KÜRESEL BİR AFET BİÇİMİ OLARAK İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ VE HALK SAĞLIĞINA OLASI ETKİLERİ: BİR LİTERATÜR TARAMASI

Yıl 2025, Cilt: 7 Sayı: 2, 126 - 147, 30.12.2025

Recep Çakır , Celal İnce

Öz

Bir afet biçimi olan küresel iklim değişikliği; çevresel, ekonomik ve sosyal sistemler üzerinde çok boyutlu ve yıkıcı etkiler yaratmaktadır. Bu etkiler, özellikle halk sağlığı üzerinde doğrudan ve dolaylı sonuçlar doğurarak önemli bir halk sağlığı sorunu haline gelmektedir. Bu çalışma, küresel iklim değişikliğinin halk sağlığına olası etkilerini teorik bir çerçevede incelemekte ve iklim değişikliğinin bir çevre sorunu olmanın ötesinde, giderek derinleşen bir sağlık krizi olarak ele alınması gerektiğini vurgulamaktadır. İklim değişikliğine bağlı olarak artan sıcak hava dalgaları, uzun süreli kuraklıklar, ekstrem hava olayları (sel, fırtına, orman yangınları vb.) ve ekosistem bozulmaları; solunum yolu hastalıkları, bulaşıcı hastalıklar, beslenme yetersizlikleri ve ruh sağlığı sorunları gibi çeşitli sağlık tehditlerini beraberinde getirmektedir. Bu risklerin özellikle yaşlılar, çocuklar ve kronik hastalığı olan bireyler gibi kırılgan gruplar üzerinde daha belirgin olduğu görülmektedir. Çalışmada, iklim değişikliğiyle mücadelede sağlık sistemlerinin dayanıklılığının artırılması, erken uyarı mekanizmalarının geliştirilmesi, toplumsal farkındalığın yükseltilmesi ve halk sağlığına entegre iklim politikalarının oluşturulması gerektiği vurgulanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

İklim Değişikliği , Halk Sağlığı , Afet , Türkiye.

CLIMATE CHANGE AS A FORM OF GLOBAL DISASTER AND ITS POTENTIAL IMPACTS ON PUBLIC HEALTH: A LITERATURE REVIEW

Öz

Climate change, as a form of global disaster, generates multidimensional and destructive impacts on environmental, economic, and social systems. These impacts produce direct and indirect consequences for public health, making climate change a significant public health concern. This study examines the potential effects of climate change on public health within a theoretical framework and emphasizes that climate change should be viewed not merely as an environmental issue but as an escalating health crisis. Rising heatwaves, prolonged droughts, extreme weather events (such as floods, storms, and wildfires), and ecosystem degradation lead to various health threats, including respiratory diseases, infectious illnesses, malnutrition, and mental health problems. These risks are particularly pronounced among vulnerable groups such as the elderly, children, and individuals with chronic conditions. The study highlights the need to strengthen health system resilience, develop early warning mechanisms, enhance public awareness, and integrate climate-focused approaches into public health policies.

Anahtar Kelimeler

Climate Change , Public Health , Disaster , Türkiye

Kaynakça

• Abay, E., Sözay, K. & Şahin, Ö. C. (2022). Küresel iklim değişikliği ve orman yangınları ülke ve dünya etkileri. Sağlık ve Toplum, 32(3), 3-13.
• Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı. (2025, Şubat). Afet Türleri. https://www.afad.gov.tr/afet-turleri
• Akalın, M. (2014). İklim değişikliğinin tarım üzerindeki etkileri: bu etkileri gidermeye yönelik uyum ve azaltım stratejileri. Hitit Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 7(2), 351-377.
• Akdemir, Z. (2024). Çok kültürlü ortamlarda afet yönetimi ve sosyal hizmet. Ufkun Ötesi Bilim Dergisi, 24(2), 120-148.
• Akın, G. (2006). Küresel ısınma, nedenleri ve sonuçları. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 46(2), 29-43.
• Alexander, D. (2002). Principles of emergency planning and management. Oxford University Press.
• Alıravcı, I. D. (2022). Küresel ısınmanın enfeksiyon hastalıklarına etkisi. İstanbul Gelişim Üniversitesi Sağlık Bilimleri Dergisi, (16), 284-291.
• Aras, B. B. & Demirci, K. (2020). İklim değişikliğinin insan sağlığı üzerindeki psikolojik etkileri. Nazilli İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 1(2), 77-94.
• Bayraç, H. N. (2010). Enerji kullanımının küresel ısınmaya etkisi ve önleyici politikalar. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 11(2), 229-259.
• Bayram, H. & Dikensoy, Ö. (2006). Hava kirliliği ve solunum sağlığına etkileri. Tüberküloz ve Toraks Dergisi, 54(1), 80-89.
• Bennet, G. (1970). Bristol floods 1968. Controlled survey of effects on health of local community disaster. Br Med J, 3(5720), 454-458.
• Bolat, İ. (2022). Orman yangınlarının hava kalitesine etkisi: Antalya örneği. Bartın Orman Fakültesi Dergisi, 24(3), 651-666.
• Bozdoğan, A. E. & Yanar, O. (2016). Sınıf öğretmeni adaylarının küresel ısınmanın gelecek yüzyıldaki etkilerine ilişkin görüşleri. Karadeniz Fen Bilimleri Dergisi, 1(1), 48-60.
• Can, C. (2019). Küresel iklim değişikliği ve uluslararası çabalar. [Yayımlanmış yüksek lisans tezi]. Süleyman Demirel Üniversitesi.
• Cankardaş, S. & Sofuoğlu, Z. (2021). İklim değişikliği ve birey üzerindeki etkilerinin gözden geçirilmesi. Nesne Psikoloji Dergisi, 9(19), 139-146.
• Ceylan, A. & Kömüşçü, A. Ü. (2008). Meteorolojik karakterli doğal afetlerin uzun yıllar ve mevsimsel dağılımları. İklim Değişikliği ve Çevre, 1(1), 1-10.
• Centre for Research on the Epidemiology of Disasters-United Nations Office for Disaster Risk Reduction.(2020). The human cost of disasters; an overview of the last 20 years (2000-2019) https://www.undrr.org/publication/human-cost-disasters-overview-last-20-years-2000-2019.
• Çelik, S., Bacanlı, H. & Görgeç, H. (2008). Küresel iklim değişikliği ve insan sağlığına etkileri. Telekomünikasyon Şube Müdürlüğü. https://mgm.gov.tr/files/genel/makale/11_kureseliklimdegisikligietkileri.pdf
• Demirbaş, M. & Aydın, R. (2020). 21. yüzyılın en büyük tehdidi: küresel iklim değişikliği. Ecological Life Sciences, 15(4), 163-179.
• Demirci, M. (2015). Kentsel iklim değişikliği yönetimi. Erciyes Üniversitesi İktisadi Veve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, (46), 75-100.
• Dikmenli, Y. & Gafa, İ. (2017). Farklı eğitim kademelerine göre afet kavramı. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, (44), 21-36.
• Dinçer, S. & Özyer, Y. (2020). Dünyayı tehdit eden kuraklık tehlikesi ve su krizinin sağlık üzerine etkisi: Cape Town örneği. IBAD Sosyal Bilimler Dergisi, 5(7), 144-153.
• Doğanay, H. & Doğanay, S. (2011). Türkiye'de orman yangınları ve alınması gereken önlemler. Doğu Coğrafya Dergisi, 9(11), 31-48.
• Doruk Kondakçı, D. (2024). Değişen iklimde yaşlanmak ve iklim değişikliğini yaşamak. Geriatrik Bilimler Dergisi, 7(2), 126-136.
• Ekici, E. (2022). İklim değişikliklerinin etkilerinin azaltılmasında halk sağlığı hemşireliği. Halk Sağlığı Hemşireliği Dergisi, 4(1), 77-88.
• Erdoğan, S. (2020). Enerji, çevre ve sera gazları. Çankırı Karatekin Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 10(1), 277-303.
• Erdoğan, Z., Zeydan, Ö. & Sert, H. (2014). İklim değişikliği ve sağlık etkileri. Florence Nightingale Journal of Nursing, 16(61), 71-76.
• Gülbahar, O. (2008). Küresel ısınma, turizme olası etkileri ve Türkiye. Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi Sosyal Veve Ekonomik Araştırmalar Dergisi, 1, 160-198.
• Irmak, Y. & Mersinlioğlu Serin, G. (2023). İklim değişikliği ile mücadelede önemli bir katalizör: Sağlık faktörü. Süleyman Demirel Üniversitesi Vizyoner Dergisi, 14(38), 739-751.
• Işık, Y., Babacan, O. & Taş, T. (2023). Tek sağlık bakışıyla, küresel ısınma ve iklim değişikliğinin tarım ve hayvancılığa etkisi. Ziraat, Orman ve Su Ürünleri Alanında Akademik Çalışmalar IX.
• İlkılıç, C. & Behçet, R. (2006). Hava kirliliğinin insan sağlığı ve çevre üzerindeki etkisi. Fırat Üniversitesi Doğu Araştırmaları Dergisi, 5(1), 66-72.
• İnce, C. (2020). Afetler çağı, afetlerin yapısal dönüşümü ve COVID-19. Turkish Studies, 15(4), 565-578.
• Jetten, J., Fielding, K. S., Crimston, C. R., Mols, F., & Haslam, S. A. (2021). Responding to climate change disaster. European Psychologist, 26(3), 161–171.
• Kadıoğlu, M. (2012). Türkiye’de iklim değişikliği risk yönetimi. Ankara: Türkiye’nin iklim değişikliği II. Ulusal Bildiriminin Hazırlanması Projesi Yayını.
• Kahraman, S. & Şenol, P. (2018). İklim değişikliği: küresel, bölgesel ve kentsel etkileri. Akademia Sosyal Bilimler Dergisi, 1, 353-370.
• Karaman, S. & Gökalp, Z. (2010). Küresel ısınma ve iklim değişikliğinin su kaynakları üzerine etkileri. Tarım Bilimleri Araştırma Dergisi, 3(1), 59-66.
• Kekillioğlu, A. & Yıldız, B. (2023). İklim değişikliği, böcekler ve sağlık etkileşimi üzerine. International Conference on Scientific and Innovative Studies, 354-359.
• Nashier, İ. & Lakra, P. (2020). Global Climate change and its effects. Integrated Journal oOf Socual Sciences, 7(1), 14-23.
• Öbük, D. N ve & Sınmaz, S. (2024). İklim durumu süreci ve Türkiye'de iklim değişikliği eylem planlarının mekânsal perspektifi. Kent Akademisi, 17(3), 939-960.
• Özdemir, T. & Kiraz, D. E. (2024). Ulaşım kaynaklı emisyonların çevresel etkilerinin ve insan sağlığına yansımalarının incelenmesi: Ege Bölgesi örneği. Yüzüncü Yıl Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 29(2), 530-561.
• Özsoy, S. (2009). Su ve yaşam: suyun toplumsal önemi. [Yayımlanmış yüksek lisans tezi]. Ankara Üniversitesi.
• Öztürk, K. (2002). Küresel iklim değişikliği ve Türkiye'ye olası etkileri. Gazi Üniversitesi Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi, 22(1), 47-65.
• Partigöç, N.S. & Soğancı, S. (2019). Küresel iklim değişikliğinin kaçınılmaz sonucu: kuraklık. Dirençlilik Dergisi, 3(2), 287-299.
• Sağlar, E. (2019). İzmir ili hava kirliliğinin alansal ve zamansal olarak analizi. [Yayımlanmış yüksek lisans tezi]. Atatürk Üniversitesi.
• Scafetta, N. (2024). Impacts and risks of “realistic” global warming projections for the 21st century. Geoscience Frontiers, 15(2), 101774.
• Siddique, A. (1991). 1988 floods in Bangladesh: pattern of illness and causes of death. J Diarrhoeal Dis Res., 9(4), 310-314.
• Şen, Ö. L. (2013). Türkiye'de iklim değişikliğinin bütünsel resmi. III. Türkiye İklim Değişikliği Kongresi. İstanbul.
• Şen, Ö. L., Bozkurt, D. & Göktürk, O. M. (2013). Türkiye'de iklim değişikliği ve olası etkileri. Taşkın Sempozyumu.
• Şimşir, G., Akverdi, Y. & An, N. (2022). Değişen iklimde aşırı hava olaylarının insan sağlığı üzerinde çok boyutlu etkileri ve iklimsel risklerin vektörel hastalıklar özelinde değerlendirilmesi. Resilience, 335-370.
• T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı. (2015). Çölleşme ve Erozyonla Mücadele Genel Müdürlüğü, Türkiye çölleşme modeli ve hassasiyet haritası. Ankara. https://cem.csb.gov.tr/turkiye-collesme-modeli-ve-hassasiyet-haritasi-i-103686
• T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı. (2019). Meteoroloji Genel Müdürlüğü, 2018 yılı iklim değerlendirmesi. Ankara. https://www.mgm.gov.tr/FILES/iklim/yillikiklim/2018-iklim-raporu.pdf
• T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı. (2021). Meteoroloji Genel Müdürlüğü, 2020 yılı meteorolojik afetler değerlendirmesi. Ankara. https://mgm.gov.tr/FILES/genel/raporlar/2020MeteorolojikAfetlerDegerlendirmesi.pdf
• T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı. (2022). Meteoroloji Genel Müdürlüğü, 2021 yılı meteorolojik afetler değerlendirmesi. https://www.mgm.gov.tr/files/genel/raporlar/afetlerraporu2021.pdf
• T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı. (2023). Meteoroloji Genel Müdürlüğü, 2022 yılı iklim değerlendirmesi. https://www.mgm.gov.tr/files/iklim/yillikiklim/2022-iklim-raporu.pdf
• T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı. (2024). Meteoroloji Genel Müdürlüğü, Sonbahar mevsimi alansal yağış normalleri (1991-2020). https://www.mgm.gov.tr/veridegerlendirme/yagis-raporu.aspx?b=m#sfB
• Tarım Reformu Genel Müdürlüğü. (2021). İklim değişikliği ve tarım değerlendirme raporu. Ankara.https://www.tarimorman.gov.tr/TRGM/Belgeler/IKLIM%20DEGISIKLIGI%20VE%20TARIM%20DEGERLENDIRME%20RAPORU.pdf
• Taş, A. (2022). Son 20 yılda iklim değişikliği ve sağlık alanında yapılan çalışmalar. City Health Journal, 3(3), 61-64.
• Taşçı, M. (2019). İklim değişikliğinin gıda güvenliğine etkileri ve küresel, ulusal ve yerel ölçekli politikaların analizi. [Yayımlanmış yüksek lisans tezi]. Dokuz Eylül Üniversitesi.
• Tuğaç, Ç. (2022). İklim değişikliği krizi ve şehirler. Çevre Şehir ve İklim Dergisi, 1(1), 38-60.
• Turan, E. S. (2018). Türkiye'nin iklim değişikliğine bağlı kuraklık durumu. Doğal Afetler ve Çevre Dergisi, 4(1), 63-69.
• Türkeş, M. (2008). Küresel iklim değişikliği nedir? Temel kavramlar, nedenleri, gözlenen ve öngörülen değişiklikler. İklim Değişikliği ve Çevre, 26-37.
• Türkeş, M. (2012). Türkiye'de gözlenen ve öngörülen iklim değişikliği, kuraklık ve çölleşme. Ankara Üniversitesi Çevrebilimleri Dergisi, 4(2), 1-32.
• Yasdıman, K. (2023). Kentsel ısı adası, sıcaklık dalgaları ve halk sağlığı ilişkisi. Anadolu Bil Meslek Yüksekokulu Dergisi, 18(67), 53-65.
• Yavuz, Ö. (2013). Afetler sonrası yapılan sosyal yardımlar ve hizmetler. [Yayımlanmış yüksek lisans tezi]. Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi.
• Yurtcanlı Durmaz, S. (2019). İklim değişikliği, afetler ve insan hakları: Çevresel zorunlu göç. [Yayımlanmış doktora tezi]. Marmara Üniversitesi.
• Yücel, G. (2020). İklim mültecilerinin Türkiye’deki hukuki statüsü. Middle East Journal of Refugee Studies, 5(2), 43-62.