Mürefte District in 1922: A Situational Assessment of Geography, Demography and Economy

Öz

This study examines the geographical, demographic, and economic conditions of the Mürefte District based on the primary source report titled “Mürefte Kazası Hakkında Coğrafî, İktisadî Malumat-ı Mücmele” (Geographical and Economical Summary Information on Mürefte District), dated November 17, 1922. The report inventories the settlement capacity of abandoned Greek villages and the region's production potential following the 1912 earthquake, the Balkan Wars, and the Turkish-Greek population exchange. Findings reveal that Mürefte was a significant economic center with 120 brick and tile factories, 35,000 acres of vineyards, Pasteur-method sericulture, and rich mineral deposits; however, due to migration and wars, it was largely deserted despite having a settlement capacity of approximately 15,000 people. The adoption of modern viticulture techniques and the achievement of European standards in wine production are noteworthy. According to the report, the district's annual revenue amounted to a substantial sum of 5,724,000 kuruş. This study highlights the value of such primary sources for the economic history of the Ottoman periphery.

Anahtar Kelimeler

• Mürefte
• Economic History
• Population Exchange
• Viticulture
• Brick and Tile Industry

1922’de Mürefte Kazası: Coğrafya, Nüfus ve Ekonomi Üzerine Bir Durum Tespiti

Öz

Bu çalışma, 17 Kasım 1922 tarihli “Mürefte Kazası Hakkında Coğrafî, İktisadî Malumat-ı Mücmele” başlıklı birincil kaynak niteliğindeki bir rapora dayanarak Mürefte Kazası’nın coğrafi, demografik ve iktisadi durumunu incelemektedir. Rapor, 1912 depremi, Balkan Savaşları ve Türk-Yunan nüfus mübadelesi sonrasında boşalan Rum köylerinin iskân kapasitesini ve bölgenin üretim potansiyelini envanterleştirmektedir. Bulgular, 120 tuğla-kiremit fabrikası, 35.000 dönüm bağ, Pasteur usulü ipek böcekçiliği ve zengin maden yataklarıyla Mürefte’nin önemli bir iktisadi merkez olduğunu; ancak göç ve savaşlar nedeniyle yaklaşık 15.000 kişilik iskân kapasitesine rağmen büyük ölçüde boşaldığını ortaya koymaktadır. Bağcılıkta fenni usullerin, şarapçılıkta Avrupa standartlarının yakalanmış olması dikkat çekicidir. Rapora göre kazanın yıllık geliri beş milyon yedi yüz yirmi dört bin kuruş gibi önemli bir miktardır. Çalışma, bu tür birincil kaynakların Osmanlı taşra iktisat tarihi için taşıdığı değeri vurgulamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Mürefte
• İktisat Tarihi
• Nüfus Mübadelesi
• Bağcılık
• Tuğla ve Kiremit Sanayi

Kaynakça

1. Ambraseys, N. N., & Finkel, C. (1987). The Saros-Marmara earthquake of 9 August 1912. Earthquake Engineering & Structural Dynamics, 15, 189-211.
2. Atabay, M. (2016). 1912 depreminin Tekirdağ’daki etkileri. M. Yıldız (Ed.), Uluslararası Tekirdağ Tarihi Sempozyumu Bildirileri (s. 645-658). Kitabevi Yayınları.
3. Atabay, M., & Borlat, B. (2012). 26-27 Temmuz 1328 (8-9 Ağustos 1912) depremi ve Dr. Yüzbaşı M. Sadi Bey. Kriter Yayınevi.
4. Ayverdi, İ. (2020). Misalli Büyük Türkçe Sözlük. Kubbealtı Neşriyat. C. 2.
5. Bağçe, 8, 6 Muharrem 1298, s. 62-63.
6. BOA (Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri, Osmanlı Arşivi), BEO (Bâbıâli Evrak Odası)., 4717/353771, 19 Zilhicce 1340/13 Ağustos 1922.
7. BOA, BEO., 4715/353610, 26 Zilkade 1340/21 Temmuz 1922.
8. BOA, MV (Meclis-i Vükela Mazbataları)., 256/63, 15 Şevval 1340/11 Haziran 1922.

9. Ceride, 11 Ocak 1891, S. 33, s. 261.
10. Cillov, H. (1952). Türkiye’de sanayi sayımları. İktisat Fakültesi Mecmuası, 13(1), 199-228.
11. Çınar, S. (2024). Trakya’da mübadele’nin Paşaili Gazetesi’ne yansımaları. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 40(110), 387-426. https://doi.org/10.33419/aamd.1577625
12. Dahiliye Vekaleti. (1928). Son teşkilât-ı mülkiyede köylerimizin adları. Hilal Matbaası.
13. Danişmend, İ. H., Güntekin, R. N., Delilbaşı, A. S., & Ataç, N. (1935). Fransızca-Türkçe resimli büyük dil kılavuzu (C. II). Kanaat Kitabevi.
14. Durmaz, O. (2026). Tekirdağ Sancağı’nın idarî ve sosyo-ekonomik yapısı (1867-1914) [Yayımlanmamış doktora tezi]. Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü.
15. Eldem, E. (2020). Of bricks and tiles: The history of a local industry in the area of Mürefte (Thrace). E. Akçetin & S. Faroqhi (Eds.), Living the good life: Consumption in the Qing and Ottoman empires of the eighteenth century (s. 433-451). Brill.
16. Emecen, F. (1996). Gelibolu. DİA, 14, 4-7.
17. Güzel, B. (2022). Kültürel süreklilik ve 'yer'in önemi: Mürefte ve şaraphaneleri [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü.
18. Hançer, T. H. (2023). 1912’de yaşanan deprem sonrasında Şarköy ve Mürefte’deki kamu çalışmaları ve Londra Sefareti aracılığıyla gelen yardımlar. Tarih Araştırmaları Dergisi, 42(74), 183-203. https://doi.org/10.35239/tariharastirmalari.1308184
19. İctihad, 1 Haziran 1923, Nr. 154, s. 3187.
20. Kallek, C. (2007). Okka. TDV İslâm Ansiklopedisi (C. 33). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
21. Kallek, C. (2020). Mil. TDV İslâm Ansiklopedisi (C. 30). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
22. Kanal, H. (2015). 20. yüzyıl başlarında Tekfurdağı Sancağı (1900-1912) [Yayımlanmamış doktora tezi]. Sakarya Üniversitesi.
23. Kanun No. 6360. (2012). On dört ilde büyükşehir belediyesi ve yirmi yedi ilçe kurulması ile bazı kanun ve kanun hükmünde kararnamelerde değişiklik yapılmasına dair kanun. 6 Aralık 2012 tarihli Resmî Gazete, Sayı: 28489. https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2012/12/20121206-1.htm
24. Kara, A., & Çavdaroğlu, M. (2020). 20. yüzyılda Osmanlı Devleti’nde tarımsal hastalık olarak mildiyö ve Halkalı Ziraat Mektebi muallimlerinden Ali Rıza Bey’in mildiyö hastalığına karşı kullanılan yöntemlere dair görüşleri. BELLEK Uluslararası Tarih ve Kültür Araştırmaları Dergisi, 2(1), 77-88.
25. Kazancıgil, R., Gökçe, N., & Öncel, M. (Ed.). (2014). Edirne vilayet salnameleri (1900-1901) (C. 2). Edirne Valiliği Yayınları.
26. Kürkman, G. (1991). Osmanlılarda ölçü ve tartılar Türk ve İslam eserleri müzesi sergi kataloğu (M. Işın & S. Kangal, Çev.). Mas Matbaacılık.
27. Mavridis, D. A. (2017). İstanbul’dan Tekirdağ’a çağdaş Yunan kimliği arayışında (İ. Kelağaahmet, Çev.). Süleymanpaşa Belediyesi Yayınları.
28. Mürefte Kazası hakkında coğrafî, iktisadî malumat-ı mücmele. (1338/1922). İkdam Matbaası.
29. Özkan, A. (2023). Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Şarköy, Mürefte ve Gaziköy (Ganos) Bölgelerinde Petrol ve Kömür Çıkarma Çalışmaları (1876-1950). Vakanüvis-Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi, 8 (Özel Sayı: Dr. Recep Yaşa’ya Armağan), 2995-3035.
30. Öztaş, S. (2024). Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk genel nüfus sayımına göre Tekirdağ’ın demografik yapısı. HUMANITAS - Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, 12 (Cumhuriyet’in 100. Yılı Özel Sayısı), 184-202. https://doi.org/10.20304/humanitas.1466010.
31. Pakalın, M. Z. (1993). Osmanlı tarih deyimleri ve terimleri sözlüğü (C. 2). Milli Eğitim Basımevi.
32. Paşaili, 1 Temmuz 1923, S. 35, s. 4.
33. Paşaili, 23 Ocak 1924, S. 91, s. 4.
34. Paşaili, 6 Haziran 1923, S. 28, s. 3.
35. Paşaili, 9 Mart 1924, S. 104, s. 2.
36. Resmî Gazete. (1946). 14 Mart Belediye kurulması hakkında karar. Açıklamalı yönetim zamandizini 1940-1949 içinde (B. A. Güler, T. Avaner, S. B. Özuğurlu, T. Çınar, C. U. Çiner, E. Dik, B. Duru, N. E. Keskin, C. Kalfa, B. Övgün & M. Turan, Ed., s. 769). Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Kamu Yönetimi Araştırma ve Uygulama Merkezi.
37. Sadi, M. (1328). Marmara Havzası’nın 26-27 Temmuz 1328 hareket-i arzı. Resimli Kitap Matbaası.
38. Sezen, T. (2006). Osmanlı yer adları (Alfabetik sırayla). Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü. Trakya Paşaili, 10 Mart 1919, S. 15, s. 1.
39. Yıldırım, M. A. (2026, Haziran 10). İpekçilik (ايپكچيليك). Ansiklopedik Türk Tarih Sözlüğü. Erişim tarihi: 3 Eylül 2026, https://sozluk.ttk.gov.tr/detay/4087/İpekçilik_(ايپكچيليك).