Genç Sosyal Medya Kullanıcılarında Haber ve Paylaşım Doğrulama Davranışı: Bilişsel, Sosyal ve Bağlamsal Etkenler Üzerine Bir Araştırma

Öz

Bu çalışma, sosyal medyada dolaşıma giren haber ve paylaşımların doğrulanma süreçlerini ve bireylerin bu süreçte geliştirdikleri eğilimleri çok boyutlu biçimde incelemektedir. Nitel yöntemle tasarlanan araştırmada, yarı yapılandırılmış görüşmelerden elde edilen veriler tematik analiz tekniğiyle çözümlenmiştir. Çalışma, haber doğrulama davranışlarını betimlemenin yanında bu davranışların arkasındaki bilişsel ve motivasyonel dinamikleri de ortaya koymaktadır. Bulgular, katılımcıların sosyal medyada karşılaştıkları haberleri doğrularken çoğunlukla bireysel yöntemlere ve kişisel sezgilere dayandığını göstermektedir. Doğrulama platformları, teyit siteleri ve tersine görsel arama gibi teknik araçlara ilişkin farkındalığın sınırlı olduğu görülmüştür. En yaygın yöntemler; haberin farklı medya mecralarında araştırılması, resmî kurumların internet sitelerinin incelenmesi ve güvenilen sosyal çevreyle görüşülmesidir. Bu durum, doğrulama davranışının sistematik medya okuryazarlığından çok gündelik güven ilişkileri ve alışkanlıklar üzerinden oluştuğunu göstermektedir. Araştırma, doğrulama eğilimini belirleyen temel unsurun haberin kişisel yaşamla ilişkisi ve algılanan etki düzeyi olduğunu ortaya koymaktadır. Katılımcılar, kendilerini veya yakınlarını doğrudan etkileyen haberlerde doğrulama ihtiyacı duymaktadır. Kişisel bağ kurulmayan içeriklerde ise bu motivasyon zayıflamaktadır. Sonuç olarak çalışma, sosyal medyada haber doğrulama davranışlarının sistematik değil, durumsal ve öznel faktörlere bağlı geliştiğini göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Gazetecilik
• Medya Çalışmaları
• Basın Çalışmaları
• Dijital Medya
• Sosyal Medya

News and Content Verification Behavior among Young Social Media Users: A Qualitative Study on Cognitive, Social, and Contextual Factors

Öz

This study investigates how individuals verify news content encountered on social media, focusing on their strategies for assessing information credibility. Utilizing a qualitative methodology, data were gathered through semi-structured interviews and analyzed thematically. The results indicate that participants primarily rely on self-devised, informal verification strategies rather than institutionalized or systematic fact-checking approaches. Awareness of professional fact-checking entities and advanced verification tools, such as reverse image searches, was generally low. The most frequently reported practices included cross-referencing across multiple news platforms, consulting official institutional sources, and seeking validation from trusted personal contacts. Perceived personal relevance emerged as a critical motivator: participants were more inclined to verify news they considered directly impactful to their lives or those of close social circles. Some participants viewed verification efforts as ineffective, often maintaining pre-existing beliefs despite contradictory evidence-a tendency consistent with cognitive dissonance theory. This suggests a psychological motivation to reduce discomfort by accepting information aligned with prior attitudes. Overall, the findings reveal that news verification behavior is driven less by formal media literacy and more by subjective, situational factors. These insights call for a reevaluation of existing media literacy frameworks and intervention strategies to better address the nuances of misinformation in digital contexts.

Anahtar Kelimeler

• journalism
• press studies
• media studies
• digital media
• social media

Kaynakça

1. Akyüz, S. S., & Akpınar, G. (2023). Politik ve kişisel yakınlıkların sosyal medyada yanlış bilgi ve yalan habere verilen tepkilere etkisi. Yeni Medya Elektronik Dergisi, 7(2), 158-174.
2. Allcott, H., & Gentzkow, M. (2017). Social media and fake news in the 2016 election. Journal of Economic Perspectives, 31(2), 211-236.
3. Baltacı, A. (2019). Nitel araştırma süreci: Nitel bir araştırma nasıl yapılır? Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 5(2), 368-388.
4. Binark, M., & Bayraktutan, G. (2013). Ayın karanlık yüzü: Yeni medya ve etik. Kalkedon Yayınları.
5. Brink, P. J. (2013). Traditional ethnography. C. T. Beck (Ed.). In Routledge international handbook of qualitative nursing research (pp. 203-212). Routledge.
6. Büyüköztürk, Ş., Kılıç Çakmak, E., Akgün, Ö. E., Karadeniz, Ş., & Demirel, F. (2017). Eğitimde bilimsel araştırma yöntemleri (23. baskı). Pegem Akademi. https://doi.org/10.14527/9789944919289
7. Castillo, C., Mendoza, M., & Poblete, B. (2011). Information credibility on Twitter [Conference presentation]. Proceedings of the 20th International World Wide Web Conference (WWW 2011) (pp. 675-684). Creswell, J. W. (2014). Research design: Qualitative, quantitative, and mixed methods approaches (4th ed.). Sage Publications.
8. Çömlekçi, M. F. (2019). Sosyal medyada dezenformasyon ve haber doğrulama platformlarının pratikleri. Gümüşhane Üniversitesi İletişim Fakültesi Elektronik Dergisi, 7(3), 1549-1563. https://doi.org/10.19145/e-gifder.583825

9. Denzin, N. K., & Lincoln, Y. S. (Eds.). (2005). The Sage handbook of qualitative research (3rd ed.). Sage Publications.
10. Ecker, U. K. H., Lewandowsky, S., Cook, J., et al. (2022). The psychological drivers of misinformation belief and its resistance to correction. Nature Reviews Psychology, 1, 13-29.
11. Erkan, G., & Ayhan, A. (2018). Siyasal iletişimde dezenformasyon ve sosyal medya: Bir doğrulama platformu olarak teyit.org. Akdeniz Üniversitesi İletişim Fakültesi Dergisi, (29. Özel Sayısı), 202-223.
12. Festinger, L. (1954). A theory of social comparison processes. Human Relations, 7(2), 117-140.
13. Guess, A. M., Lockett, D., Lyons, B., Montgomery, J. M., Nyhan, B., & Reifler, J. (2020). “Fake news” may have limited effects beyond increasing beliefs in false claims. Harvard Kennedy School Misinformation Review, 1(1).
14. Guess, A. M., Lerner, M., Lyons, B., Montgomery, J. M., Nyhan, B., Reifler, J., & Sircar, N. (2020). A digital media literacy intervention increases discernment between mainstream and false news in the United States and India. Proceedings of the National Academy of Sciences, 117(27), 15536-15545
15. Hancock, D. R., & Algozzine, B. (2006). Doing case study research: A practical guide for beginning researchers. Teachers College Press
16. Kavaklı, N. (2019). Yalan haberle mücadele ve internet teyit/doğrulama platformları. Erciyes İletişim Dergisi, 6(1), 663-682.
17. Kunda, Z. (1990). The case for motivated reasoning. Psychological Bulletin, 108(3), 480-498.
18. Kuru, O., Campbell, S. W., Bayer, J. B., Baruh, L., & Ling, R. (2022). Encountering and correcting misinformation on WhatsApp: The roles of user motivations and trust in messaging group members. In H. Wasserman & D. Madrid-Morales (Eds.), Disinformation in the Global South (pp. 88-107). Wiley.
19. Lazer, D. M., Baum, M. A., Benkler, Y., Berinsky, A. J., Greenhill, K. M., Menczer, F., ... & Zittrain, J. L. (2018). The science of fake news. Science, 359(6380), 1094-1096.
20. Lewin, K. (1951). Field theory in social science: Selected theoretical papers. (D. Cartwright, Ed.). Harper & Row.
21. Lewandowsky, S., Ecker, U. K. H., Seifert, C. M., Schwarz, N., & Cook, J. (2012). Misinformation and its correction: Continued influence and successful debiasing. Psychological Science in the Public Interest, 13(3), 106-131.
22. Martel, C., & Rand, D. G. (2024). Fact-checker warning labels are effective even for those who distrust fact-checkers. Nature Human Behaviour, 8(10), 1957-1967.
23. Metzger, M. J., Flanagin, A. J., & Medders, R. B. (2010). Social and heuristic approaches to credibility evaluation online. Journal of Communication, 60(3), 413-439.
24. Metzger, M. J., & Flanagin, A. J. (2013). Credibility and trust of information in online environments: The use of cognitive heuristics. Journal of Pragmatics, 59, 210-220.
25. Patton, M. Q. (2014). Qualitative research & evaluation methods (4th ed.). Sage Publications.
26. Pennycook, G., & Rand, D. G. (2021). The psychology of fake news. Trends in Cognitive Sciences, 25(5), 388-402.
27. Salman, G. (2023). Sosyal medyadaki yanlış bilgiye yönelik kullanıcı doğrulama davranışlarının incelenmesi. Türkiye İletişim Araştırmaları Dergisi, 44, 148-168. https://doi.org/10.17829/turcom.1196015
28. Simons, H. (2009). Case study research in practice. Sage Publications.
29. Tufekci, Z. (2017). Twitter and tear gas: The power and fragility of networked protest. Yale University Press.
30. van der Linden, S., Roozenbeek, J., & Compton, J. (2020). Inoculating against fake news about COVID-19. Frontiers in Psychology, 11, 566790.
31. Vosoughi, S., Roy, D., & Aral, S. (2018). The spread of true and false news online. Science, 359(6380), 1146-1151. Wardle, C., & Derakhshan, H. (2017). Information disorder: Toward an interdisciplinary framework for research and policymaking. Council of Europe.
32. Yıldırım, A., & Şimşek, H. (1999). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Seçkin Yayıncılık.
33. Yin, R. K. (1994). Case study research: Design and methods (2nd ed.). Sage Publications.