn Ahmed b. Abdirrahîm b. el-Hüseyn el-Kürdî. eẕ-Ẕeyl ʿale’l-ʿİber fî ḫaberi men ġaber. thk. Sâlih Mehdî Abbâs. 2 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1989.
21. İbnü’l-Kâdî, Ebü’l-Abbâs Şehâbüddîn Ahmed b. Muhammed b. Muhammed ez-Zenâtî. Dürretü’l-hicâl fî esmâʾi’r-ricâl. thk. Muhammed Ahmedî. 3 Cilt. Kahire: Dâru’t-Turâs, 1971.
22. İbnü’z-Ziyâ, Ebü’l-Bekā Bahâüddîn Muhammed b. Ahmed b. Ziyâiddîn es-Sâgānî. Târîhu Mekkete’l-müşerrefe ve’l-Mescidi’l-Harâm ve’l-Medîneti’ş-şerîfe ve’l-kabri’ş-şerîf. thk. Eymen Nasr. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2. Basım, 2004.
23. İzgi, Cevat. “Fâsî, Takıyyüddin”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 12/212-213. İstanbul: TDV Yayınları, 1995.
24. Kallek, Cengiz. “ed-Dîbâcü’l-Müzheb”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 9/278-279. İstanbul: TDV Yayınları, 1994.
25. Kâtib Çelebi. Keşfü’z-zunûn ʿan esâmi’l-kütüb ve’l-fünûn. 2 Cilt. Bağdad: Mektebetu’l-Musennâ, 1941.
26. Kâtib Çelebi. Süllemü’l-vüṣûl ilâ ṭabaḳāti’l-fuḥûl l. thk. Muhammed Abdul Kâdir el-Arnavûd. 5 Cilt. İstanbul: IRCICA, 2010.
27. Kehhâle, Ömer Rızâ. Muʿcemü’l-müʾellifîn. 15 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâʾi’t-Turâŝi’l-ʿArabî, ts.
28. Keleş, Hasan. Memlûkler’de Bilimsel, Sosyal ve Kültürel Hayat. Tokat: Tokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans, 2010.
29. Lüheyb, Abdullâh Süleymân. et-Taʿrîf bi-mâ ânesetü’l-hicre min meʿâlimi dâri’l-hicre li Muhammed b. Ahmed el-Matarî tahkîk ve dirâse. Cidde: Melik Abdülazîz Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 1988.
30. Magrâvî, Muhammed b. Abdirrahman. Mevsûatü mevâkıfi’s-selef fi’l-akîde ve’l-menhec ve’l-akîde. 10 Cilt. Kahire: Mektebetü’l-İslâmiyye, ts.
31. Makrîzî, Ebû Muhammed (Ebü’l-Abbâs) Takıyyüddîn Ahmed b. Alî b. Abdilkādir b. Muhammed. el-Muḳaffâ fî terâcimi ehli Mıṣr ve’l-vâridîne ileyhâ. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ğarbi’l-İslâmî, 2. Basım, 2006.
32. Matarî, Cemaleddin Muḥammed b. Aḥmed es-Saʿdî el-Medenî. et-Ta’rîf bimâ âneseti’l-hicre min me’âlimi dâri’l-hicre. İstanbul: Köprülü Kütüphanesi, Hacı Ahmed Paşa, 362894.
33. Matarî, Cemaleddin Muḥammed b. Aḥmed es-Saʿdî el-Medenî. et-Ta’rîf bimâ âneseti’l-hicre min me’âlimi dâri’l-hicre. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Lala İsmail, 295681.
34. Matarî, Cemaleddin Muḥammed b. Aḥmed es-Saʿdî el-Medenî. et-Ta’rîf bimâ enset el-hicre min me’âlimi dâri’l-hicre. nşr. Süleymân er-Ruhaylî. Medine: Dâru’l-Melik Abdulʿazîz, 2005.
35. Matarî, Cemaleddin Muḥammed b. Aḥmed es-Saʿdî el-Medenî. et-Ta’rîf bimâ enset el-hicre min me’âlimi dâri’l-hicre. Medine: Şeyh Arif Hikmet Kütüphanesi, 3815.
36. Matarî, Cemaleddin Muḥammed b. Aḥmed es-Saʿdî el-Medenî. et-Ta’rîf bimâ enset el-hicre min me’âlimi dâri’l-hicre. Medine: Merkezü’l-Buhûs ve Dirâsâti’l-Medine, ts.
37. Matarî, Cemaleddin Muḥammed b. Aḥmed es-Saʿdî el-Medenî. et-Taʿrîf bi-mâ âneset dârü’l-hicre min meʿâlimi dâri’l-hicre. nşr. Es’ad Tırâbzûnî. b.y.: Matbaatü Fuâd el-Hidevî, 1952.
38. Matarî, Cemaleddin Muḥammed b. Aḥmed es-Saʿdî el-Medenî. et-Taʿrîf bi-mâ âneset el-hicre min meʿâlimi dâri’l-hicre. nşr. Es’ad Tırâbzûnî. Beyrut: el-Mektebetü’l-İlmiyye, 2. Basım, 1982.
39. Medaires, Abdurrahmân. el-Medînetü’l-münevvere fi’l-asri’l-memlükî. Riyad: Merkezü’l-Melik Faysal, 2001.
40. Merâgī, Ebû Muhammed Ebû Bekr b. el-Huseyn el-Kureşî. Tahkîku’n-nusre bi telhîsi meʿâlimi Dâri’l-Hicre. nşr. Abdullâh b. Abdilhalîm Useylân, 2002.
41. Mercânî, Ebû Muhammed Afifüddin b. Abdillah b. Abdülmelik. Behcetü’n-nüfûs ve’l-esrâr fi târîhi dâri’l-hicreti’n-Nebiyyi’l-muhtâr. thk. Muhammed Abdülvehhâb el-Fadl. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ğarbi’l-İslâmî, 2002.
42. Mütercim Âsım Efendi vd. el-Okyânûsu’l-basît fi tercemeti’l-Kâmûsi’l-Muhît. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2014.
43. Nüveyrî, Ebü’l-Abbâs Şehâbüddîn Ahmed b. Abdilvehhâb b. Muhammed el-Kureşî. Nihâyetü’l-ereb fî fünûni’l-edeb. 33 Cilt. Kahire: Dârü’l-Kütüb ve’l-Vesâiki’l-Kavmiyye, 2002.
44. Safedî, Ebü’s-Safâ (Ebû Saîd) Salâhuddîn Halîl b. İzziddîn Aybeg b. Abdillâh. Aʿyânü’l-ʿaṣr ve aʿvânü’n-naṣr. thk. Ali Ebû Zeyd. 5 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikri’l-Muâsır, 1998.
45. Sehâvî, Ebü’l-Hayr Şemsüddîn Muhammed b. Abdirrahmân b. Muhammed. ed-Davʾü’l-lâmiʿ li-ehli’l-karni’t-tâsiʿ. 12 Cilt. Beyrut: Menşûrâtu Dâri Mektebeti’l-Hayâh, ts.
46. Sehâvî, Ebü’l-Hayr Şemsüddîn Muhammed b. Abdirrahmân b. Muhammed. et-Tuḥfetü’l-laṭîfe fî târîḫi’l-Medîneti’ş-şerîfe. 9 Cilt. Medine: Merkezü Buhûs ve Dirâsâti’l-Medeniyye, 2015.
47. Semhûdî, Ebü’l-Hasen Nûrüddîn Alî b. Abdillâh b. Ahmed b. Alî el-Hasenî. Vefâʾü’l-vefâ bi-ahbâri dâri’l-Mustafâ. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1998.
48. Semîn, Hasan Ahmed Abdürrezzâk. Eserü’l-mısriyyîne fi’l-hareketi’l-ilmiyye fi’l-Medîneti’ş-şerîfe hilâle karni’s-sâmini’l-hicrî. Kahire: Kahire Üniversitesi, Doktora Tezi, 2015.
49. Semlî, Huriye Saîd. el-Üser’ül-ilmiyye fi’l-Medineti’l-münevvere ve eserühâ ale’l-hayâti’l- ‘âmme fi’l-asri’l-memlûkî. Mekke: Ümmü’l-Kurâ, Doktora, 2006.
50. Sönmez, Mehmet Ali. “İbn Ferhûn, Bedreddin”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 19/492. İstanbul: TDV Yayınları, 1999.
51. Suyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr b. Muhammed eş-Şâfiî. Buğyetü’l-vuʿât fî tabakâti’l-luġaviyyîn ve’n-nühât. thk. Muhammed Ebü’l-Fazl İbrahim. 2 Cilt. Sayda: el-Mektebetü’l-Asriyye, ts.
52. Suyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr b. Muhammed eş-Şâfiî. Zeylu Tabakâti’l-huffâz li’z-Zehebî. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1998.
53. Tâceddin es-Sübkî, Ebû Nasr Abdülvehhâb b. Alî b. Abdilkâfî. Muʿcemu’ş-şuyûḫ. thk. Musṭafa İsmâîl el-ʾAʿzâmî, Beşâr ʿAvvâd, Râʾid Yûsuf el-ʿAnbekî. Beyrut: Dâru’l-Ğarbi’l-İslâmî, 2004.
54. Tâceddin es-Sübkî, Ebû Nasr Tâcüddîn Abdülvehhâb b. Alî b. Abdilkâfî. Tabakâtu’ş-şâfiʿiyyeti’l-kubrâ. 10 Cilt. Kahire: Hicru li’t-Tıbâʿati ve’n-Neşri ve’t-Tevzîʿi, 2. Basım, 1992.
55. Useylân, Abdullâh b. Abdirrahîm. el-Medînetü’l-münevvere fî âsâri’l-müellifîne ve’l-bâhisîne kadîmen ve hadîsen. Medine: Mektebetu’l-Melik Fahd el-Vataniyye, 1997.
56. Vâdî Âşî, Muhammed b. Câbir b. Muhammed b. Kâsım el-Endelüsî. Bernâmecü’l-Vâdî Âşî. thk. Muhammed Mahfûz. Beyrut: Dâru’l-Ğarbi’l-İslâmî, 1980.
57. Yûnînî, Muhyiddîn Abdülkâdir b. Ali b. Muhammed el-Ba’lebekî. Meşyehatü’l-Muhyiddin el-Yûnînî. Beyrut: el-Mektebetü’l-Asriyye, 2002.
58. Zehebî, Ebû Abdillâh Şemseddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân et-Türkmânî. el-Muʿcemü’l-muḫtaṣ bi’l-muḥaddis̱în. Tâif: Mektebetu’s-Sadîk, 1988.
59. Zehebî, Ebû Abdillâh Şemseddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân et-Türkmânî. Târîḫu’l-İslâm ve vefeyâtü’l-(ṭabaḳātü’l-)meşâhîr ve’l-aʿlâm. thk. Beşşâr Avvâd Ma’rûf. 15 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ğarbi’l-İslâmî, 2003.