Kırsal Türkiye’deki Aşırı Yaşlanmanın Coğrafi Örüntüsü Kasvetli Demografik Bir Durumu Açığa Çıkarıyor

Öz

Türkiye’de nüfus yaşlanması 2000’li yıllardan itibaren hız kazanmış, bu süreç kırsal alanlarda çok daha ileri boyutlara ulaşmıştır. 2024 itibarıyla yaşlı nüfus oranı ülke genelinde %10,6 iken kırsalda %18,2’ye yükselmiştir. Genç nüfusun dışarıya göçü, düşük doğurganlık ve yerinde yaşlanma, kırsal yaşlanmanın mekânsal örüntülerini belirleyen temel dinamiklerdir. Bu çalışma, Kırsal Türkiye’de aşırı yapısal yaşlanmanın mekânsal paternlerini ortaya koymayı amaçlamakta; köy ve mahalle ölçeğinde üretilen yaşlanma haritaları ile doğurganlık, göç, yükselti ve ana morfolojik yapı ilişkilerini analiz etmektedir. Bulgular, Türkiye’deki 39.687 kırsal yerleşmenin %85’inden fazlasının yaşlı, çok yaşlı veya aşırı yaşlı kategorilerinde yer aldığını; tüm kırsal yerleşmelerin %5’inde ise nüfusun en az yarısının 65 yaş ve üzerinden oluştuğunu göstermektedir. Birçok kırsal yerleşmede nüfusun eşzamanlı olarak azalması ve yaşlanması, kırsalın gelecekteki sürdürülebilirliğini tehdit eden ikiz bir demografik sürece işaret etmektedir. Araştırma, kırsal yaşlanmanın mekânsal paternlerini, sosyal politika ve uygulamalarında yararlanılmak üzere bir çerçeve olarak ortaya koymanın yanı sıra bir dizi yeni araştırma sorularının gündeme alınmasını önermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Kırsal yaşlanma
• Aşırı yaşlanma
• Yaşlanmanın mekânsallığı
• • Bölgesel yaşlanma farklılıkları
• Yaşlanma geçişi
• Mekânsal analiz
• Kırsal Türkiye

Geographic Patterns of Hyper-Aging in Rural Türkiye Uncovers Bleak Demographic Situation

Öz

Population aging in Türkiye has accelerated since the early 2000s, with the process reaching much more advanced levels in rural areas. As of 2024, while the share of the older population stands at 10.6% nationwide, it rises to 18.2% in rural areas. Out-migration of younger cohorts, low fertility, and aging in place constitute the main dynamics shaping the spatial patterns of rural aging. This study aims to reveal the spatial patterns of hyper-structural aging in rural Türkiye by producing aging maps at the village and neighbourhood levels and by analysing the relationships between aging, fertility, migration, elevation, and major morphological units. The findings indicate that more than 85% of Türkiye’s 39,687 rural settlements fall into the categories of aged, very aged, or hyperaged, and that in 5% of all rural settlements, at least half of the population consists of individuals aged 65 and over. In many rural settlements, simultaneous population decline and rapid aging point to a dual demographic process that threatens the future sustainability of rural areas. Beyond these demographic dynamics, limited access to health and social services, low income levels, and spatial isolation further intensify the challenges of aging in rural settings. This study provides a spatial framework to inform social policy and practice and calls for the formulation of new research questions on rural aging.

Anahtar Kelimeler

• Rural aging
• Hyper-aging
• Spatiality of aging
• Regional aging differences
• Aging transition
• Spatial analysis
• Rural Türkiye

Kaynakça

1. Akdemir, Ş., Kougnigan, E. A., Keskin, F., Akcaoz, H. V., Boz, İ., Kultar, İ., Miassi, Y. E., Kusek, G., Turker, M. (2021). Aging population and agricultural sustainability issues: Case of Turkey. New Medit, 20 (4). https://doi.org/10.30682/nm2104d. google scholar
2. Albayrak, L., Yılmaz, C. (2023). Aktif yaşlılıkta kırsalın yeri ve önemi; Artvin örneği (Ardanuç, Şavşat). Kesit Akademi Dergisi, 9 (35), 552-575. https://doi.org/10.29228/kesit.70174. google scholar
3. Apak, E., Apak, H., Doğan, B. (2021). Kırsal alanda yaşayan yaşlılarda sosyal dışlanma: Sosyodemografik değişkenlerle ilişkiler. Akademik MATBUAT, 5(2), 143-164. google scholar
4. Arun Ö. (2013). Ageing in Turkey: “The Peter Pan Syndrome?”. In Joseph Troisi, Hans-Joachimvon Kondratowitz (Eds.), Ageing in the Mediterranean, (pp.297-323). London: Policy Press. google scholar
5. Atkins, M.T. & Tonts, M. (2016). Exploring Cities through a Population Ageing Matrix: a spatial and temporal analysis of older adult population trends in Perth, Australia. Australian Geographer, 47(1), 65-87. DOI:10.1080/00049182.2015.1110087. google scholar
6. Berry, E.H. and Glasgow, N. (2013). Conclusions and Policy Implications for Aging in Rural Places. Nina Glasgow and E. Helen Berry (Eds.), Rural Aging in 21st Century America, (p.355-368). Dordrecht-Heidelberg-New York-London: Springer. google scholar
7. Beyaz, C. (2023). Kırda Yaşlanma ve Güncel Tezahürleri. İstanbul: İLKE İlim Kültür Eğitim Vakfı, Politika Notu: 2023/51. https://doi.org/10.26414/pn051. google scholar
8. Buffel, T. & Phillipson, C. (2018). Urban ageing: New agendas for geographical gerontology. In M.W. Skinner, G.J., Andrews, M.P.Cutchin (Eds.), Geographical Gerontology: Perspectives, Concepts, Approaches, (pp.123-135). New York: Routledge. google scholar

9. Çalışkan, N. (2023). Kırsal Bölgede Yaşayan Yaşlı Bireylerde Yaşam Doyumu Düzeylerinin Belirlenmesi. Konya. Necmettin Erbakan Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü YL Tezi. google scholar
10. Çelik Açıcı, G. (2019). Kırsal Alanda Yaşlılık: Sorunlar, Beklentiler ve Çözüm Önerileri. Antalya: Akdeniz Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü YL Tezi. google scholar
11. Devlet Planlama Teşkilatı-DPT (2007). Türkiye’de Yaşlıların Durumu ve Yaşlanma Ulusal Eylem Planı. Ankara: DPT. google scholar
12. Dinç, B. (2021). Türkiye’de yaşlıların iç göç hareketlerine katılımı ve uyum becerilerinin incelenmesi. Türkiye Sosyal Hizmet Araştırmaları Dergisi, 5 (2), 120-139. google scholar
13. Duvan Kokaçya, E., Davran, M.K. (2022). Kırsal alanda yaşayan yaşlıların yaşlılık algıları: Osmaniye İli Kadirli İlçesi örneği. MAS Journal of Applied Sciences, 7(3), 710-721. https://doi. org/10.5281/zenodo.8201177. google scholar
14. Erdal, H., Yıldırım, B.U. (2025). Dijitalleşme ve yaşlanma sürecinde kırsal topluluk: Gökçekuyu Köyü’nde saha deneyimi İki bakış iki tartışma. Senex: Yaşlılık Çalışmaları Dergisi, 8 (2), 3-8. google scholar
15. Erol, O. (1992). Türkiye Jeomorfoloji Haritası (1.000.000 Ölçekli). Ankara: MTA. https://www. mta.gov.tr/v3.0/hizmetler/jeomorfolojibas (Erişim Tarihi 17.10.2020) google scholar
16. Glasgow, N., Brown, D.L. (2012). Rural ageing in the United States: Trends and contexts. Journal of Rural Studies, 28 (4), 422-431. https://doi.org/10.1016/j.jrurstud.2012.01.002. google scholar
17. Glasgow, N., Berry, E.H. (2013). Introduction to rural aging in twenty-first century America. In Nina Glasgow and E. Helen Berry (Eds.), Rural Aging in 21st Century America, (p.1-13). Dordrecht-Heidelberg-New York-London: Springer. google scholar
18. Gönüllü Taşkesen, C. (2017). Kırsal ve kentsel alanlarda yaşlanma, yaşlılık ve yaşlılar: Denizli İli örneği. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 4 (1), 92-124. https://doi.org/10.30798/makuiibf.323102. google scholar
19. Güler, Z., Güler, N., Özsel, D. (2016). Kırsal kesimde “yaşlı kadın” olmak. Uluslararası Bilimsel Araştırmalar Dergisi, 1 (2), 201-215. https://doi.org/10.21733/ibad.63. google scholar
20. HelpAge International (2014). Annual Report and Financial Statements 2013/2014. https:// www.helpage.org/silo/files/annual-report-and-financial-statements-2014.pdf (Erişim Tarihi:18.11.2025) google scholar
21. Işıkoğlu, P.S. (2023). Yaşlılıkta sosyal sorunlar ve mekân: kır/kent bağlamında bir değerlendirme. International Social Sciences Studies Journal, 9 (108), 5429-5441. google scholar
22. Joseph, A.E., Cloutier-Fisher, D. (2004). Ageing in rural communities: Vulnerable people in vulnerable places. In Gavin J. Andrews, David R. Phillips (Ed.), Ageing and Place: Perspectives, Policy, Practice, (pp.147-163). London: Routledge. google scholar
23. Kırışık, H., Erol, B. N., Mısır, F. M., Urgan, R. (2024). Kırsal alanda yaşlanan yetişkinlerde Bocce oyunu aracılığıyla aktif ve başarılı yaşlanmanın desteklenmesi: Nitel bir çalışma. İstanbul University Journal of Sociology, 44 (1), 313-346. https://doi.org/10.26650/SJ.2024.44.1.0071. google scholar
24. Köse, M., Aydın, Y. (2022). Coğrafi mekânın yaşlanma üzerindeki etkilerinin incelenmesi. Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 25 (48), 325-341. https://doi.org/10.31795/ baunsobed.1085158. google scholar
25. Krout, J.A. (Ed.). (1994). Providing Community-Based Services to the Rural Elderly. Thousand Oaks: Sage. google scholar
26. Kurtege Sefer, B. (2025). Kırdaki yaşlılara yönelik politikaların değerlendirmesi ve topluluk temelli politika önerileri. Senex: Yaşlılık Çalışmaları Dergisi, 9 (1), 3-14. google scholar
27. Küçük, M. (2016). Kırsal alanlarda yaşlı yerel halkın karşılaştığı sorunlar: Konya İli Derebucak İlçesi üzerine bir inceleme. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 18 (1), 29-48. google scholar
28. Lee, R.D. (1994). The formal demography of population aging, transfers and the economic life cycle. in Linda G. Martin & Samuel H. Preston (Eds), Demography of Aging, (pp. 8-49). Washington, DC: National Academy Press. google scholar
29. McCraken, K., Phillips D.R. (2005). International demographic transitions. In Gavin J. Andrews and David R. Phillips (Eds.), Ageing and Place: Perspectives, Policy, Practise, (pp.36-60). London: Routledge. google scholar
30. Nazlı, A. R., Kapucu, S., Gönderen Çakmak, H. S. (2025). Tarım ve kırsal yaşam aktif yaşlanma için bir fırsat olabilir mi? Avrasya Sağlık Bilimleri Dergisi, 8 (3), 204-209. https://doi.org/10.53493/ avrasyasbd.1687141. google scholar
31. Özgür, E.M., Yakar, M. (2025). Demografik yaşlanmayı haritalamak: “Türkiye›nin mekânsal yaşlanma örüntüleri sosyal planlama ve sosyal hizmet için ne anlama geliyor?». Sosyal Politika Çalışmaları Dergisi, 25, 69, (Yayında) google scholar
32. Özgür, Ö., Sabbağ, Ç. (2014). Kırsal Alanda Yaşlılık: Adıyaman Samsat Örneği. Ankara: Sabev Yayınları. google scholar
33. Özlü, S., Dedeoğlu Özkan, S., Beyazlı, D. (2020). Kırsallık göstergeleri bağlamında Türkiye illerinin kümelenmesi ve devinimi. Coğrafya Dergisi, 40, 231-245. https://doi.org/10.26650/ JGEOG2020-0019. google scholar
34. Phillipson, C., Scharf, T. (2005). Rural and urban perspectives on growing old: developing a new research agenda. European Journal of Ageing 2, 67–75. https://doi.org/10.1007/s10433-005-0024-7 google scholar
35. Rozanova, J., Dosman, D., de Jong Gierveld, J. (2008). Participation in rural contexts: Community matters. In N. Keating, (Ed.), Rural Ageing: A Good Place to Grow Old? (pp.75-86). Bristol: Policy Press. google scholar
36. Scharf, T., Walsh, K., O’Shea, E. (2016). Ageing in rural places. In M. Shucksmith and D. Brown (Eds), Routledge International Handbook of Rural Studies, (Chapter 4). Oxon: Routledge. google scholar
37. Selin, H. (Ed.) (2021). Aging Across Cultures: Growing Old in the Non-Western World. Cham, Switzerland: Springer. google scholar
38. Sims-Gould, J., Martin-Matthews, A. (2007). Family caregiving or caregiving alone: Who helps the helper? Canadian Journal on Aging, 26 (1), 27-45. https://doi.org/10.3138/cja.26.suppl_1.027. google scholar
39. Skinner, M.W. and Winterton, R. (2018). Rural ageing: Contested spaces, dynamic places. In M.W. Skinner, G.J. Andrews, M.P. Cutchin (Eds.), Geographical Gerontology: Perspectives, Concepts, Approaches, (pp.136-148). New York: Routledge. google scholar
40. T.C. Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı (2012). Türkiye’de Yaşlıların Durumu ve Yaşlanma Ulusal Eylem Planı Uygulama Programı. Ankara: Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı, Özürlü ve Yaşlı Hizmetleri Genel Müdürlüğü. google scholar
41. T.C. Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı (2019). On Birinci Kalkınma Planı (2019-2023). Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı. google scholar
42. T.C. Kalkınma Bakanlığı (2013). Onuncu Kalkınma Planı, 2014-2018. T.C. Kalkınma Bakanlığı. google scholar
43. T.C. Kalkınma Bakanlığı (2014). Onuncu Kalkınma Planı 2014-2018: Yaşlanma Özel İhtisas Komisyonu Raporu. T.C. Kalkınma Bakanlığı. google scholar
44. T.C. Kalkınma Bakanlığı (2018). On Birinci Kalkınma Planı 2019-2023: Yaşlanma Özel İhtisas Komisyonu Raporu. T.C. Kalkınma Bakanlığı. google scholar
45. T.C. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (2019). Nüfus Yoğunluğu ve Kentsel İşlevler ile Türkiye’de İlçelerin Kentleşme Düzeylerinin Ölçülmesi. Ankara: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Kalkınma Ajansları Genel Müdürlüğü Yayını. google scholar
46. Tufan, İ. (2007). Birinci Türkiye Yaşlılık Raporu 2007. Antalya: Gero Yayınları. Tümertekin, E. (1968). Türkiye’de İç Göçler. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Yayınları. google scholar
47. Türkiye İstatistik Kurumu-TÜİK (2023). Kent-Kır Nüfus İstatistikleri Haber Bülteni, 2022. https:// data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Kent-Kir-Nufus-Istatistikleri-2022-49755. google scholar
48. Türkiye İstatistik Kurumu-TÜİK (2025a). İstatistiklerle Yaşlılar Haber Bülteni, 2024. https://data. tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Istatistiklerle-Yaslilar-2024-54079. google scholar
49. Türkiye İstatistik Kurumu-TÜİK (2025b). Doğum İstatistikleri 2024: İl ve Kent-Kır Sınıflamasına Göre Toplam Doğurganlık Hızı. https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Dogum-Istatistikleri-2024-54196. google scholar
50. Uyanık, Y., Yüksel, A. (2018). Yaşlılara yönelik uygulanan sosyal politikaların kırsal bir bölgede yaşayan yaşlılara ulaşma durumunun incelenmesi. İş ve Hayat, 4 (7), 120-137. google scholar
51. Varer Akpınar, C., Ozvurmaz, S., Aykaç Koçak, A., Kurt, F. (2023). Kırsal bir bölgede yaşayan yaşlılarda yalnızlık ve yaşlılığı algılama düzeyleri. Adnan Menderes Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Dergisi, 7 (1), 92-100. https://doi.org/10.46237/amusbfd.1142012. google scholar
52. Vargün, B. (2022). Kırsalda yaşlılık: Ardahan ili örneği. Anthropology, 43, 70-79. https://doi. org/10.33613/antropolojidergisi.1103644. google scholar
53. Yakar, M. (2012). İç ve dış göçlerin kırsalda nüfusun yaş yapısına etkisi: Emirdağ İlçesi örneği. Coğrafi Bilimler Dergisi, 10 (2), 129-149. https://doi.org/10.1501/Cogbil_0000000134. google scholar
54. Yakar, M., E.M., Özgür (2022). Türkiye’de nüfus yaşlanması, yerel düzeyde tehlike çanları çalıyor! Journal of Geography, 44, 231-250. https://doi.org/10.26650/JGEOG2022-1059215. google scholar
55. Yakar, M., E.M. Özgür (2024)., Revealing ageing regions through spatial patterns: The evidence from Türkiye. Finisterra, 59, 125, 105-123. https://doi.org/10.18055/Finis32411. google scholar
56. Yıldırım, F., Purutçuoğlu, E., Abukan, B., Öztaş, D., Arıkan, E.S. (2018). Türkiye’de kırsal alanda aktif yaşlanmanın belirleyicisi olarak “sosyal hizmetler”. Social Sciences Studies Journal, 4 (21), 3141-3151. https://doi.org/10.26449/sssj.737. google scholar
57. Yılmaz, E., Turğut, U., Tosun, D., Gümüş, S. (2020). İzmir İlindeki çiftçilerin kırsal nüfusun yaşlanma eğilimi ve tarımsal faaliyetlerin devamlılığına ilişkin görüşleri. Tarım Ekonomisi Dergisi, 26 (2), 109-119. google scholar
58. Yoloğlu, A.C., Zorlu, F. (2020). Türkiye’de kırsallığın ve kırsal alanların tanımlanması: Bir yöntem denemesi. Mersin Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü e-Dergisi, 3 (2), 145-176. google scholar