Türkiye’de İşitme Yetersizliği Alanında Erken Okuryazarlık Çalışmalarının Sistematik Derlemesi

Öz

Bu çalışmanın amacı, Türkiye’de işitme yetersizliği olan çocukların erken okuryazarlık becerilerine ilişkin yapılan araştırmaları sistematik olarak analiz etmektir. 2000 ve 2025 yılları arasında yayımlanan toplam yirmi çalışma (11 makale ve 9 tez) incelenmiştir. Nitel araştırma yöntemlerinden sistematik derleme modeliyle yürütülen araştırmada, çalışmalar yayın türü, araştırma deseni, katılımcılar, veri toplama araçları ve öğretim uygulamaları açısından tematik olarak analiz edilmiştir. Bulgular dört ana tema altında toplanmıştır: aile katılımı ve etkileşimli paylaşımlı kitap okuma, erken tanı ve teknolojik destek, öğretmen yeterliği ve bireyselleştirilmiş eğitim programları ile erken okuryazarlık alt bileşenlerini destekleyen stratejiler. Sonuçlar aile katılımının ve erken teknolojik desteğin çocukların dil ve okuryazarlık gelişimi üzerinde belirleyici bir etkiye sahip olduğunu ortaya koymuş, ayrıca öğretmen eğitimine duyulan ihtiyacı vurgulamıştır. Ayrıca, işitme yetersizliği olan çocukların erken okuryazarlık becerilerinin desteklenmesinde erken tanı, aile katılımı, öğretmen desteği ve çok duyulu öğretim stratejilerini bütünleştiren bütüncül bir yaklaşımın gerekliliği vurgulanmaktadır. Elde edilen bulgular doğrultusunda, gelecekteki araştırmalar ve uygulamalara yönelik çeşitli öneriler de sunulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• işitme yetersizliği
• erken okuryazarlık
• etkileşimli kitap okuma
• sistematik derleme

A Systematic Review of Early Literacy Studies on Hearing Impairment in Türkiye

Abstract

The purpose of this study was to systematically analyze research on the early literacy skills of children with hearing loss in Türkiye. A total of twenty studies (11 articles and 9 theses) published between 2000 and 2025 were examined. Using a systematic review model, the studies were analyzed according to publication type, research design, participants, data collection tools, and instructional practices. The findings were grouped under four main themes: family involvement and interactive shared book reading, early diagnosis and technological support, teacher competence and individualized education programs, and strategies supporting subcomponents of early literacy development. Early family involvement and timely technological support were found to have a significant positive impact on children’s language and literacy outcomes, and a need for improved teacher training was noted. The results highlight that fostering early literacy in children with hearing loss requires a holistic approach integrating early identification, family participation, teacher support, and multisensory instructional strategies.

Keywords

• hearing loss
• early literacy
• interactive shared book reading
• systematic review

Kaynakça

1. Akmeşe, P. P., & Küçük, D. S. (2022). İşitme kayıplı çocuklarda erken okuryazarlık becerileri. Türk Odyoloji ve İşitme Araştırmaları Dergisi, 5(1), 18-23. https://doi.org/10.34034/tjahr.1035463
2. Akmese, P. P., Kucuk, D. S., & Kirazli, G. (2024). Investigation of early literacy skills of preschool children with hearing loss. Italian Journal of Pediatrics, 50(1). https://doi.org/10.1186/s13052-024-01578-0
3. Antia, S. D., Lederberg, A. R., Easterbrooks, S., Schick, B., Branum-Martin, L., Connor, C. M., & Webb, M. Y. (2020). Language and reading progress of young deaf and hard-of-hearing children. The Journal of Deaf Studies and Deaf Education, 25(3), 334–350. https://doi.org/10.1093/deafed/enz050
4. Atlar, H. (2022). Ailelerin işitme kayıplı çocuklarıyla deneyimledikleri erken okuryazarlık yaşantılarının desteklenmesi: Eylem araştırması [Yayınlanmamış Doktora Tezi]. Anadolu Üniversitesi.
5. Atlar, H., & Uzuner, Y. (2018). Okul öncesi dönemdeki işitme kayıplı bir çocuğun gelişen okuryazarlık yaşantılarının incelenmesi. Eğitimde Nitel Araştırmalar Dergisi (ENAD), 6(1), 54–89. http://dx.doi.org/10.14689/issn.2148-2624.1.6c1s3m
6. Atlar, H., & Uzuner, Y. (2021). Annenin işitme kayıplı çocuğuyla kitaplarla yaşantılarında kullandığı stratejilerin incelenmesi. Milli Eğitim Özel Eğitim ve Rehberlik Dergisi, 1(1), 232–269.
7. Atlar, H., & Uzuner, Y. (2023). Supporting teacher development about early literacy in children with hearing loss: An action research in Turkey. European Journal of Special Education Research, 9(2), 92–121. http://dx.doi.org/10.46827/ejse.v9i2.4832
8. Avcı, E., & Atak, H. B. Ö. (2024). İşitme yetersizliği olan çocuklarda yazılı dil becerileri. Türk Odyoloji ve İşitme Araştırmaları Dergisi, 7(1), 9–13. https://doi.org/10.34034/tjahr.1399372

9. Bağcı, Ö. A., Köse, İ. E., Aksoy, A., Ekmekçi, N. H., & Topal, S. (2024). Okul öncesi dönemde işitme yetersizliği olan çocuklarla yapılan erken okuryazarlık uygulamalarının incelenmesi. Erzincan Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 26(4). https://doi.org/10.17556/erziefd.1545008
10. DesJardin, J. L., & Ambrose, S. E. (2010). The importance of the home literacy environment for developing literacy skills in young children who are deaf or hard of hearing. Young Exceptional Children, 13(5), 28–44. https://doi.org/10.1177/1096250610387270
11. DesJardin, J. L., & Eisenberg, L. S. (2007). Maternal contributions: Supporting language development in young children with cochlear implants. Ear and Hearing, 28(4), 456–469.
12. Dirks, E., & Wauters, L. N. (2015). Enhancing emergent literacy in preschool deaf and hard-of-hearing children through interactive reading. Oxford University Press.
13. Doğan, S. (2018). Bir öğretmenin okul öncesi dönemdeki işitme kayıplı bir çocukla kitap okuma uygulamalarının incelenmesi [Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Anadolu Üniversitesi.
14. Easterbrooks, S. R., & Beal-Alvarez, J. (2013). Literacy instruction for students who are deaf and hard of hearing. Oxford University Press.
15. Erfidan, G. (2022). Okul öncesi dönemdeki işitme kayıplı çocukların erken okuryazarlık becerilerinin işiten akranları ile karşılaştırmalı olarak incelenmesi [Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Hasan Kalyoncu Üniversitesi
16. Evrenkaya, N. K., & Ergül, C. (2023). An examination of the early literacy skills of five- to six-year-old children who are deaf and hard of hearing. Deafness & Education International, 25(3), 160–181. https://doi.org/10.1080/14643154.2022.2145658
17. Gerek, A. (2018). İşitme kayıplı bir çocuğun okul öncesi dönemde okumaya hazırlık becerilerinin paylaşılan okuma etkinliği ile desteklenme sürecinin incelenmesi [Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Anadolu Üniversitesi.
18. Karasu, H. P. (2014). İşitme yetersizliği olan çocuklara okul öncesi dönemde uygulanan okuma yazmaya hazırlık grup etkinlikleri. Eğitim ve Bilim, 39(174). https://doi.org/10.15390/EB.2014.2602
19. Karasu, H. P. (2020). Development of emergent literacy skills of a child with hearing loss: A longitudinal case study. Educational Studies, 46(5), 513–531. https://doi.org/10.1080/03055698.2020.1745623
20. Kargın, T., Güldenoğlu, B., & Ergül, C. (2017). Anasınıfı çocuklarının erken okuryazarlık beceri profili: Ankara örneklemi. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 18(1), 61–87. https://doi.org/10.21565/ozelegitimdergisi.299868
21. Köse, İ., Aksoy, A., Topal, S., Ekmekçi, N. H., & Aslan-Bağcı, Ö. (2024). Okul öncesi dönemde işitme yetersizliği olan çocukların erken okuryazarlık becerilerinin geliştirilmesinde kullanılan materyallerin incelenmesi. Journal of Computer and Education Research, 12(24), 823–848. https://doi.org/10.18009/jcer.1530667
22. Kuduz, B. (2023). Etkileşimli kitap okuma programının işitme yetersizliği olan 6 yaş grubu çocukların dikkat ve anlama seviyelerine etkisinin mobil EEG cihazı kullanılarak ölçülmesi [Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. KTO Karatay Üniversitesi.
23. Lederberg, A. R., Easterbrooks, S., Branum-Martin, L., Burke, V., & Tucci, S. (2025). A randomized controlled trial of foundations for literacy with children who are deaf or hard of hearing. Scientific Studies of Reading, 29(5), 433–454. https://doi.org/10.1080/10888438.2025.2519111
24. Luckner, J. L. (2017). Research synthesis. In Research in Deaf Education: Contexts, Challenges, and Considerations (pp. 325–340).
25. Marschark, M., & Hauser, P. C. (2012). How deaf children learn: What parents and teachers need to know. Oxford University Press.
26. Mayer, C., & Trezek, B. J. (2015). Early literacy development in deaf children. Oxford University Press.
27. Mayberry, R. I., Del Giudice, A. A., & Lieberman, A. M. (2011). Reading achievement in relation to phonological coding and awareness in deaf readers: A meta-analysis. The Journal of Deaf Studies and Deaf Education, 16(2), 164–188. https://doi.org/10.1093/deafed/enq049
28. Moeller, M. P. (2000). Early intervention and language development in children who are deaf and hard of hearing. Pediatrics, 106(3), 43. https://doi.org/10.1542/peds.106.3.e43
29. National Early Literacy Panel. (2008). Developing early literacy: Report of the national early literacy panel. National Institute for Literacy.
30. Okoli, C. (2015). A guide to conducting a standalone systematic literature review. Communications of the Association for Information Systems, 37,43. https://hal.science/hal-01574600v1
31. Öcü, E. (2024). 48–72 aylık işitme kayıplı ve normal işiten çocuklarda fonolojik farkındalık becerilerinin karşılaştırılması [Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Kapadokya Üniversitesi.
32. Paul, P. V. (2021). The qualitative similarity hypothesis: A commentary. Human Research in Rehabilitation, 11(2), 56–61. https://doi.org/10.21554/hrr.092101
33. Pıstav-Akmeşe, P., Sezgin, D., & Ögüt, F. (2019). Investigation of early literacy skills in preschool children with deaf and hard of hearing. International Electronic Journal of Elementary Education, 12(2), 137–143.
34. Saatçi, F. Z. (2019). 60–72 aylık işitme kayıplı ve işitme kaybı olmayan çocuklarda erken okuryazarlık becerilerinin karşılaştırılması [Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. KTO Karatay Üniversitesi.
35. Sarıkaya, E., & Uzuner, Y. (2013). İşitme engelli çocukların okuma-yazma öğrenmelerine ilişkin öğretmen görüşleri. Eğitimde Nitel Araştırmalar Dergisi, 1(1), 31–61.
36. Sezgin, D. (2019). Koklear implantlı okul öncesi çocuklarda erken okuryazarlık becerilerinin araştırılması [Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Ege Üniversitesi.
37. Tahtalıoğlu, G. (2023). Erken çocukluk dönemi, işitme yetersizliği olan çocuklar ile normal işiten çocukların fonolojik farkındalık becerilerinin karşılaştırılması [Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. İstanbul Gelişim Üniversitesi.
38. Tozak, E., & Baş, N. (2025). Exploring the early literacy experiences of a child with hearing loss in the home environment. Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 15(ISRIS 2025), 281–314. https://doi.org/10.48146/odusobiad.1731227
39. Trussell, J. W., & Easterbrooks, S. R. (2014). The effect of enhanced storybook interaction on signing deaf children’s vocabulary. Journal of Deaf Studies and Deaf Education, 19(3), 319–332. https://doi.org/10.1093/deafed/ent055
40. Turan, F., & Topcu, Z. G. (2018). Erken okuryazarlık üzerinde paylaşımlı kitap okumanın rolü: Okul ve ev ortamı açısından etkileri. Hacettepe University Faculty of Health Sciences Journal, 5(1), 11–33. https://doi.org/10.21020/husbfd.369491
41. Werfel, K. L., Reynolds, G., & Fitton, L. (2023). A longitudinal investigation of code-related emergent literacy skills in children who are deaf and hard of hearing across the preschool years. American Journal of Speech-Language Pathology, 32(2), 629–644. https://doi.org/10.1044/2022_AJSLP-22-00169
42. Whitehurst, G. J., & Lonigan, C. J. (1998). Child development and emergent literacy. Child Development, 69(3), 848–872. https://doi.org/10.1111/j.1467-8624.1998.tb06247.x
43. Yersel, B. Ö., & Durualp, E. (2024). İşitme yetersizliği olan çocukların annelerine göre etkileşimli kitap okuma: Nitel bir çalışma. The Journal of Academic Social Science, 150(150), 349–363.
44. Yoshinaga-Itano, C. (2003). From screening to early identification and intervention: Discovering predictors to successful outcomes for children with significant hearing loss. Journal of Deaf Studies and Deaf Education, 8(1), 11–30. https://doi.org/10.1093/deafed/8.1.11