Endüstri 5.0’a Doğru, Endüstriyel Tesislerde Çalışan Duygulanımını Etkileyen Faktörler: Nitel Bir Çalışma

Zeynep Ceren Enç; Asena Altın Gülova

TR EN

Endüstri 5.0’a Doğru, Endüstriyel Tesislerde Çalışan Duygulanımını Etkileyen Faktörler: Nitel Bir Çalışma

Öz

Bu çalışmanın amacı, Endüstri 5.0 bağlamında insan-makine etkileşiminin çalışan duygulanımı üzerindeki etkisini sosyo-teknik sistemler yaklaşımı çerçevesinde incelemektir. Nitel araştırma yöntemi ve fenomenolojik desen kullanılarak gerçekleştirilen saha mülakatları sonucunda elde edilen veriler istatistiksel analiz teknikleri kullanılarak değerlendirilmiştir. Araştırma bulguları, çalışanların yeni teknolojilere adaptasyonunda, "iş kaybı kaygısı", "bilinmeyenden duyulan endişe", “geçmişe duyulan özlem” gibi negatif, "fiziksel yük azalmasının getirdiği rahatlama", "statü ve gurur" “yeterlilik temelli tatmin” ve “keyif ve merak” gibi pozitif duygulanımların adaptasyon süreçlerinde belirleyici olduğu saptanmıştır. Adaptasyonu arttıran en önemli unsurların hattaki ilk liderlerin yaklaşımı, çalışanın teknolojik vizyonunun geliştirilmesi, çalışanları sürece katma, süreci sahiplenen çalışanların ödüllendirilmesi ve yeni teknolojinin işleyişinin, faydasının çalışanla paylaşılması olduğu bulgulanmıştır. Çalışmanın sonuçlarının insan merkezli üretim sistemlerinin geliştirilmesine katkı sağlayacağı düşünülmektedir.

Anahtar Kelimeler

İnsan-Makine Etkileşimi, Sosyo-Teknik Sistemler, Çalışan Duygulanımı, Endüstri 5.0, Teknoloji Kabulü

Etik Beyan

Araştırma etik standartlara uygun olarak yapılmıştır.

Factors Influencing Employee Affect in Industrial Settings Towards Industry 5.0: A Qualitative Analysis

Öz

The aim of this study is to examine the impact of human-machine interaction in the context of Industry 5.0 on employee affect within a socio-technical systems framework. Data obtained from field interviews conducted within a qualitative phenomenological research design were analyzed using thematic content analysis. Research findings have shown that negative affect such as "job loss anxiety", "anxiety about the unknown", “longing for the past”, and positive affect like "relief from physical load", "status and pride", “competence-based satisfaction” and “pleasure and curiosity” are decisive in adaptation. Key factors increasing adaptation include the approach of first-line leaders, developing technological vision of employees, involving employees in the process, rewarding those who embrace change and demonstrating technology's benefits. It is believed that the results of this study will contribute to the development of human-centered production systems.

Anahtar Kelimeler

Socio-Technical Systems, Human–Machine Interaction, Employee Affect, Industry 5.0, Technology Acceptance

Etik Beyan

The research was conducted in accordance with ethical standards.

Kaynakça

Bagozzi, R. P., Gopinath, M., & Nyer, P. U. (1999). The role of emotions in marketing. Journal of the Academy of Marketing Science, 27(2), 184–206. https://doi.org/10.1177/0092070399272005
Bainbridge, L. (1983). Ironies of automation. Automatica, 19(6), 775–779. https://doi.org/10.1016/0005-1098(83)90046-8
Başkale, H. (2016). Nitel araştırmalarda geçerlik, güvenirlik ve örneklem büyüklüğünün belirlenmesi. Dokuz Eylül Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Elektronik Dergisi, 9(1), 23–28. https://dergipark.org.tr/tr/pub/deuhfed/article/586804
Baxter, G., & Sommerville, I. (2011). Socio-technical systems: From design methods to systems engineering. Interacting with Computers, 23(1), 4–17. https://doi.org/10.1016/j.intcom.2010.07.003
Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu. (2023). Toplum 5.0 araştırma raporu. https://www.btk.gov.tr/uploads/pages/arastirma-raporlari/toplum-5-0-arastirma-raporu.pdf
Bostrom, R. P., & Heinen, J. S. (1977). MIS problems and failures: A socio-technical perspective. MIS Quarterly, 1(3), 17–32. https://doi.org/10.2307/248710
Braun, V., & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77–101. https://doi.org/10.1191/1478088706qp063oa
Brief, A. P., & Weiss, H. M. (2002). Organizational behavior: Affect in the workplace. Annual Review of Psychology, 53, 279–307. https://doi.org/10.1146/annurev.psych.53.100901.135156
Cieslak, V., & Valor, C. (2025). Moving beyond conventional resistance and resistors: An integrative review of employee resistance to digital transformation. Cogent Business & Management, 12(1), Article 2442550. https://doi.org/10.1080/23311975.2024.2442550
Creswell, J. W. (2023). Nitel araştırma yöntemleri (M. Bütün & S. B. Demir, Çev. Ed.; 7. baskı). Siyasal Kitabevi.

Gülova, A. A. (2004). Modern sonrası paradigmaların örgüt kuramı ve örgüt çalışmalarına yansımaları [Yayımlanmamış doktora tezi]. Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
Hoong, A. L. S., & Lim, T. M. (2014). Positive and negative affect on the adoption of knowledge sharing tools in enterprises. 2014 IEEE International Conference on Progress in Informatics and Computing (PIC), 610–614. https://doi.org/10.1109/PIC.2014.6972407
International Federation of Robotics. (2025). World robotics 2025: Industrial robots executive summary. https://ifr.org/img/worldrobotics/Executive_Summary_WR_2025_Industrial_Robots.pdf
Kırmızı, C. (2023). Pozitif ve negatif duygulanımın yenilikçi iş davranışı üzerine etkisinde öz şefkatin rolü: Karma bir araştırma [Doktora tezi, Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
Kim, B. J., & Kim, M. J. (2024). How artificial intelligence-induced job insecurity shapes knowledge dynamics: The mitigating role of AI self-efficacy. Journal of Business Research, 168, Article 114205. https://doi.org/10.1016/j.jbusres.2024.114205
Koçel, T. (2019). İşletme yöneticiliği (16. baskı). Beta Yayınları.
Kumar, K. (1999). Sanayi sonrası toplumdan post-modern topluma: Çağdaş dünyanın yeni kuramları. Dost Kitabevi.
Lee, J. D., & See, K. A. (2004). Trust in automation: Designing for appropriate reliance. Human Factors, 46(1), 50–80. https://doi.org/10.1518/hfes.46.1.50_30392
Marr, B. (2020). Yapay zeka devrimi: Dijital dönüşüm işinizi nasıl etkileyecek. Akbank Yayınları.
Masuda, Y. (1980). The information society as post-industrial society. Institute for the Information Society.
Min, X., David, J. M., & Kim, S. H. (2018). The fourth industrial revolution: Opportunities and challenges. International Journal of Financial Research, 9(2), 90–95. https://doi.org/10.5430/ijfr.v9n2p90
Molino, M., Cortese, C. G., & Ghislieri, C. (2021). Technology acceptance and leadership 4.0: A quali-quantitative study. International Journal of Environmental Research and Public Health, 18(20), 10845. https://doi.org/10.3390/ijerph182010845
Moniz, A., & Krings, B. J. (2014). Technology assessment approach to human-robot interactions in work environments. 2014 IEEE 7th International Conference on Human System Interactions (HSI), 282–289. https://doi.org/10.1109/HSI.2014.6860490
Mumford, E. (2006). The story of socio-technical design: Reflections on its successes, failures and potential. Information Systems Journal, 16(4), 317–342. https://doi.org/10.1111/j.1365-2575.2006.00221.x
Norman, D. A., Ortony, A., & Russell, D. M. (2003). Affect and machine design: Lessons for the development of autonomous machines. IBM Systems Journal, 42(1), 38–44. https://doi.org/10.1147/sj.421.0038
Oostveen, A.-M., Eimontaite, I., & Fletcher, S. (2025). Human factors in digital manufacturing technology adoption: A workforce perspective. The International Journal of Advanced Manufacturing Technology, 140(11–12), 6575–6593. https://doi.org/10.1007/s00170-025-16524-5
Plutchik, R. (2001). The nature of emotions. American Scientist, 89(4), 344–350. https://doi.org/10.1511/2001.4.344
Pugh, A. J. (2024). The last human job: The work of connecting in a disconnected world. Princeton University Press. https://doi.org/10.2307/jj.9446861
Riedelbauch, D., Höllerich, N., & Henrich, D. (2023). Benchmarking teamwork of humans and cobots: An overview of metrics, strategies, and tasks. IEEE Access, 11, 44046–44066. https://doi.org/10.1109/ACCESS.2023.3271602
Russell, J. A. (2003). Core affect and the psychological construction of emotion. Psychological Review, 110(1), 145–172. https://doi.org/10.1037/0033-295X.110.1.145
Russell, J. A. (2009). Emotion, core affect, and psychological construction. Cognition and Emotion, 23(7), 1259–1283. https://doi.org/10.1080/02699930902809375
Saklı, A. R. (2007). Kapitalist gelişim sürecinde fordizm ve post-fordizm. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 6(20), 1–26. http://www.esosder.org
Schwab, K. (2016, Ocak 14). The fourth industrial revolution: What it means and how to respond. World Economic Forum. https://www.weforum.org/stories/2016/01/the-fourth-industrial-revolution-what-it-means-and-how-to-respond/
Schwabe, H., & Castellacci, F. (2020). Automation, workers' skills and job satisfaction. PLOS ONE, 15(11), Article e0242929. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0242929
Sharma, A., & Singh, B. J. (2020). Evolution of industrial revolutions: A review. International Journal of Innovative Technology and Exploring Engineering, 9(11), 346–351. https://doi.org/10.35940/ijitee.I7144.0991120
Sığrı, Ü. (2018). Nitel araştırma yöntemleri. Beta Yayınları. Türkiye AI. (t.y.). Yapay zekanın doğuşu. https://turkiye.ai/ctl-stories/yapay-zekanin-dogusu/
Türkiye Cumhuriyeti Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı. (2023). Türkiye'nin sanayi devrimi yol haritası: Dijital Türkiye. https://www.sanayi.gov.tr/tsddtyh.pdf
Valtonen, A., & Holopainen, M. (2025). Mitigating employee resistance and achieving well-being in digital transformation. Information Technology & People, 38(8), 42–72. https://doi.org/10.1108/ITP-05-2024-0701
Venkatesh, V., & Davis, F. D. (2000). A theoretical extension of the technology acceptance model: Four longitudinal field studies. Management Science, 46(2), 186–204. https://doi.org/10.1287/mnsc.46.2.186.11926
Venkatesh, V., Morris, M. G., Davis, G. B., & Davis, F. D. (2003). User acceptance of information technology: Toward a unified view. MIS Quarterly, 27(3), 425–478. https://doi.org/10.2307/30036540
Weiss, A., & Huber, A. (2016). User experience of a smart factory robot: Assembly line workers demand adaptive robots. Societies, 6(3), Madde 23. https://doi.org/10.48550/arXiv.1606.03846
Weiss, A., Wortmeier, A.-K., & Kubicek, B. (2021). Cobots in Industry 4.0: A roadmap for future practice studies on human–robot collaboration. IEEE Transactions on Human-Machine Systems, 51(4), 335–345. https://doi.org/10.1109/THMS.2021.3092684
Yang, C., Zhu, Y., & Chen, Y. (2022). A review of human–machine cooperation in the robotics domain. IEEE Transactions on Human-Machine Systems, 52(1), 15–28. https://doi.org/10.1109/THMS.2021.3131684
Yıldız, A. (2018). Endüstri 4.0 ve akıllı fabrikalar. Sakarya Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 22(2), 546–556. https://doi.org/10.16984/saufenbilder.337654

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

İnsan Kaynakları Yönetimi

Bölüm

Araştırma Makalesi

Yazarlar

Zeynep Ceren Enç ^*
0009-0003-6261-1536
Türkiye

Asena Altın Gülova
0000-0003-2914-0632
Türkiye

Yayımlanma Tarihi

29 Haziran 2026

Gönderilme Tarihi

31 Mart 2026

Kabul Tarihi

4 Haziran 2026

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2026 Cilt: 3 Sayı: 1

IZ

https://izlik.org/JA78SR75KL

APA

Enç, Z. C., & Altın Gülova, A. (2026). Endüstri 5.0’a Doğru, Endüstriyel Tesislerde Çalışan Duygulanımını Etkileyen Faktörler: Nitel Bir Çalışma. Sosyoekonomik Araştırmalar Dergisi, 3(1), 101-126. https://izlik.org/JA78SR75KL

AMA

1.Enç ZC, Altın Gülova A. Endüstri 5.0’a Doğru, Endüstriyel Tesislerde Çalışan Duygulanımını Etkileyen Faktörler: Nitel Bir Çalışma. SARD. 2026;3(1):101-126. https://izlik.org/JA78SR75KL

Chicago

Enç, Zeynep Ceren, ve Asena Altın Gülova. 2026. “Endüstri 5.0’a Doğru, Endüstriyel Tesislerde Çalışan Duygulanımını Etkileyen Faktörler: Nitel Bir Çalışma”. Sosyoekonomik Araştırmalar Dergisi 3 (1): 101-26. https://izlik.org/JA78SR75KL.

EndNote

Enç ZC, Altın Gülova A (01 Haziran 2026) Endüstri 5.0’a Doğru, Endüstriyel Tesislerde Çalışan Duygulanımını Etkileyen Faktörler: Nitel Bir Çalışma. Sosyoekonomik Araştırmalar Dergisi 3 1 101–126.

IEEE

[1]Z. C. Enç ve A. Altın Gülova, “Endüstri 5.0’a Doğru, Endüstriyel Tesislerde Çalışan Duygulanımını Etkileyen Faktörler: Nitel Bir Çalışma”, SARD, c. 3, sy 1, ss. 101–126, Haz. 2026, [çevrimiçi]. Erişim adresi: https://izlik.org/JA78SR75KL

ISNAD

Enç, Zeynep Ceren - Altın Gülova, Asena. “Endüstri 5.0’a Doğru, Endüstriyel Tesislerde Çalışan Duygulanımını Etkileyen Faktörler: Nitel Bir Çalışma”. Sosyoekonomik Araştırmalar Dergisi 3/1 (01 Haziran 2026): 101-126. https://izlik.org/JA78SR75KL.

JAMA

1.Enç ZC, Altın Gülova A. Endüstri 5.0’a Doğru, Endüstriyel Tesislerde Çalışan Duygulanımını Etkileyen Faktörler: Nitel Bir Çalışma. SARD. 2026;3:101–126.

MLA

Enç, Zeynep Ceren, ve Asena Altın Gülova. “Endüstri 5.0’a Doğru, Endüstriyel Tesislerde Çalışan Duygulanımını Etkileyen Faktörler: Nitel Bir Çalışma”. Sosyoekonomik Araştırmalar Dergisi, c. 3, sy 1, Haziran 2026, ss. 101-26, https://izlik.org/JA78SR75KL.

Vancouver

1.Zeynep Ceren Enç, Asena Altın Gülova. Endüstri 5.0’a Doğru, Endüstriyel Tesislerde Çalışan Duygulanımını Etkileyen Faktörler: Nitel Bir Çalışma. SARD [Internet]. 01 Haziran 2026;3(1):101-26. Erişim adresi: https://izlik.org/JA78SR75KL

Endüstri 5.0’a Doğru, Endüstriyel Tesislerde Çalışan Duygulanımını Etkileyen Faktörler: Nitel Bir Çalışma

Öz

Anahtar Kelimeler

Etik Beyan

Factors Influencing Employee Affect in Industrial Settings Towards Industry 5.0: A Qualitative Analysis

Öz

Anahtar Kelimeler

Etik Beyan

Kaynakça

Ayrıntılar

Birincil Dil

Konular

Bölüm

Yazarlar

Yayımlanma Tarihi

Gönderilme Tarihi

Kabul Tarihi

Yayımlandığı Sayı

IZ

Kaynak Göster