The Use of "bir ança / ança" as a Conjunctive Particle in Kutadgu Bilig

Abstract

Despite the extensive body of scholarship produced to date concerning Kutadgu Bilig, one of the most seminal works in the history of the Turkish language, the text continues to necessitate further investigation due to its exceptionally rich content. Consequently, features that attract scholarly attention across all areas of Turkish language and literature—including folklore, culture, and linguistics—have increasingly been elucidated through recent studies. Within the corpus of historical Turkic written languages, Kutadgu Bilig, a prominent work of 11th century Karakhanid Turkish, has been the subject of research particularly concerning its conjunctive particles and the diverse functions they fulfill. This article examines the use of the expressions bir ança and ança as conjunctive particles in repetitive binary and ternary structures, based on contextual and functional criteria. The conjunctive particle in question has been identified in Kutadgu Bilig, one of the principal works of the Karakhanid Turkish period. This particular structure has not been attested in Old Turkic texts or in later historical stages of Turkish. The study aims to demonstrate that bir ança and ança also function as conjunctive particles in addition to their adverbial, adjectival, and nominal uses, and to contribute to the inventory of conjunctive particles and the lexicon of Karakhanid Turkish. This study is structured into three main sections: The introductory section provides an overview of the work as well as general information regarding the conjunctive particles examined. The second section examines the independent uses of bir ança and ança, where they primarily function as adverbs, adjectives, or nouns and, treats the constuctions bir ança… bir ança…, bir ança… bir ança… bir ança…, and ança… ança… as a unified pattern. Arising from repeated binary or ternary usage, these structures function as a conjunctive particle. This section also offers interpretative remarks on the usage and semantic value of this particle within the text. The concluding section presents an overall assessment of the findings of the study.

Keywords

• conjunctive particle
• conjunction
• particle

Kutadgu Bilig'de "bir ança / ança" Sözcüklerinin Bağlama Edatı Olarak Kullanımı

Öz

Türk dil tarihinin en önemli eserlerinden biri olan Kutadgu Bilig üzerine bugüne dek pek çok çalışma yapılmışsa da eser barındırdığı zengin içerik nedeniyle yeni inceleme ve araştırmalara ihtiyaç duymaktadır. Bu nedenle Türk dili ve edebiyatının her alanını kapsayan folklor, kültür ve dil açısından araştırmacıların dikkatini çeken nitelikler, yapılan yeni çalışmalar ile ortaya konulmaktadır. Tarihî Türk yazı dilleri içerisinde XI. yüzyılın özelliklerini gösteren Karahanlı Türkçesinin önemli eserlerinden biri olan Kutadgu Bilig’deki bağlama edatları ve bunların farklı görevleri üzerine araştırmalar bulunmaktadır. Bu makalede, bir ança ve ança sözcüklerinin bağlam temelli ve işlevsel ölçütlere göre tekrarlı ikili ve üçlü yapılar hâlinde bağlama edatı olarak kullanımı incelenmektedir. Söz konusu bağlama edatı, Karahanlı Türkçesi dönemi eserlerinden Kutadgu Bilig’de tespit edilmiştir. Bu yapıya Eski Türkçe metinlerinde ve Türkçenin daha sonraki tarihî dönemlerinde rastlanmamıştır. Çalışma, bir ança ve ança sözcüklerinin zarf, sıfat ve ad işlevlerinin yanı sıra bağlama edatı olarak da kullanıldığını ortaya koymayı ve Karahanlı Türkçesinin bağlama edatı grubuna ve söz varlığına katkıda bulunmayı amaçlamaktadır. Makale üç başlık altında ele alınmaktadır: Giriş bölümünde eser ve bağlama edatları hakkında genel bilgilere yer verilmekte; ikinci bölümde ise bir ança ve ança sözcüklerinin tek başına kullanımında daha çok zarf, sıfat ve ad göreviyle yer aldığı beyitler ile bu sözcüklerin tekrarlı ikili ve üçlü kullanımlarında bağlama edatı işleviyle dikkat çeken bir ança… bir ança…, bir ança… bir ança… bir ança…, ança… ança… ele alınmakta ve bu bağlama edatının metindeki kullanımı ile anlamlandırılmasına dair düşünceler aktarılmaktadır. Sonuç bölümünde ise çalışma hakkında değerlendirmeler aktarılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• bağlama edatı
• zarf
• edat

Kaynakça

1. Abik, A. D. (2020). Kutadgu Bilig’de “ara…ara / ara…arala” bağlacı. Uluslararası Kutadgu Bilig Kurultayı (ss. 19-28). Türk Dil Kurumu Yayınları.
2. Ağca, F. (2020). Kutadgu Bilig’de “ara … ara(la) …” Bağlacı Üzerine. Uluslararası Kutadgu Bilig Kurultayı (ss. 59-70). Türk Dil Kurumu Yayınları.
3. Aksan, D. (1983). Sözcük Türleri I. Türk Dil Kurumu Yayınları.
4. Arat, R. R. (1991). Kutadgu Bilig I. Metin. Türk Dil Kurumu Yayınları.
5. Arat, R. R. (2003). Kutadgu Bilig II: Çeviri. Türk Tarih Kurumu.
6. Ayazlı, Ö. (2024). Eski Türkçede bir bağlama edatı: Ap ve öbekleri. Akar, A. & Balci, O. & Doğan, A. T. (Ed.), Doğu Türkçesinden Batı Türkçesine Bir Ömür: Prof. Dr. Bilâl Yücel Armağanı (ss. 61-85). PA Paradigma Akademi Yayınları.
7. Banguoğlu, T. (2015). Türkçenin Grameri. Türk Dil Kurumu Yayınları.
8. Bilgegil, K. (1982). Türkçe Dilbilgisi. Dergâh Yayınları.

9. Clauson, S. G. (1972). An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth Century Turkish. Oxford: University Press.
10. Delice, H. İ. (2012). Sözcük Türleri. Asitan Kitap.
11. Eker, S. (2011). Çağdaş Türk Dili. Grafiker Yayınları.
12. Eraslan, K. (2012). Eski Uygur Türkçesi Grameri. Türk Dil Kurumu Yayınları.
13. Ercilasun, A. B. (2012). Başlangıçtan Yirminci Yüzyıla Türk Dili Tarihi. Akçağ Yayınları.
14. Ergin, M. (2013). Türk Dil Bilgisi. Bayrak Yayınları.
15. Gabain, A. V. (2007). Eski Türkçenin Grameri. M. Akalın (Çev.). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
16. Hacıeminoğlu, N. (2015). Türk Dilinde Edatlar. Bilge Kültür Sanat.
17. Hacıeminoğlu, N. (2019). Karahanlı Türkçesi Grameri. Türk Dil Kurumu Yayınları.
18. Grönbech, K. (2011). Türkçenin Yapısı. M. Akalın (Çev.). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
19. Kaynak, O. (1969). Türkçede Bağlaçlar. Türk Dili, XIX (209), 697-705.
20. Korkmaz, Z. (1959). Türk Dilinde +ça Eki ve Bu Ek ile Yapılan İsim Teşkilleri Üzerine Bir Deneme. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 17 (1-2), 41-68.
21. Korkmaz, Z. (2017). Türkiye Türkçesi Grameri Şekil Bilgisi. Türk Dil Kurumu Yayınları.
22. Li, Y. S. (2017). C. Brockelmann’ın “Doğu Türkçesi Grameri” Dizini = Index zu C. Brockelmanns “Osttürkischer Grammatik”. Türk Dil Kurumu Yayınları.
23. Maimaiti, R. (2023). Kutadgu Bilig’deki Bağlaçların Tespiti ve Tasnifi. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (1), 322-331. https://doi.org/10.51531/korkutataturkiyat.1357415
24. Özkan Nalbant, B. (2016). Kutadgu Bilig’de Bağlama Grupları. Modern Türklük Araştırmaları Dergisi MTAD, 13 (4), 192-205. https://doi.org/10.1501/MTAD.13.2016.4.57
25. Röhrborn, K. (2015). Uigurisches Wörterbuch, Sprachmaterial der vorislamischen türkischen Texte aus Zentralasie, Neubearbeitung, II. Nomina-Pronomina-Partikeln. Teil 1: a-asvık. Stuttgart: Franz Steiner Verlag.
26. Sev, İ. G. (2012). Bağlama Edatlarıyla Bağlanan Cümleler Bağlama Grubu Oluşturabilir mi?. AİBÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 12 (2), 107-122. https://doi.org/10.11616/AbantSbe.276
27. Şirin, H. (2020). Eski Türk Yazıtları Söz Varlığı İncelemesi. Türk Dil Kurumu Yayınları.
28. Tekin, T. (2003). Orhon Türkçesi Grameri. Türk Dilleri Araştırmaları Dizisi 9.
29. Temir, A. (1956). Die Konjunktionen und Satzeinleitungen im Alt-Türkischen II. Oriens, 9 (2), 233-280. https://doi.org/10.2307/1579275
30. Uçar, E. (2017). Eski Türk Yazıtlarındaki ança’nın Türkiye Türkçesine Aktarımı Üzerine Bazı Dikkatler. TÜRÜK Uluslararası Dil, Edebiyat ve Halkbilimi Araştırmaları Dergisi, (11), 408-419. https://doi.org/10.12992/TURUK386
31. Yavuz, S. (2011). Türkiye Türkçesi Ağızlarında Bağlaçlar. Diyalektolog- Ağız Araştırmaları Dergisi, (3), 59-107. https://izlik.org/JA69RK47NY