Aziz Nesin’in Beş Kısa Oyunu'nda Simgesel Dramaturji Motif ve Leitmotif Kullanımları

Öz

Bu çalışma, Aziz Nesin’in Beş Kısa Oyun başlığı altında toplanan Bir İnsan Başı Üstüne Üç Sesli Üzünç, Sen Gara Değilsin, Bir Kadın İçin Düet, Hazırol ve Yaşasın Kavuniçi adlı kısa oyunlarında simge, motif ve leitmotif kullanımını simgesel dramaturji bağlamında incelemektedir. Çalışmanın temel varsayımı, bu oyunlarda yer alan sahne nesnelerinin, tekrar eden söz kalıplarının, seslerin, renklerin ve mekânsal düzenlemelerin yalnızca dekoratif, atmosfer kurucu unsurlar olmadığı ya da komik etki üretmediği; bireyin toplumsal, siyasal ve ideolojik kuşatılmışlığını görünür kılan anlam düğümleri olarak işlediğidir. Araştırmada doküman analizi yöntemi kullanılmış; oyun metinleri tiyatro göstergebilimi, simgesel dramaturji ve ikonografik çözümleme açısından değerlendirilmiştir. Kuramsal çerçevede Aziz Nesin tiyatrosu üzerine çalışmaların yanında Esslin’in dramatik gösterge yaklaşımı, Kalkan Kocabay’ın tiyatro göstergebilimi, Panofsky’nin ikonografik çözümleme modeli ve Pavis’nin tiyatral gösterge, dramaturjik çözümleme, motif/leitmotif ve trajikomik yapı kavramlarından yararlanılmıştır. İnceleme sonucunda, oyunlardaki baş, kuru ağaç, ilan kâğıdı, ad, paket, saat, ayna, telefon, körlük, pis su birikintisi, radyo, televizyon ve kavuniçi renk gibi göstergelerin metnin trajikomik yapısını taşıyan temel dramaturjik düğümler olduğu görülmüştür. Bu göstergeler, bireyin devlet, medya, militarist otorite, aile, tüketim kültürü ve toplumsal kimlik düzenleri karşısındaki sıkışmışlığını görünür kılar. Oyunlardaki tekrarlar ise yalnızca ritmik öğeler değil, karakterleri baskılayan toplumsal düzeneklerin yeniden üretilmesini sağlayan dramaturjik işlevlerdir. Böylece çalışma, kısa oyunların dar hacmine rağmen yoğun bir gösterge ekonomisi kurduğunu; Nesin’in gülmeceyi görünürde tutarken altta karanlık, kırılgan ve ideolojik olarak baskılanmış bir dünya tasarladığını ortaya koymaktadır. Bu nedenle çalışma, Nesin’in kısa oyunlarının yalnızca gülmece ya da toplumsal taşlama bağlamında değil, simgesel yoğunluğu yüksek, trajikomik ve göstergebilimsel olarak okunması gereken metinler olduğunu ileri sürmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Aziz Nesin
• Beş Kısa Oyun
• simgesel dramaturji
• motif
• leitmotif
• tiyatro göstergebilimi

Symbolic Dramaturgy in Aziz Nesin’s Beş Kısa Oyun: Uses of Motif and Leitmotif

Öz

This study examines the use of symbols, motifs, and leitmotifs in Aziz Nesin’s short plays collected under the title Beş Kısa Oyun: Bir İnsan Başı Üstüne Üç Sesli Üzünç, Sen Gara Değilsin, Bir Kadın İçin Düet, Hazırol, and Yaşasın Kavuniçi, within the framework of symbolic dramaturgy. The main premise of the study is that the stage objects, recurring verbal patterns, sounds, colors, and spatial arrangements in these plays do not merely function as decorative or atmospheric elements, nor do they simply produce comic effects; rather, they operate as semantic nodes that make visible the individual’s social, political, and ideological entrapment. The study employs document analysis, and the plays are evaluated through theatre semiotics, symbolic dramaturgy, and iconographic analysis. In addition to studies on Aziz Nesin’s theatre, the theoretical framework draws on Esslin’s approach to dramatic signs, Kalkan Kocabay’s theatre semiotics, Panofsky’s model of iconographic analysis, and Pavis’s concepts of theatrical sign, dramaturgical analysis, motif/leitmotif, and tragicomic structure. The analysis shows that signs such as the head, the dry tree, the wanted poster, the name, the package, the clock, the mirror, the telephone, blindness, the puddle, the radio, the television, and the orange-cantaloupe color function as key dramaturgical nodes that sustain the tragicomic structure of the texts. These signs reveal the individual’s entrapment within the mechanisms of the state, media, militarist authority, family, consumer culture, and socially imposed identity systems. The repetitions in the plays are not merely rhythmic elements; they serve as dramaturgical functions that reproduce the social mechanisms oppressing the characters. Thus, the study demonstrates that, despite their brevity, Nesin’s short plays construct an intense economy of signs and that Nesin, while keeping humor on the surface, designs a dark, fragile, and ideologically repressed world beneath it. Therefore, the study argues that Nesin’s short plays should be read not only in terms of humor or social satire, but also as texts marked by symbolic density, tragicomic structure, and semiotic complexity.

Anahtar Kelimeler

• Aziz Nesin
• Beş Kısa Oyun
• symbolic dramaturgy
• motif
• leitmotif
• thetare semiotics

Kaynakça

1. Akyüz, V. Y. (2019). Türk tiyatrosunda kara mizahtan kara komedyaya yansımalar. Mitos Boyut / TEM Yapım Yayıncılık.
2. Elam, K. (2002). The semiotics of theatre and drama (2nd ed.). Routledge.
3. Esslin, M. (1996). Dram sanatının alanı: Dram sanatının göstergeleri sahne, perde ve ekrandaki anlamları nasıl yaratır (Ö. Nutku, Çev.). Yapı Kredi Yayınları.
4. Kalkan Kocabay, H. (2008). Tiyatroda göstergebilim. E Yayınları.
5. Nesin, A. (1992). Bütün oyunları 2. Adam Yayınları.
6. Nesin, A. (2001). Cumhuriyet dönemi Türk mizahı (T. Çeviker, Yay. haz.). Adam Yayınları.
7. Panofsky, E. (1972). Studies in iconology: Humanistic themes in the art of the Renaissance. Westview Press.
8. Pavis, P. (1998). Dictionary of the theatre: Terms, concepts, and analysis (C. Shantz, Trans.). University of Toronto Press.

9. Şener, S. (2003). Gelişim sürecinde Türk tiyatrosu. Alkım Yayınevi.
10. Ulu Aslan, E. (2018). İletişimsizliğin absürd tiyatrodaki temsili: Aziz Nesin’in “Bir İnsan Başı Üstüne Üç Sesli Üzünç” adlı kısa oyunu. The Journal of Academic Social Science Studies, 67, 137-148. https://doi.org/10.9761/JASSS7592
11. Yüksel, A. (1997). Çağdaş Türk tiyatrosundan on yazar. MitosBOYUT Yayınları.