Ekslibris ve Vanitas: Mülkiyet ile Dünyevi Geçicilik Arasındaki Paradoks

Öz

Kitap sahibini tanıtmak ve mülkiyeti belgelemek amacıyla kullanılan ekslibrisler, işlevsel yönlerinin ötesinde üretildikleri dönemin estetik ve sosyokültürel değerlerini yansıtan grafik sanat eserleridir. Latince "...’nın kitaplığından" anlamına gelen bu işaretler, doğası gereği biriktirmeyi ve kalıcılığı simgelerken; sanat tarihinde "her şeyin geçici olduğu" fikrine dayanan "Vanitas" temasıyla felsefi bir tezatlık oluşturmaktadır. İnsanoğlunun sahip olma arzusu ile ölümün kaçınılmazlığı arasındaki bu paradoks, çalışmanın temel problematiğini oluşturmaktadır. Literatürde ekslibris üzerine yapılan çalışmalar genellikle tarihsel döküm veya teknik sınıflandırma ile sınırlı kalmış olup Vanitas temasının bu alandaki felsefi derinliği irdelenmemiştir. Çalışmanın amacı, ekslibris sanatında mülkiyet olgusu ile geçicilik (Vanitas/Memento Mori) kavramının sentezlendiği görsel örnekler üzerinden incelemektir. Araştırmada, Rönesans’tan günümüze uzanan süreçte ölüm temasının; korkutucu bir uyarıdan, felsefi bir kabullenişe ve modern bir ironiye dönüşümü analiz edilmiştir. Nitel araştırma yönteminin benimsendiği çalışmada veriler, literatür taraması ve eser analizi teknikleri kullanılarak yorumlanmıştır. Araştırma, ekslibrislerdeki ölüm temasını görsel bir envanterin ötesinde, düşünsel ve estetik bir dönüşüm süreci olarak ortaya koyması bakımından özgün bir değer taşımaktadır. Araştırma sonucunda, ekslibrislerdeki ölüm temasının basit bir tehditten sıyrılarak mülkiyet hırsına yönelik estetik bir eleştiriye dönüştüğü saptanmıştır. Bu bağlamda Vanitas temalı tasarımlar, insanın sahip olma tutkusu ile yok oluş bilinci arasındaki ironik paradoksu görünür kılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Ekslibris
• Vanitas
• memento mori
• mülkiyet
• geçicilik
• ölüm ikonografisi

Exlibris and Vanitas: The Paradox Between Ownership and Earthly Transience

Öz

Exlibris, used to identify book owners and document ownership, are graphic artworks that, beyond their functional aspects, reflect the aesthetic and sociocultural values of the era in which they were produced. These marks, translating from Latin as "from the library of," inherently symbolize accumulation and permanence; yet, they create a philosophical contrast with the "Vanitas" theme in art history, which is based on the idea that "everything is transient." This ontological tension between the human desire to "possess" and the "inevitability of death" constitutes the core problematic of this study. Literature on exlibris has generally been limited to historical inventories or technical classifications; the philosophical depth of the Vanitas theme within this field has not been sufficiently explored. The aim of this study is to examine, through visual examples, how the phenomenon of ownership is synthesized with the concept of nothingness (Vanitas/Memento Mori) in exlibris art. The research analyzes the transformation of the death theme from the Renaissance to the present day, tracing its evolution from a frightening warning to a philosophical acceptance and, finally, to a modern irony. Adopting a qualitative research method, the study interprets data using literature review and artwork analysis techniques. The research holds unique value in that it presents the theme of death in exlibris not merely as a chronological inventory, but as a process of intellectual and aesthetic transformation. The study concludes that the theme of death in exlibris has evolved from a simple threat into an aesthetic critique of the greed for ownership. In this regard, Vanitas-themed designs manifest the ironic paradox between the human passion for possession and the consciousness of extinction.

Anahtar Kelimeler

• Exlibris
• Vanitas
• memento mori
• graphic arts
• ownership
• transiency
• ıconography of death

Kaynakça

1. Alp, K. Ö. (2014). Sembolik temsil ve hikayeleştirme olarak ekslibris okuması. Uluslararası Ekslibris Dergisi, 1(2), 34-42.
2. Atak, M., & Atak, Z. (2022). Modernite ve postmodernitede değişen ölüm algısı. İbn Haldun Çalışmaları Dergisi, 7(2), 119-133. https://doi.org/10.36657/ihcd.2022.92
3. Beyaz, E. (2015). Exlibris sanatında anlatım dili ve paylaşım (Tez No: 398353). [Yüksek lisans tezi, Haliç Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/TezGoster?key=WBc656i315e2eV6- EZV1oulKnriXgAfnvET-q4kjSLyGXW06oDYZMzXiZzk15-MW
4. Büyükparmaksız, M. A. (2020). Güncel sanata ölüm imgelerinin yansımaları. Social Sciences Studies Journal (SSSJ), 6(74), 5300-5326. https://doi.org/10.26449/sssj.2752
5. Cheney, L. D. (2018). The symbolism of the skull in vanitas: Homo bulla est. Cultural and Religious Studies, 6(5), 267-284. https://doi.org/10.17265/2328-2177/2018.05.001
6. Demir, H. (2008.). Tutkuyla yaşatılmaya çalışılan sanat alanı exlibris. Sanat Dergisi, 53-57.
7. Emir, G. E. (2017). Çağdaş baskı resim uygulamalarında ekslibris (Tez No: 497564). [Yüksek lisans tezi, Yaşar Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp?id=cgpX7nioeGNhvuNI7- umUA&no=6DI6TzL_eXvdEbGNIgHbSg
8. Goscilo, H. (2010). Vision, vanitas, and veritas: The mirror in art. Studies in 20th & 21st Century Literature, 34(2), 282-319. https://doi.org/10.4148/2334-4415.1727

9. Günay Kaygusuz, B. (2019). Tablolardaki ölüm nesneleri: Vanitas natürmort geleneği. Tykhe Sanat ve Tasarım Dergisi, 4(7), 462-478.
10. Işıksaçan, E. G. (2018). Vanitas natürmortta temsil ve imge. Atlas International Refereed Journal on Social Sciences, 4(13), 1161-1184.
11. Kendirli, E., & Eliri, İ. (2023). Ekslibris tasarımında stilizasyon ve semboller. Uluslararası Sanat ve Estetik Dergisi, 6(11), 99-111. https://doi.org/10.29228/usved.70024
12. Kocaer, D. & Şener, N. (2023). Alain Bellino’nun eserlerindeki “Vanitas” kavramı. Uluslararası Disiplinlerarası ve Kültürlerarası Sanat, 8(16), 188-201
13. Özgenç Erdoğdu, N. (2018). 17. yüzyıl Hollanda resim sanatında Vanitas imgeleri. Ulakbilge Sosyal Bilimler Dergisi, 6(21), 143-159. https://doi.org/10.7816/ulakbilge-06-21-02
14. Öztürk, D. (2019). Günümüz sanatında yaşam ve ölüm sembolü olarak kafatası (Tez No: 579458). [Yüksek lisans tezi, Işık Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp? id=i8c24jRYRQOFGcRC2DGd4Q&no=vIunvS1G6Ac7zmiVz4J_Kw
15. Pektaş, H. (2003). Exlibris. AED Yayınları.
16. Pektaş, H. (2014). Türkiye’de ekslibris. Uluslararası Ekslibris Dergisi, 1(1), 1-9.
17. Pektaş, H. (2015). Bir üniversite müzesi: İstanbul Ekslibris Müzesi. International Journal of Ex-libris / Uluslararası Ekslibris Dergisi, 2(4), 78-84.
18. Pektaş, H. (2019). Görsel iletişim tasarımı olarak ekslibris ve dijital dönüşümü. Etkileşim, 2(4), 34-42.
19. Pektaş, H. (2021). Bir iletişim nesnesi olarak ekslibris. Yeni Yüzyılda İletişim Çalışmaları Dergisi, 3, 21-31.
20. Sayın, Z. (2017). Sanatçı göstergesi olarak ekslibris. International Journal of Ex-libris / Uluslararası Ekslibris Dergisi, 4(7), 141-154.
21. Soylu, R., & Nezir, M. (2024). Philippe de Champaigne’nin “Vanitas” eserinin ikonografik çözümlemesi. Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi Uluslararası Sanat ve Tasarım Dergisi, 1(1), 3-10. Süzen, H. N. (2018). Dünden bugüne resimli kitap etiketleri (exlibris) üzerine. Sosyal Bilimler Dergisi / The Journal of Social Science, 5(22), 111-124.
22. Türk, S. (2007). Geçmişten günümüze Almanya’da ekslibris (Tez No: 211505). [Yüksek lisans tezi, Anadolu Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/TezGoster? key=wBmNpkQC9Nhi90NLW7E7-XJY1HqUc-477eOtPVkB_X1JRaVLfC8DH0VU6AcswhE8
23. Ulusu, B. (2022). Vanitas imgelerinin sanatçı ve eser örnekleminde sembolik çözümlemeleri (Tez No:711438). [Yüksek lisans tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/TezGoster? key=5XiSE4yCP_gmnukpMEp65R8-VS9zXFG9biXnH6e_EU_7_yJamC1osMgyXZRUguql
24. Uyan Dur, B. I. (2016). Metaphor and exlibris. International Journal of Ex-libris, 3(5), 122-128.
25. Uzun, İ., & Birlik, İ. (2022). Resim sanatı içinde Memento Mori kavramı. Anlambilim MTÜ Sosyal ve Beşeri Bilimler Dergisi, 2(1), 18-27.
26. Yıldız Kurşun, S. (2020). Ölüm olgusu ve Vanitas resimler üzerine bir değerlendirme. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi / The Journal of International Social Research, 13(74), 285–292.
27. Yıldız, G. (2021). Sanat eğitiminde ekslibris ve deneysel ekslibris uygulamaları (Tez No: 667182), [Yüksek lisans tezi, Ondokuz Mayıs Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/TezGoster? key=9MiDp3x86xrwjpi5-14w-aIVGi4nv2RnLGWKQDd3dJYILQHXmm1-ZcTUaKLAKR_A
28. İnternet Kaynakça
29. Pektaş, H. (2022). http://www.aed.org.tr/tr/ekslibris-tarihi-2/ Erişim Tarihi: 16.01.2026
30. Görsel Kaynakça
31. Görsel 1. Amnenophis III Kütüphanesine ait Mavi Ekslibris http://www.aed.org.tr/tr/ekslibris-tarihi-2/ ( Erişim Tarihi: 24.12.2025)
32. Görsel 2. 1450 tarihli Igler, “Hans Igler Kirpi Sizi Öpebilir”, (140x190 mm). (Sayın, 2017, 146).
33. Görsel 3. Albrecht Dürer (1471-1528). Willibald Pirckheimer exlibrisi, X4, 16,4×10,2 cm, 1524 (Beyaz, 2015, s. 19).
34. Görsel 4. Pompei’den Momento Mori mozaiği. M.Ö. 30 – M.S. 14 https://www.fotografya.gen.tr/yazdir?B03181A74B7632733963F8158D7A85F1 ( Erişim Tarihi: 26.12.2025)
35. Görsel 5. Hendrick Andriessen, Vanitas, 1649, tuval üzerine yağlıboya. https://artmuseum.mtholyoke.edu/object/Vanitas-still-life/ ( Erişim Tarihi: 26.12.2025)
36. Görsel 6. Curt Hasenohr, Heinrich Rebensburg için ekslibris, 28x11cm 1910. https://collections.imm.hu/kereses/alkoto/hasenohr-hoelloff-curt/1034944?order=creation ( Erişim Tarihi: 26.12.2025)
37. Görsel 7. Cesare Zangirolami için Ekslibris, Linol Baskı, İtalya, 1907. https://www.worthpoint.com/worthopedia/italian-Vanitas-bookplate-skull-child-106340299 ( Erişim Tarihi: 12.01.2026)
38. Görsel 8. Dr. Ernst Sträussler ekslibrisi, 1916 https://www.zvab.com/kunst-grafik-poster/Exlibris-Ernst-Str%C3%A4ussler-Art-Memento-Mori/30916423223/bd ( Erişim Tarihi: 12.01.2026)
39. Görsel 9. James C. Thomson (1887-1960) Ekslibrisi https://www.wonderbk.com/bookseller/it-will-either-get-better-or-it-wont/?srsltid=AfmBOor4tOoV3bhOiT8Kp53yXbiXbmKad6gCNBrKYHMJNShJO4NSfUHF ( Erişim Tarihi: 12.01.2026)
40. Görsel 10. S. Saitoh ekslibrisi, 1995 http://art-exlibris.net/exlibris/29548?query=&pt=owner ( Erişim Tarihi: 12.01.2026)
41. Görsel 11. Wolfram Körner Exlibrisi, 1999 http://art-exlibris.net/exlibris/27354?query=&pt=owner ( Erişim Tarihi: 12.01.2026)
42. Görsel 12. Dr. Franz Karanitsch exlibrisi https://ub.meduniwien.ac.at/blog/?p=34953 ( Erişim Tarihi: 12.01.2026)
43. Görsel 13. Klaus Jürgen Tischer Eklibrisi, Çukur Baskı, 2010 http://art-exlibris.net/exlibris/17555?query=&pt=owner ( Erişim Tarihi: 12.01.2026)
44. Görsel 14. Kaloyan Iliev (Kokimoto) tarafından Karl Vissers adına exlibris, Vanitas, Gravür, 2011 https://artpapillon.com/en/art/%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%8F%D0%BD-%D0%98%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2-Kokimoto-Vanitas ( Erişim Tarihi: 13.01.2026)
45. Görsel 15. Yağmur Sabaz Eklibrisi, CGD, 12x9cm, 2022 https://www.yumpu.com/en/document/read/67327672/5international-exlibris-competition-istanbul-2022 ( Erişim Tarihi: 13.01.2026)