Türkiye’de Jeopolitik Risklerin Döviz Kuru ve Dış Ticaret Üzerindeki Etkileri: Toda–Yamamoto Yaklaşımı

Öz

Bu çalışma, Türkiye’de jeopolitik risk endeksi, döviz kuru, petrol fiyatları ve dış ticaretin fiyat ile hacim bileşenleri arasındaki nedensellik ilişkilerini 2013–2024 dönemine ait aylık veriler kullanarak Toda–Yamamoto yaklaşımıyla incelemektedir. Birim kök testleri değişkenlerin birinci farklarında durağanlaştığını göstermekle birlikte, farklı bütünleşme derecelerinin bulunması Toda–Yamamoto yönteminin uygulanmasını metodolojik olarak gerekli kılmıştır. VAR (5) modeli ve tanısal testler, modelin istatistiksel açıdan geçerli olduğunu doğrulamaktadır. Ampirik bulgular, jeopolitik risk artışlarının reel efektif döviz kuru ve petrol fiyatları üzerinde nedensel etki yarattığını ortaya koymaktadır. Buna karşılık, jeopolitik riskin ihracat ve ithalat fiyatlarını temsil eden birim değer endeksleri üzerinde doğrudan anlamlı bir etkisi tespit edilmemiştir. Dış ticaretin hacim bileşenlerinde ise jeopolitik riskten hem ihracat hem de ithalat hacmine doğru güçlü bir nedensellik ilişkisi bulunmuştur. Bu sonuçlar, jeopolitik riskin Türkiye ekonomisini özellikle kur ve enerji fiyatı kanalları üzerinden etkilediğini; dış ticaretin fiyat yapısından ziyade miktar dinamiklerini daha hızlı etkilediğini göstermektedir. Çalışma, dış ticaretin fiyat ve hacim bileşenlerini aynı çerçevede değerlendirmesi ve jeopolitik riskin çoklu aktarım kanallarını bir arada incelemesi bakımından literatüre özgün katkı sunmaktadır. Bulgular, Türkiye’nin jeopolitik belirsizliklere karşı dış ticaret ve finansal istikrar politikalarında daha dayanıklı bir çerçeve geliştirmesi gerektiğini göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Jeopolitik Risk Endeksi
• Dış Ticaret
• Döviz kuru
• Toda-Yamamoto Yaklaşımı

The Effects of Geopolitical Risks on Exchange Rates and Foreign Trade in Türkiye: The Toda–Yamamoto Approach

Öz

This study examines the causal relationships between the geopolitical risk index, exchange rate, oil prices, and the price and volume components of foreign trade in Turkey using monthly data from 2013 to 2024 with the Toda–Yamamoto approach. Unit root tests show that the variables are stationary in their first differences; however, the existence of different integration orders made the application of the Toda–Yamamoto method methodologically necessary. The VAR (5) model and diagnostic tests confirm the statistical validity of the model. Empirical findings reveal that increases in geopolitical risk have a causal effect on the real effective exchange rate and oil prices. In contrast, no direct significant effect of geopolitical risk on unit value indices representing export and import prices was detected. In the volume components of foreign trade, a strong causal relationship was found between geopolitical risk and both export and import volumes. These results show that geopolitical risk affects the Turkish economy particularly through the exchange rate and energy price channels; it affects the quantity dynamics of foreign trade more rapidly than its price structure. The study contributes to the literature by evaluating the price and volume components of foreign trade within the same framework and examining the multiple transmission channels of geopolitical risk together. The findings indicate that Turkey needs to develop a more resilient framework in its foreign trade and financial stability policies against geopolitical uncertainties.

Anahtar Kelimeler

• Geopolitical Risk Index
• Foreign Trade
• Exchange Rate
• Toda–Yamamoto Causality

Kaynakça

1. Akkan, M. M. (2024). Ticaret savaşları, koronavirüs salgını ve jeopolitik risklerin denizyolu taşımacılığına ve dünya ticaretine etkisi: Baltık kuru yük endeksi verilerinin incelenmesi. Fivezero, 4(2), 82-101. https://doi.org/10.54486/fivezero.2024.37
2. Alptürk, Y., Sezal, L., & Gürsoy, S. (2021). The impact of geopolitical risk on credit default swaps: Evidence from Turkey. International Journal of Finance & Economics. Advance online publication. https://doi.org/10.1002/ijfe.2499
3. Böyükaslan, A., Demirer, R., Ergüney, E. B., & Gursoy, S. (2024). Geopolitical risks and the energy-stock market nexus: Evidence from Turkiye. Borsa Istanbul Review, 24(1), 73-83.
4. Caldara, D., & Iacoviello, M. (2016). Geopolitical Risk Index (GPR). Board of Governors of the Federal Reserve System. https://www.policyuncertainty.com/gpr.html
5. Ceyhan, İ. F. (2025). Investigating the impact of geopolitical risk on BIST 100 index: Evidence from nonlinear ARDL model. Journal of Economic Studies. https://doi.org/10.1108/JES-11-2024-0678
6. Ceylan, F. (2024). Jeopolitik risklerin küresel enerji ve gıda fiyatları üzerinde zamanla değişen etkileri. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 25(3), 775-791. https://doi.org/10.17494/ogusbd.1548066
7. Çakmaklı, B. M. (2025). Dış ticaretin jeopolitik sınavı: Türkiye’nin 1985-2023 dönemindeki riskleri ve gelecek fırsatları. Bulletin of Economic Theory and Analysis, 10(3), 1059-1089. https://doi.org/10.25229/beta.1574984
8. Çelik, B. (2023) Petrol fiyatları, jeopolitik risk, döviz kuru ile ekonomik politika belirsizliği ilişkisi: türkiye örneği. Uluslararası İktisadi ve İdari Akademik Araştırmalar Dergisi, 3(2), 87-104.

9. Demirel, S. (2023). Jeopolitik risk, kredi temerrüt takası ve ekonomik büyüme finansal hizmetlere güvenin nedeni midir? Türkiye Örneği. Turkish Studies - Economy, 18(4), 1331-1350. https://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.72578
10. Efe, E., & Aydın, Ü. (2023). Makroekonomik değişkenlerin ve jeopolitik risk endeksinin savunma harcamalarına etkisi. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 24(3), 692-707. https://doi.org/10.17494/ogusbd.1317847
11. Granger, C. W. (1969). Investigating causal relations by econometric models and cross-spectral methods. Econometrica. Journal of the Econometric Society, 424-438.
12. Hou, Y., Xue, W., & Zhang, X. (2024). The impact of geopolitical risk on trade costs. Global Economic Review, 53(1), 1-24.
13. Irmak, F. (2025). Jeopolitik risk endeksi ile sektörel borsa endeksleri arasındaki asimetrik ilişkiler: Türkiye örneği. Borsa Istanbul Review. https://doi.org/10.1016/j.bir.2024.10.005
14. Jain, A., & Ghosh, S. (2013). Dynamics of global oil prices, exchange rate and precious metal prices in India. Resources policy, 38(1), 88-93.
15. Khalil, M., Osten, D., & Strobel, F. (2025). Trade dynamics under geopolitical risk. Deutsche Bundesbank Discussion Paper No. 03/2025, https://ssrn.com/abstract=5116320
16. Leitao, N. C. (2023). The impact of geopolitical risk on Portuguese exports. Economies, 11(12), 291. https://doi.org/10.3390/economies11120291
17. Mulabdic, A., & Yotov, Y. V. (2025). Geopolitical risks and trade (Policy Research Working Paper No. 11219). World Bank. https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/099257009232525631
18. Nazir, S. (2025). Geopolitical shocks and trade ıntegration: a theoretical and empirical ınvestigation of the BRICS. Journal of Applied Economic Research, 24(3), 786-815.
19. Nazir, S., Sohag, K., & Mariev, O. (2025). Geopolitical risk and trade reorientation dynamics: a comparative study. Emerging Markets Finance and Trade, 61(8), 2338-2359.
20. Özçelik, Ö. (2023). The impact of geopolitical risks on international trade flows: Evidence from nonlinear ARDL analysis. Economic Modelling, 126, 106270. https://doi.org/10.1016/j.econmod.2023.106270
21. Özşahin, Ş., Üçler, G., & Uysal, D. (2022). Jeopolitik risk ve yolsuzluğun doğrudan yabancı yatırımlar için önemi: türkiye için ampirik bulgular. Bingöl Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 6(2), 257-286.
22. Polat, M., Alptürk, Y., & Gürsoy, S. (2021). Impact of geopolitical risk on BIST tourism index and tourist arrivals in Turkey. Journal of Tourism Theory and Research, 7(2), 77-84. https://doi.org/10.24288/jttr.926617
23. Song, Y., Zhang, X., & Hu, G. (2023). Relationships among geopolitical risk, trade policy uncertainty, and crude oil import prices: Evidence from China. Resources policy, 82, 103555.
24. Tan, Ö. M. E. R., Cavlak, H., Cebeci, Y., & Güneş, N. (2022). The impact of geopolitical risk on corporate investment: Evidence from Turkish firms. Indonesian Capital Market Review, 14(1).
25. Toda, H. Y., & Yamamoto, T. (1995). Statistical inference in vector autoregressions with possibly integrated processes. Journal of econometrics, 66(1-2), 225-250.
26. Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası. (2024). Elektronik Veri Dağıtım Sistemi (EVDS) [Veri seti]. https://evds2.tcmb.gov.tr/
27. Tütüncü, A. (2024). Geopolitical risk and tourism demand in Turkey: Evidence from RALS-ADL model. Tourism Economics. https://doi.org/10.1177/13548166241234567
28. Vurur, N. S., & Özdemir, L. (2023). Küresel ve Türkiye jeopolitik risklerin BİST turizm endeksine etkisinin karşılaştırılması. Uluslararası İktisadi ve İdari İncelemeler Dergisi, (C-iasoS 2022 Özel Sayısı), 163-174.
29. Wang, C., Yao, X., & Kim, C. Y. (2025). Is a friend in need a friend indeed? Geopolitical risk, international trade of China, and Belt & Road Initiative. Applied Economics Letters, 32(7), 1021-1028.
30. Yan, X., & Piao, L. (2025). The effect of global geopolitical risks on trade openness. International Review of Economics & Finance, 104366. https://doi.org/10.1016/j.iref.2025.104366
31. Yuan, J., Xu, Y., & Zhang, X. (2014). Income growth, energy consumption, and carbon emissions: The case of China. Emerging Markets Finance and Trade, 50(5), 169-181.