Geleneksel Ekolojik Bilginin İzinde: Çevgen Oyununun Kültürel Ve Çevresel Bağlamda İncelenmesi

Öz

Çevgen, Orta Asya’da yarı göçebe, doğayla iç içe yaşayan Türklerin binicilik becerisi ve savaş becerilerinin gelişmesine katkıda bulunan bir spor veya oyun olarak karşımıza çıkar. Stratejik düşünme ve hızlı hareket etme oyunun en önemli argümanlarıdır. Bu oyun aynı zamanda farklı toplumlarda farklı biçimlerde ve farklı isimlerle oynanmıştır. Örneğin polo , çevgenden ortaya çıkmış daha sonra İngilizlere mal edilmiş bir oyun olarak karşımıza çıkmaktadır. Geleneksel ekolojik bilgi (GEB veya TEK) halk bilimi literatürüne yakın geçmişte girmiş bir kavramdır. GEB ekosistemin doğal dengesini korumaya dair, kümülatif bir şekilde kuşaktan kuşağa aktarılan bilgiler doğrultusunda sürdürülebilirliğini araştırır. Bu çalışma; Türk kültürünün önemli bir mirası olan çevgen oyununun, geleneksel ekolojik bilgi bağlamında incelenip bu bağlamda modern hayatta uygulanabilirliğini ele almaktadır. Çevgen, tarih boyunca doğa ile insan arasındaki etkileşimi destekleyen bir kültürel miras ve sosyal bir etkinlik olarak öne çıkmaktadır. Çalışmada, çevgen oyununun kökenleri ve zaman içindeki dönüşümü analiz edilerek bu oyunun GEB’le sürdürülebilir kalkınmaya nasıl katkı sağlayabileceği araştırılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Çevgen
• GEB
• Kültürel Miras
• Sürdürülebilirlik

IN THE FOOTSTEPS OF TRADITIONAL ECOLOGICAL KNOWLEDGE: AN ANALYSIS OF THE GAME OF ÇEVGEN IN ITS CULTURAL AND EBVIRONMENTAL CONTEXT

Abstract

Çevgen is a sport or game that contributes to the development of horsemanship and war skills of the semi-nomadic Turks living in Central Asia. Strategic thinking and fast movement are the most important arguments of the game. This game has also been played in different forms and with different names in different societies. For example, the game of polo emerges from çevgen and is later attributed to the British. Traditional ecological knowledge (GEB or TEK) is a concept that has recently entered the literature of folklore. GEB investigates the sustainability of the ecosystem in line with the cumulative information passed down from generation to generation regarding the preservation of its natural balance. This study examines the çevgen game, an important heritage of Turkish culture, in the context of traditional ecological knowledge and addresses its applicability in modern life in this context. Çevgen stands out as a cultural heritage and social activity that supports the interaction between nature and humans throughout history. In this study, the origins of the çevgen game and its transformation over time are analyzed and how this game can contribute to sustainable development with GEB is investigated.

Keywords

• Çevgen
• TEK
• Cultural keratige
• Sustainability

Kaynakça

1. Akbulut, A. K., Şekeroğlu, M. Ö., Genç, A., & Ceylan, L., (2017, Aralık 8-10). Dünden bugüne: Türklerde ve Perslerde çevgân/ polo oyunu [Tam Metin]. Uluslararası Türk Halkları Geleneksel Oyunlar - Sporlar Sempozyumu, Kahramanmaraş, s. 339-328.
2. Aslan, E. (2025) Kültürel miras ve sürdürülebilir kalkınma Kars örneğinde eleştirel bir yaklaşım. Konya: Çizgi Yayınları.
3. Atalay, B. (1992). Divanü lügati’t Türk tercümesi. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
4. Baki Nalcıoğlu, Z. S. (2021,Kasım 5-7). Somut olmayan kültürel mirasın korunması sözleşmesi bağlamında geleneksel sporlar ve oyunlar [Tam Metin]. X. Uluslararası Türk Halkları Geleneksel Spor Oyunları Sempozyumu, Bişkek, s.44-54. https://share.google/qXaBhFxrOjggzUIBZ
5. Berkes, F. (1993). Traditional ecological knowledge in perspective. Traditional ecological knowledge: Concepts and cases. (Julian T. Inglis, Ed.). Ottawa: International Development Research Centre.
6. Bookchın, M. (1994). Özgürlüğün ekolojisi (Çev. Mustafa Kemal Coşkun). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
7. Bookchin, M. (1996a). Toplumsal ekolojinin felsefesi: diyalektik doğalcılık üzerine denemeler. İstanbul: Kabalcı Yayınları.
8. Bookchın, M. (1996b). Ekolojik bir topluma doğru (Çev. Abdullah Yılmaz). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.

9. Ceylan, S., & Bulut, İ. (2023). Çevre ve turizm [Sosyal & Beşerî Bilimler Alanında Akademik Çalışmalar - 2 kitabı İçinde S. Sağlık ve U. İnan (Edt.)]. Sosyal ve Beşeri Bilimler Alanında Akademik Araştırmalar, Ankara: Gece Kitabevi.
10. Çavuşoğlu, A. (2008). Çevgen/çöğen oyunu kültürü ve edebî, tasavvufî metinlerde yansıması. İSTEM, 6(11), 159-174.
11. Çelik, M., & Gülersoy, A. (2016). Kaos ortamında çağında mekân insan etkileşimine bütüncül bir bakış:ekolojik toplum paradigması”. FLSF Felsefe Ve Sosyal Bilimler Dergisi, sy. 22 163-83.
12. Durmuş, İ. (2016). Türk kültürüne giriş. Ankara: Akçağ Yayınları.
13. Durmuş, İ. (2021). Türk kültür çevresinde at . Asya Araştırmaları Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi. 5 (1), 1-12.
14. Kahraman, A.( 1995) Osmanlı Devleti’nde spor :Ankara, Kültür Bakanlığı Yayınlan: 1697, Başvuru Kitapları Dizisi. Karçaaltıcaba Cengiz, N. (2024). Türkiye Selçuklularında çevgan. Bayterek Uluslararası Akademik Araştırmalar Dergisi, 7(2), 177-187. https://doi.org/10.48174/buaad.1579772
15. Oğuz, Ö.( 2013). Somut olmayan kültürel miras nedir?. Ankara: Geleneksel Yayınları.
16. Önder, T. (2002). Toplumsal ekoloji üzerine bir inceleme. Türkiye Günlüğü, sayı 70.
17. Plumwood, V. (2004). Feminizm ve doğaya hükmetmek (çev. B. Ertür). İstanbul: Metis Yayınları.
18. Tazegül, Ü. (2017). Farklı toplumlarda polo sporu. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 6(3), 2150-2161
19. Tümertekin, E., & Özgüç, N. (2015). Beşeri coğrafya: İnsan-kültür-mekân (15. Baskı). İstanbul: Çantay Kitabevi.
20. Türkmen, M. (2009). Dünden bugüne Türk toplumlarında çevgen / çöğen / çevgan / polo oyununa genel bakış. Türk Dünyası Araştırmaları/Researches About The Turks All Around The World –ISSN: 0255 – 0644, Kasım-Aralık, Sayı: 183, s.: 479-492.
21. Türkmen, T.A. (2014). Selçuklularda at ve atçılık kültürü (Yüksek Lisans Tezi). Bilecik Şeyh Edebali Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Bilecik.
22. Özdemir, N. (2018). Geleneksel bilgi ve kültür ekonomisi. Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi, S. 8/1, s. 1-28.
23. Yolcu, M. A., & Aça, M. (2019). Geleneksel ekolojik bilgi ve folklor. Folklor/Edebiyat, 25(100), 861-871. https://doi.org/10.22559/folklor.1086
24. Özdemir, N. (2022). Geleneksel ekolojik bilginin markalaşması (Kaz Dağları ve Geleneksel Ekolojik Bilgi kitabı içinde, Editör: Mehmet Ali Yolcu): Çanakkale, Paradigma Yayınları.
25. Yusuf Has Hâcib (1947) Kutadgu Bilig (Günümüz Türkçesine çev. Reşit Rahmeti Arat). Ankara: MEB Yayınları. Türk İslam Ansiklopedisi içinde. (t.y.)(https://islamansiklopedisi.org.tr/cevgan--oyun) (Son erişim 25/01/2025).
26. Etnospor Geleneksel Sporlar ve Oyunlar Ansiklopedisi içinde.(t.y.) Çevgan (https://encyclopedia.worldethnosport.org/spor-detay/cevgan) (Son erişim 19/10/2025).