EN
TR
Sosyal Medya Risk Düzeyinin Psikometrik ve Açıklanabilir Yapay Zekâ Destekli Makine Öğrenmesi Analizi
Öz
Bu çalışmanın amacı, sosyal medya kullanımına ilişkin öz-bildirimlere dayalı risk düzeylerini güvenilir ve şeffaf biçimde sınıflandırmaktır. Bu amaç doğrultusunda, beşli risk sınıfı; psikometrik ölçütler, makine öğrenmesi (ML) tabanlı sınıflandırma ve açıklanabilir yapay zekâ (XAI) yaklaşımlarıyla birlikte değerlendirilmiştir. Analiz, Likert türünde ve 1–5 aralığına eşlenmiş maddelere (1=en düşük–5=en yüksek) dayanmaktadır. Psikometrik incelemede keşfedici faktör analizi (EFA) kapsamında Kaiser–Meyer–Olkin (KMO)=0.862, Bartlett küresellik testi (BTS) P<0.001, Cronbach alfa (α)=0.863 ve EV1/EV2=3.71 değerleri, ölçeğin tek boyutlu ve güvenilir olduğunu göstermektedir. Rastgele Orman (RF) ile çok sınıflı tahmin yapılmış, model olasılıkları izotonik kalibrasyon ile düzeltilmiştir; doğrulamada ROC-AUC=0.959, PR-AUC=0.868, Brier=0.255 ve LogLoss=0.362 elde edilmiştir. Açıklanabilirlik için Shapley Katkı Açıklamaları (SHAP) ve 5 kat dış-örnek (OOF) özet ile beeswarm yöntemleri kullanılarak maddelerin sınıflandırmaya katkıları incelenmiş; 38, 24, 27 ve 25 numaralı maddeler en yüksek ayrım gücünü göstermiştir. Örneklemde risk dağılımı (1–5) sırasıyla %8.2, %42.3, %36.1, %13.4, %0.0 olup orta+yüksek risk yaklaşık %49.5’tir. Bu iki grupta cinsiyet dengelidir, eğitim çoğunlukla ön lisans/lisans düzeyindedir ve 20–30 yaş aralığı baskındır. Bulgular, tek boyutlu ve iç tutarlılığı yüksek ölçeğin, iyi kalibre RF modeli ve SHAP tabanlı açıklamalarla birlikte, araştırma ve uygulamada risk profilleme, erken tarama ve hedefli müdahale planlamalarını destekleyebilecek güçlü ve uygulanabilir bir yaklaşım sunduğunu göstermektedir.
Anahtar Kelimeler
Destekleyen Kurum
Bu çalışma için herhangi bir kurum ve/veya kuruluştan destek alınmamıştır.
Etik Beyan
Bu araştırma, Hacettepe Üniversitesi Sosyal ve Beşeri Bilimler Araştırma Etik Kurulu’nun 21 Ocak 2025 tarih ve E-66777842-300-00004014095 karar numaralı onayı ile yürütülmüştür. Tüm katılımcılardan araştırmaya gönüllü olarak katılım sağladıklarına ilişkin bilgilendirilmiş onam alınmıştır.
Kaynakça
- Andreassen, C. S. (2015). Online social network site addiction: A comprehensive review. Current Addiction Reports, 2(2), 175-184. https://doi.org/10.1007/s40429-015-0056-9
- Kuss, D. J., & Griffiths, M. D. (2017). Social networking sites and addiction: Ten lessons learned. international Journal of Environmental Research and Public Health, 14(3), 1-17. https://doi.org/doi:10.3390/ijerph14030311
- Griffiths, M. (2005). A components model of addiction within a biopsychosocial framework. Journal of Substance Use, 10(4), 191-197. https://doi.org/10.1080/14659890500114359
- Andreassen, C. S., Pallesen, S., & Griffiths, M. D. (2017). The relationship between addictive use of social media, narcissism, and self-esteem: Findings from a large national survey. Addictive Behaviors, 64(2017), 287-293. https://doi.org/https://doi.org/10.1016/j.addbeh.2016.03.006
- Lin, C.-Y., Broström, A., Nilsen, P., Griffiths, M. D., & Pakpour, A. H. (2017). Psychometric validation of the Persian Bergen Social Media Addiction Scale using classic test theory and Rasch models. Journal of behavioral addictions, 6(4), 620-629. https://doi.org/10.1556/2006.6.2017.071
- Niculescu-Mizil, A., & Caruana, R. (2005, August 7-11). Predicting good probabilities with supervised learning [Conference presentation]. Proceedings of the 22nd International Conference on Machine Learning, Bonn, Germany. https://doi.org/10.1145/1102351.1102430
- Lundberg, S. M., & Lee, S.-I. (2017). A unified approach to interpreting model predictions. 31st Conference on Neural Information Processing Systems (NIPS 2017). https://arxiv.org/abs/1705.07874
- Breiman, L. (2001). Random forests. Machine Learning, 45(1), 5-32. https://doi.org/10.1023/A:1010933404324
Ayrıntılar
Birincil Dil
Türkçe
Konular
Yazılım Mühendisliği (Diğer)
Bölüm
Araştırma Makalesi
Yayımlanma Tarihi
24 Aralık 2025
Gönderilme Tarihi
9 Ekim 2025
Kabul Tarihi
2 Aralık 2025
Yayımlandığı Sayı
Yıl 2025 Cilt: 10 Sayı: 2
APA
Doğan, A., & Ünal, C. (2025). Sosyal Medya Risk Düzeyinin Psikometrik ve Açıklanabilir Yapay Zekâ Destekli Makine Öğrenmesi Analizi. Sinop Üniversitesi Fen Bilimleri Dergisi, 10(2), 674-689. https://doi.org/10.33484/sinopfbd.1800300
AMA
1.Doğan A, Ünal C. Sosyal Medya Risk Düzeyinin Psikometrik ve Açıklanabilir Yapay Zekâ Destekli Makine Öğrenmesi Analizi. Sinopfbd. 2025;10(2):674-689. doi:10.33484/sinopfbd.1800300
Chicago
Doğan, Ayhan, ve Cihan Ünal. 2025. “Sosyal Medya Risk Düzeyinin Psikometrik ve Açıklanabilir Yapay Zekâ Destekli Makine Öğrenmesi Analizi”. Sinop Üniversitesi Fen Bilimleri Dergisi 10 (2): 674-89. https://doi.org/10.33484/sinopfbd.1800300.
EndNote
Doğan A, Ünal C (01 Aralık 2025) Sosyal Medya Risk Düzeyinin Psikometrik ve Açıklanabilir Yapay Zekâ Destekli Makine Öğrenmesi Analizi. Sinop Üniversitesi Fen Bilimleri Dergisi 10 2 674–689.
IEEE
[1]A. Doğan ve C. Ünal, “Sosyal Medya Risk Düzeyinin Psikometrik ve Açıklanabilir Yapay Zekâ Destekli Makine Öğrenmesi Analizi”, Sinopfbd, c. 10, sy 2, ss. 674–689, Ara. 2025, doi: 10.33484/sinopfbd.1800300.
ISNAD
Doğan, Ayhan - Ünal, Cihan. “Sosyal Medya Risk Düzeyinin Psikometrik ve Açıklanabilir Yapay Zekâ Destekli Makine Öğrenmesi Analizi”. Sinop Üniversitesi Fen Bilimleri Dergisi 10/2 (01 Aralık 2025): 674-689. https://doi.org/10.33484/sinopfbd.1800300.
JAMA
1.Doğan A, Ünal C. Sosyal Medya Risk Düzeyinin Psikometrik ve Açıklanabilir Yapay Zekâ Destekli Makine Öğrenmesi Analizi. Sinopfbd. 2025;10:674–689.
MLA
Doğan, Ayhan, ve Cihan Ünal. “Sosyal Medya Risk Düzeyinin Psikometrik ve Açıklanabilir Yapay Zekâ Destekli Makine Öğrenmesi Analizi”. Sinop Üniversitesi Fen Bilimleri Dergisi, c. 10, sy 2, Aralık 2025, ss. 674-89, doi:10.33484/sinopfbd.1800300.
Vancouver
1.Ayhan Doğan, Cihan Ünal. Sosyal Medya Risk Düzeyinin Psikometrik ve Açıklanabilir Yapay Zekâ Destekli Makine Öğrenmesi Analizi. Sinopfbd. 01 Aralık 2025;10(2):674-89. doi:10.33484/sinopfbd.1800300