A Comparative Analysis of the Concept of Nation in Ernest Renan and Mustafa Kemal Atatürk

Öz

This study aims to examine, from a comparative perspective, Ernest Renan’s definition of the nation—one of the major theoretical foundations of modern thought on the nation—and Mustafa Kemal Atatürk’s conception of the nation as the founder of the Republic of Turkey. The central question of the study is to identify the points at which Atatürk’s conception of the nation converges with and diverges from Renan’s theoretical approach. To this end, the theoretical framework developed by Renan in his lecture “What Is a Nation?” is analyzed in comparison with Atatürk’s conception of the nation through foundational texts such as Civil Information (Medeni Bilgiler), the programs of the Republican People’s Party, and constitutional arrangements. The study also critically evaluates the tendency to reduce Atatürk’s conception of the nation to the intellectual legacy of Ziya Gökalp. The findings indicate that Renan’s approach, which defines the nation not through objective criteria such as race, language, religion, or geography, but as a “spiritual principle” grounded in shared memories, collective forgetting, and the will to live together, bears significant parallels with Atatürk’s conception of the nation. Likewise, Atatürk’s approach points to a civic and inclusive conception of the nation based on shared history, culture, and the will to coexist rather than on ethnic or biological essentialism. Nevertheless, the study reveals notable differences between the two approaches, particularly regarding the constitutive role of language and the position of religion in the public sphere. The shifts in tone observed in Atatürk’s political discourse across different periods are interpreted not as intellectual inconsistency, but as a pragmatic political strategy necessitated by the conditions of the National Struggle. In conclusion, the study demonstrates both the relationship between the conception of the nation shaped during the founding period of the Republic and the broader legacy of modern political thought, as well as the divergences arising from its specific historical and political context.

Anahtar Kelimeler

• Conception of the Nation
• Ernest Renan
• Mustafa Kemal Atatürk
• Civic Nationhood
• Nation

Ernest Renan ve Mustafa Kemal Atatürk’te Millet Kavramının Karşılaştırmalı Analizi

Öz

Bu çalışma, modern ulus düşüncesinin önemli kuramsal kaynaklarından biri olan Ernest Renan’ın millet tanımı ile Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusu Mustafa Kemal Atatürk’ün millet tasavvurunu karşılaştırmalı bir perspektifle incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışmanın temel sorusu, Mustafa Kemal’in millet tasavvurunun Renan’ın kuramsal yaklaşımıyla hangi noktalarda örtüştüğü ve hangi noktalarda ayrıştığıdır. Bu doğrultuda Renan’ın “Ulus Nedir?” başlıklı konferansında geliştirdiği kuramsal çerçeve ile Mustafa Kemal’in millet anlayışı; Medeni Bilgiler, Cumhuriyet Halk Partisi programları ve anayasal düzenlemeler gibi kurucu metinler üzerinden analiz edilmiştir. Ayrıca Mustafa Kemal’in millet tasavvurunu Ziya Gökalp’in fikirsel mirasına indirgeyen yaklaşım eleştirel biçimde değerlendirilmiştir. Bulgular, Renan’ın ulusu ırk, dil, din ve coğrafya gibi nesnel ölçütlere indirgemeyen; ortak hatıralar, kolektif unutma ve birlikte yaşama iradesine dayalı “manevi bir ilke” olarak tanımlayan yaklaşımının Mustafa Kemal’in millet tasavvuruyla önemli ölçüde paralellik taşıdığını göstermektedir. Mustafa Kemal’in yaklaşımı da etnik ya da biyolojik özcülükten ziyade ortak tarih, kültür ve birlikte yaşama iradesine dayanan sivil ve kapsayıcı bir millet anlayışına yönelmektedir. Bununla birlikte çalışma, özellikle dilin kurucu rolü ve dinin kamusal alandaki konumu bakımından iki yaklaşım arasında belirgin farklılıklar bulunduğunu ortaya koymaktadır. Mustafa Kemal’in farklı dönemlerdeki siyasal söylemlerinde görülen ton değişiklikleri ise düşünsel bir tutarsızlık değil, Millî Mücadele koşullarının gerektirdiği pragmatik bir siyasal strateji olarak değerlendirilmektedir. Sonuç olarak çalışma, Cumhuriyet’in kuruluş döneminde şekillenen millet tasavvurunun hem modern düşünsel mirasla kurduğu ilişkiyi hem de özgül tarihsel ve siyasal koşullardan kaynaklanan farklılaşmalarını ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Millet Tasavvuru
• Ernest Renan
• Mustafa Kemal Atatürk
• Sivil Ulus Anlayışı
• Ulus

Kaynakça

1. Akyol, T. (2019). Ama hangi Atatürk (10. bs.). Doğan Kitap.
2. Anderson, B. (2020). Hayali cemaatler: Milliyetçiliğin kökenleri ve yayılması (İ. Savaşır, Çev.). Metis Yayınları.
3. Anıtkabir Derneği. (2001a). Atatürk’ün okuduğu kitaplar (Cilt 12). Anıtkabir Derneği Yayınları.
4. Anıtkabir Derneği. (2001b). Atatürk’ün okuduğu kitaplar (Cilt 19). Anıtkabir Derneği Yayınları.
5. Atay, F. R. (2004). Çankaya. Pozitif Yayınevi.
6. Atatürk, M. K. (1970). Nutuk: Cilt I, 1919–1920 (10. bs.). Millî Eğitim Basımevi.
7. Atatürk, M. K. (2010). Medeni bilgiler: Türk milletinin el kitabı (2. bs.). Toplumsal Dönüşüm Yayınları.
8. Başbuğ, İ. (2024). Atatürk anlatıyor: Biz Türk milliyetçisiyiz. Kırmızı Kedi Yayınevi.

9. Bauman, Z. (2016). Cemaatler: Güvenli olmayan bir dünyada güvenlik arayışı (N. Soysal, Çev.). Say Yayınları.
10. Berkes, N. (2016). Türkiye’de çağdaşlaşma (23. bs.). Yapı Kredi Yayınları.
11. Cumhurbaşkanlığı. (2006). Atatürk’ün kitaplığı.
12. Cündioğlu, D. (1996). Ernest Renan ve “reddiyeler” bağlamında İslam-bilim tartışmalarına bibliyografik bir katkı. Dîvân: Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi, 2, 1–94.
13. Cündioğlu, D. (1998). Türkçe Kur’an ve Cumhuriyet ideolojisi. Kitabevi Yayın.
14. Davison, A. (2020). Türkiye’de sekülarizm ve modernlik (T. Birkan, Çev.; 4. bs.). İletişim Yayınları.
15. Durgun, S. (2011). Memalik-i Şahane’den Vatan’a. İletişim Yayınları.
16. Gat, A. (2026). Uluslar: Siyasi Etnisite ve milliyetçiliğin uzun tarihi ve derin kökenleri. Bilge Kültür Sanat.
17. Gellner, E. (1992). Uluslar ve ulusçuluk (B. Ersanlı Behar& G. Göksu Özdoğan, Çev.). İnsan Yayınları.
18. Greenfeld, L. (2017). Milliyetçilik: Moderniteye giden 5 yol (A. Yılmaz, Çev.). Alfa Yayınları.
19. Greenfeld, L. (2021). Milliyetçilik: Bir kısa tarih (A. Yılmaz, Çev.). Alfa Yayınları.
20. Gözler, K. (2020). Anayasa hukukuna giriş: Genel esaslar ve Türk anayasa hukuku. Ekin Basın Yayım Dağıtım.
21. Hanioğlu, Ş. (2023). Atatürk: Entelektüel biyografisi (2. bs.). Bağlam Yayınları.
22. Hobsbawm, E. J. (2020). 1780’den günümüze milletler ve milliyetçilik: Program, mit, gerçeklik (O. Akınhay, Çev.). Ayrıntı Yayınları.
23. İnalcık, H. (2016). Atatürk ve demokratik Türkiye. Kırmızı Yayınları.
24. İnan, A. (2023). Medeni bilgiler ve M. Kemal Atatürk’ün el yazıları. Türk Tarih Kurumu.
25. İslam, İ. (1999). Atatürk, Cumhuriyet ve millî kimlik. Erdem, 11(33), 765–776.
26. Kohn, H. (1967). The idea of nationalism (2nd ed.). Collier.
27. Mango, A. (2000). Atatürk (F. Doruker, Çev.). Sabah Kitapları.
28. Mütercimler, E. (2008). Fikrimizin rehberi Gazi Mustafa Kemal. Alfa Yayınları.
29. Oran, B. (1990). Atatürk milliyetçiliği: Resmi ideoloji dışı bir inceleme. Bilgi Yayınevi.
30. Ortaylı, İ. (2018). Gazi Mustafa Kemal Atatürk. Kronik Kitap.
31. Özbudun, E. (2012). 1924 Anayasası. İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
32. Parla, T. (1993). Ziya Gökalp, Kemalizm ve Türkiye’de korporatizm. İletişim Yayınları.
33. Renan, E. (1965). Bilimin geleceği I (Z. İshan, Çev.). Ankara Üniversitesi Basımevi.
34. Renan, E. (2016). Ulus nedir? (G. Yavaş, Çev.). Pinhan Yayınları.
35. Said, E. (2013). Şarkiyatçılık (B. Ülner, Çev.). Metis Yayınları.
36. Safa, P. (2023). Türk İnkılabına bakışlar (16. bs.). Ötüken Neşriyat.
37. Sadoğlu, H. (2003). Türkiye’de ulusçuluk ve dil politikaları. İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
38. Smith, A. (1994). Millî kimlik (B. S. Şener, Çev.). İletişim Yayınları.
39. Toprak, Z. (2023). Atatürk: Kurucu felsefenin evrimi (6. bs.). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
40. Turan, Ş. (2019). Atatürk’ün düşünce yapısını etkileyen olaylar, düşünürler, kitaplar. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
41. Tütengil, C. O. (1975). Atatürk’ü anlamak ve tamamlamak. Varlık Yayınları.
42. Uluocak, Ş. (2005). Sosyo-bilişsel ve politik iletişim süreçleri açısından bir söylem evreni olarak küreselleşme ve kollektif bir aidiyet biçimi olarak ulusal kimlikler üzerine eleştirel bir söylem analizi [Yayımlanmamış doktora tezi]. Hacettepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
43. Ülken, H. Z. (1994). Türkiye’de çağdaş düşünce tarihi. Ülken Yayınları.
44. Yıldız, A. (2001). Ne mutlu Türküm diyebilene: Türk ulusal kimliğinin etno-seküler sınırları (1919–1938). İletişim Yayınları.