Orhun Alfabesinin Çağdaş Seramik Sanatında Yeniden Yorumu

Öz

Çalışma, Türklerin bilinen ilk yazı sistemi olan Orhun Yazıtları’nda kullanılan Orhun alfabesinin seramik sanatı bağlamında çağdaş bir yaklaşımla nasıl yorumlanabileceğini incelemektedir. Göktürkler dönemine ait bu alfabe, yalnızca yazılı bir iletişim aracı olmanın ötesinde, Türk kültürel kimliğinin taşıyıcısı ve tarihsel belleğin önemli bir simgesi olarak değerlendirilmektedir. Çizgisel yapısı, geometrik karakteri ve ritmik düzeniyle Orhun harfleri, çağdaş seramik sanatında hem estetik hem de kavramsal açıdan güçlü bir görsel kaynak oluşturmaktadır. Makalede, alfabenin görsel ve simgesel özellikleri seramik yüzeyler üzerinde biçimsel ve kavramsal açıdan ele alınmıştır. Ayrıca, kültürel mirasın sanatsal üretim yoluyla günümüz estetik anlayışına nasıl entegre edilebileceği tartışılmıştır. Araştırma, nitel araştırma yaklaşımı kapsamında gerçekleştirilmiştir. Doküman incelemesi, Erwin Panofsky’nin ikonografik ve ikonolojik çözümleme yöntemi, biçimsel analiz ve uygulama temelli sanat araştırması yöntemlerinden yararlanılmıştır. Bu kapsamda, Mezahir Ertuğ Avşar, Duygu Bağlam, Bülent Şavkın ve araştırmacı Azize Melek Önder’in Orhun alfabesinden esinlenerek oluşturdukları seramik eserler incelenmiştir. İki ve üç boyutlu seramik formlar üzerinde kullanılan Orhun harflerinin estetik, sembolik ve teknik özellikleri değerlendirilmiştir. Uygulamalı sanat pratiğine dayanan bu çalışmada, Orhun harflerinden ilhamla oluşturulan seramik eserler üzerinden çeşitli yorumlar geliştirilmiştir. Orhun yazıtların dokusal ve ritmik karakteri seramik yüzey tasarımlarına yansıtılmıştır. Araştırma sonucunda, Orhun alfabesinin çağdaş seramik sanatında yalnızca dekoratif bir unsur olarak değil, kültürel kimliği, tarihsel sürekliliği ve kuşaklar arası aktarımı temsil eden güçlü bir ifade aracı olarak kullanıldığı belirlenmiştir. Sonuç olarak, geleneksel yazı kültürünün çağdaş seramik sanatı aracılığıyla yeniden yorumlanması, Türk kültürel mirasının korunması, görünür kılınması ve gelecek kuşaklara aktarılması açısından önemli bir potansiyel ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Orhun alfabesi
• Çağdaş seramik sanatı
• İkonografi
• Kültürel bellek.

Reinterpretation of the Orkhon Alphabet in Contemporary Ceramic Art

Öz

This study examines how the Orkhon alphabet, used in the Orhun Yazıtları and recognized as the earliest known writing system of the Turks, can be interpreted through a contemporary approach within the context of ceramic art. Dating back to the Göktürk period, this alphabet is regarded not only as a means of written communication but also as a significant symbol of Turkish cultural identity and historical memory. With its linear structure, geometric character, and rhythmic arrangement, the Orkhon letters constitute a powerful visual source in contemporary ceramic art in both aesthetic and conceptual terms. In this article, the visual and symbolic features of the alphabet are examined formally and conceptually on ceramic surfaces, and the ways in which cultural heritage can be integrated into contemporary aesthetic understanding through artistic production are discussed. The research was conducted within the framework of a qualitative research approach. Document analysis, Erwin Panofsky’s iconographic and iconological analysis method, formal analysis, and practice-based art research methods were employed. In this context, ceramic works inspired by the Orkhon alphabet created by Mezahir Ertuğ Avşar, Duygu Bağlam, Bülent Şavkın, and the researcher Azize Melek Önder were analyzed. The aesthetic, symbolic, and technical characteristics of Orkhon letters used on two-dimensional and three-dimensional ceramic forms were evaluated. Based on practice-oriented artistic production, various interpretations were developed through ceramic works inspired by the Orkhon letters, and the tactile and rhythmic qualities of the inscriptions were reflected in ceramic surface designs. The findings reveal that the Orkhon alphabet is used in contemporary ceramic art not merely as a decorative element but as a powerful means of expression representing cultural identity, historical continuity, and intergenerational transmission. Consequently, the reinterpretation of traditional writing culture through contemporary ceramic art demonstrates significant potential for preserving, making visible, and transmitting Turkish cultural heritage to future generations.

Anahtar Kelimeler

• Orkhon alphabet
• Contemporary ceramic art
• Iconography
• Cultural memory

Kaynakça

1. Akyürek, E. (1995). Erwin Panofsky ve “i̇konografi ve i̇konoloji üzerine” bilime adanmış bir yaşam, Afa Yayıncılık.
2. Assmann, J. (2015). Kültürel bellek: Eski yüksek kültürlerde yazı, hatırlama ve politik kimlik (A. Tekin, Çev.). Ayrıntı Yayınları.
3. Clauson, G. (1970). The origin of the Turkish “runic” alphabet. Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae, 32, 51-76.
4. Çoruhlu, Y. (2011). Erken devir Türk sanatı: İç Asya’da Türk sanatının doğuşu ve gelişimi. Kabalcı Yayınları.
5. Ergin, M. (2003). Orhun Abideleri, Boğaziçi yayınları.
6. Gülensoy, T. (1989). Orhun’dan Anadolu’ya Türk damgaları, damgalar, i̇mgeler, enler, Türk Dünyası Araştırma Vakfı Yayını.
7. Tekin, T. (1998). Orhun Yazıtları: Kül tügün, Bilge Kağan, Tunyukuk. Türk Dil Kurumu Yayınları.
8. İnternet Kaynakça

9. Aalto, P., Ramstedt, G. J., & Granö, J. G. (1958). Materialien zu den alttürkischen Inschriften der Mongolei. Journal de la Société Finno-Ougrienne (JSFOu), 60(7). https://jyu.finna.fi/Record/jykdok.719124 adresinden 24.07.2026 tarihinde alınmıştır.
10. Altunbay, M. (2013). Gıyasettin Aytaş, Orhun Abideleri ve Şemsettin Sami, Akçağ Yayınları, Ankara, 2011 [Kitap incelemesi]. Ana Dili Eğitimi Dergisi, 1(2), 84-87. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/14875 adresinden 24.07.2026 tarihinde alınmıştır.
11. Başar, S. (2019). Çağdaş sanatta yazı: seramik malzemenin plastik dili üzerinden bir değerlendirme, GSED, 43, 222-233, DOI: 10.32547/ataunigsed.606167,academia.edu/56490452/ Çağdaş_Sanatta_Yazı_Seramik_Malzemenin_Plastik_Dili_Üzerinden_Bir_Değerlendirme? rhid=40181697881&swp=rr-rw-wc-145540879&nav_from=c850aa5e-e012-4ca8-b043-74a772292e4e adresinden 07.07.2025 tarihinde alınmıştır.
12. Konur, E. (2019). Orhun yazıtlarında sosyal ve siyasi mesajlar, http://turkoloji.cu.edu.tr/pdf/erdem_konur_orhun_yazitlari.pdf adresinden 13.06.2025 tarihinde alınmıştır.
13. Wikipedia contributors. (n.d.). Irk Bitig. Wikipedia. Retrieved June 10, 2025, from Https://En.Wikipedia.Org/Wiki/Irk_Bitig adresinden 10.06.2025 tarihinde alınmıştır.
14. Yıldırım, H. (2016). Orhun Abidelerinde geçen “i̇niygünüm” kelimesinin anlamı üzerine. Gazi Türkiyat, 18, 111-135. https://izlik.org/JA39KH38TS adresinden 1.05.2026 tarihinde alınmşıtır.
15. Görsel Kaynakça
16. Görse 1. Bilgicik. (2023). Göktürk alfabesindeki harfler (Göktürkçe ve Orhun yazısı). https://www.bilgicik.com/yazi/gokturk-alfabesindeki-harfler-gokturkce-ve-orhun-yazisi/ adresinden 10.08.2025 tarihinde alınmıştır.
17. Görsel 2. Wikipedia. (2026). Irk Bitig. https://en.wikipedia.org/wiki/Irk_Bitig adresinden 01.09.2025 tarihinde alınmıştır.
18. Görsel 3. Wikipedia. (2026). Mezahir Avşar. https://tr.wikipedia.org/wiki/Mezahir_Av%C5%9Far adresinden 01.09.2025 tarihinde alınmıştır.
19. Görsel 4. Önder, A. M. (2005). Mezahir Ertuğ Avşar›a ait «Anıt» isimli seramik eserin görseli [Kişisel Fotoğraf Arşivi].
20. Görsel 5. Bağlan, D. (2019). Seramik eser [Görsel]. Gramho. https://gramho.com/media/2137117226041157396 adresinden 01.09.2025 tarihinde alınmıştır.
21. Görsel 6. Bağlan, D. (2019). Seramik ayna [Görsel]. Gramho. https://gramho.com/media/2129830608427152707 adresinden 01.09.2025 tarihinde alınmıştır.
22. Görsel 7. Şavkın, B. (2018). Hayat kısa ölüm uzun [Seramik eser görseli]. Winally. https://www.winally.com/bildigin-gibi-degil-ameliyat-kurslari/ adresinden 10.09.2025 tarihinde alınmıştır.
23. Görsel 8. Önder, A. M. (2005). Döngü [Seramik eser, Kişisel Fotoğraf Arşivi].
24. Görsel 9. Önder, A. M. (2004). Seramik duvar tabağı [Seramik eser, Kişisel Fotoğraf Arşivi].