Ana Altayca Dönemi’ne Dair Bir İz: “Böri” Sözcüğünün Etimolojisi, Filolojik Gelişimi ve Mitolojik Etkisi

Abstract: The wolf motif, one of the most important motifs of Turkic mythology, based on a fundamental cult, the cult of the wolf. This animal, which called "wolf" in Oghuz language, called “böri” in Common Turkish. Since it thought that the historical development of language also represents cultural development, an examination of the etymology of the word “böri” may reveal some philological and mythological results. When the etymological origin of the word is analysed, it will be seen that it can be traced back to the Proto-Altaic Language Period, one of the oldest known words of Turkic has been uncovered, and when compared with the languages within the framework of the Altaic language family hypothesis, it will be seen that evidence of Altaic language unity has been revealed. On the other hand, important mythological details about the cult of the wolf revealed and clues to the earliest times in the history of Turkic thought obtained. In the Han-shu, a Chinese history written in 111 AD, the word "拊離 (fǔ-lí)" appears in the title of the Wu-sun ruler who was killed in 30 BC as a result of a throne dispute. However, it was determined that the Wu-sun ruler received this title from the Xiong-nu (Asian Huns) and the first known linguistic link between Turks and Xiong-nu was established. In addition, the word "böri" has found to be common in Xiong-nu language, Common Turkish, Mongolian, Korean, Japanese, Manchu-Tungus, other languages thought to be in the Altaic language family, and a word from the Proto-Altaic Language Period has reconstructed for the first time. Also based on the word "böri", it concluded that Xiong-nu language is closer to Turkish than other Altaic languages.

Türk mitolojisinin en önemli motiflerinden biri olan kurt motifi, yine temel bir kült olan kurt kültü üzerinde temellenmiştir. Oğuzcada “kurt” şeklinde anılan söz konusu hayvan, Genel Türkçede “böri” şeklinde anılmaktadır. Dilin tarihsel gelişiminin, aynı zamanda kültürel gelişimi de yansıttığı düşünüldüğünden “böri” sözcüğünün etimolojisinin incelenmesi, birtakım filolojik ve mitolojik sonuçlar ortaya koymaktadır. Sözcüğün etimolojik kökeni incelendiği zaman Ana Altayca Dönemi’ne kadar gidilebildiği, Türkçenin bilinen en eski sözcüklerinden birinin ortaya çıkarıldığı, Altay dil ailesi hipotezine söz konusu olan dillerle karşılaştırılınca Ana Altayca dil birliğine dair bir kanıt ortaya çıkarılmış olabilir. Diğer yandan bu türden bir inceleme ile birlikte kurt kültüne dair önemli mitolojik detaylar da ortaya çıkmakta, Türk düşünce tarihinin en eski zamanlarına dair kültürel ipuçları elde edilmektedir. Bu nedenle “böri” sözcüğünün etimolojisi ve filolojik gelişimi üzerinde durmak, birtakım önemli sonuçların ortaya çıkarılmasını sağlayabilir. “Böri” sözcüğüne ilk kez MS 111’de yazılan ve bir klasik Çin tarihi olan Han-shu içerisinde, “拊離 (fǔ-lí)” şeklinde geçen ve MÖ 30’da bir taht kavgası neticesinde öldürülen bir Wu-sun hükümdarının unvanında rastlanılır. Yapılan tarihsel incelemeler sonucunda söz konusu Wu-sun hükümdarının bu unvanı, Xiong-nu’lardan (Asya Hunlarından) almış olabileceği düşünülmüştür. Xiong-nu’ların, Türkçe kökenli bu unvanı kullandığı tespit edilerek filolojik bağlamda Türkçe ile Xiong-nu dili arasında bilinen ilk dil bağı da bu sayede kurulabilmiştir. Bunun dışında “böri” sözcüğünün sadece Türkçeye has olmayıp Xiong-nu dili, Türkçe, Moğolca, Korece, Japonca, Mançu-Tunguzca gibi Altay dil ailesi içerisinde olduğu düşünülen diğer dillerde de ortak bir şekilde yer aldığı görülmüş ve Ana Altayca Dönemi’ne dair bir sözcüğün ilk defa rekonstrüksiyonu yapılmıştır. Yine “böri” sözcüğünden hareketle Xiong-nu dilinin diğer Altay dillerinden ziyade Türkçeye yakın olduğu sonucu ortaya konmuştur.