Besteli Evrâd-ı Şerîflere Bir Örnek: Saraybosna Hacı Sinan Tekkesi’nde Okunan Kâdirî Evrâd-ı Şerîfi

Öz

İstanbul’un fethinden evvel bir Osmanlı beldesi olan ve günümüze kadar İslamlığını devam ettiren Bosna kültür ve medeniyet tarihimizde müstesna bir yere sahiptir. İslam’la ve tasavvufî hayat ile tanışıklığı XIII. yüzyıla dayanan Bosna’da zaman içerisinde birçok tasavvufî ekolün faaliyet gösterdiği görülmektedir. Bu tasavvufî ekoller Bosna’nın düşünce ve kültür hayatında derin etkiler bırakmıştır. XVII. yüzyılın ilk yarısında inşa edilmiş ve günümüze kadar faaliyetlerini ve geleneklerini devam ettirmiş Saraybosna Hacı Sinan Tekkesi bugüne kadar birçok veçhesi ile ele alınmış olsa da mûsikî mirası bakımından ele alınmamıştır. Çalışmada tekke musikisinin günümüzde tekrar keşfedilen ve örnekleri ortaya konan bir formu olan besteli evrâd-ı şerîf okuma geleneği Saraybosna Hacı Sinan Tekkesi örneği üzerinden ele alınacaktır. Bu çalışmada yaklaşık 90 dakika süren ve Hacı Sinan Tekkesi’nde icrâ edilmiş olan kuûd zikrinin bütün akışı nota ile sunulmuştur. Kuûd zikri içerisinde okunan Kâdirî Evrâd-ı Şerîfi notaya alınarak yazılı olarak tespit edilmiştir. Ayrıca evrâd-ı şerîfin yanı sıra okunan ilahiler ve yapılan zikrullah da kayıt altına alınmıştır. Böylece şifâhî aktarımın yanı sıra aynı melodik yapı ve beste ile geçmişten günümüze ulaşmış bu geleneğin yazılı aktarımının da sağlanmış olması amaçlanmıştır. Osmanlı döneminden itibaren aktifliğini korumuş ve Saraybosna’nın manevi iklimine bir nefes olmuş bu dergahta yapılan icralar, özelde Bosna’da yaşayan musikiyi gösterse de genelde Osmanlı kültürünün yaşadığı coğrafyalarda musikiye, özellikle tekke musikisine dair önemli bilgiler sunmaktadır. XVII. yüzyıldan itibaren faaliyet gösteren ve günümüzde de aktifliğini devam ettiren Hacı Sinan Tekkesi’nde okunmakta olan Kadirî Evrâd-ı Şerîfî’nin icrasının tespit edilmesi ve notaya aktarılması hem evrâd-ı şerîf okuma geleneğine bir örnek sunulması hem de Bosna’da yaşayan tasavvufi müzik geleneğinin kayıt altına alınması bakımından büyük önem arz etmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Dini Musiki
• Tekke Müziği
• Kadirilik
• Zikir
• Evrad
• İlahi

An Example of Composed Evrad-i Sharifs: Qadiri Evrad-i Sharif Recited in the Hacı Sinan Lodge in Sarajevo

Abstract

Before the conquest of Istanbul, Bosnia had already become an Ottoman settlement and has maintained its Islamic identity to this day, holding a distinguished place in our cultural and civilizational history. Bosnia’s encounter with Islam and Sufi life dates back to the 13th century. Over time, many Sufi orders became active in the region and had a profound influence on Bosnia’s intellectual and cultural life. Although the Hacı Sinan Tekke in Sarajevo, built in the first half of the 17th century and still active today, has been examined from various perspectives, its musical heritage has not been thoroughly addressed. This study focuses on the tradition of chanting the besteli evrâd-ı şerîf—a form of liturgical recitation recently rediscovered—through the example of Hacı Sinan Tekke. In this research, the entire performanceof the kuûd dhikr (a form of seated remembrance) at the Hacı Sinan Tekke which lastsapproximately 90 minutes, has been transcribed into musical notation. The Kadirî Evrâd-ı Şerîf, recited during the dhikr, was also transcribed and documented. Additionally, hymns (ilahi) and other forms of zikrullah performed during the session were recorded. In doing so, the study aims not only to preserve the oral transmission of this tradition but also to ensure its survival through written and notated documentation. The musical performances at this tekke, which has held spiritual significance in Sarajevo since the Ottoman era, reflect the living musical traditions of Bosnia and offer valuable insights into Sufi music across the broader geography of the Ottoman cultural sphere. Documenting and transcribing the performance of the Kadirî Evrâd-ı Şerîf, which is still recited at the Hacı Sinan Tekke today, holds great importance for both exemplifying the tradition of liturgical recitation and preserving the living Sufi musical heritage of Bosnia.

Keywords

• Religious Music
• Lodge Music
• Qadiriyya
• Dhikr
• Evrad
• Hymn.

Kaynakça

1. Azamat, Nihat. “Kâdiriyye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi 24/131-136. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2001.
2. Bal, Mikail Türker. Kosova’da Kadirîlik. İstanbul: Üsküdar Üniversitesi Tasavvuf Araştırmaları Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2021. - “Balkanlarda Tarikatlar ve Musiki İlişkisi”. Evlâd-ı Fâtihândan Kadim Sesler Balkan İlâhileri 2/34-57. İstanbul: Vizyon Basımevi, 2020.
3. Clayer, Nathalie – Popovic, Alexandre. “Osmanlı Döneminde Balkanlardaki Tarikatlar”. Osmanlı Toplumunda Tasavvuf ve Sufiler. Haz. Ahmet Yaşar Ocak. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2014. (ss.????)
4. Çakır, Adalet. Mehmed Rifat Efendi’nin Nefhatü’r-Riyâzi’l-Aliyyesi’nde Abdülkadir Geylanî ve Kâdirîlik. İstanbul: İSAM Yayınları, 2021.
5. Çobanoğlu, Ahmet Vefa. “Kasım Ağa, Mimarbaşı”. Yaşamları ve Yapıtlarıyla Osmanlılar Ansiklopedisi 2/17. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 1999.
6. Devellioğlu, Ferit. Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lugat. Ankara: Aydın Kitabevi, 2002.
7. Güner, Burçin Bahadır. A Phenomenologıcal Approach To Sufı Culture, Rıtual Structure And Its Subjectıve Experıence In Kādirîhâne. İstanbul: İstanbul Teknik Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Doktora Tezi, 2022.
8. Erdaş, Safiye Şeyda. Evrâd Okuma Geleneği İçerisinde Rifaî Evrâdı: İstanbul ve Rumeli Mukayeseli Örneği. İstanbul: Dört Mevsim Yayınevi, 2023.

9. Ergür, Cumhur Enes. Salâhî Dede; Salâhaddîn Demirtaş Hayatı ve Eserleri. İstanbul: Kitabevi, 2011.
10. İnançer, Ömer Tuğrul. “Kadirîlikte Zikir Usûlü ve Mûsikî”. Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi 4/377-378. Ankara: Tarih Vakfı, 1994.
11. - “Osmanlı Tarihinde Sûfîlik Âyin ve Erkânları”. Osmanlı Toplumunda Tasavvuf ve Sufîler 125-187. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2005.
12. İzmirli, Betül. “Bosnalı Mutasavvıf Şair Hasan Kāimî’nin Tasavvuf Anlayışı ve Türk Tasavvuf Edebiyatı’na Katkıları”. Balkanlar ve İslam 3/181-207. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2020.
13. Kara, Mustafa. Bursa’da Kırklar Meclisi. Bursa: Bursa Kültür A.Ş., 2011. - “Bağdat’tan Bosna’ya Bir Sadâ Kâimî Hasan Baba”. Keşkül 18 (Bahar 2011), 18-32. - “Evrâd”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi 11/533-535. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1995. (maddelerdeki sayfa noları bir ortada bir sonda, bunların bir standardı yok mu?) - Tasavvuf ve Tarikatlar Tarihi. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2006.
14. Karabaşoğlu, Cemal- Çağman, Tahir. “Tekke Mûsikîsi Kültüründe Müzikal Bir Form Olarak Kâdirî Evrâdı”, Ojomus 8/2 (Aralık 2023), 140-159.
15. Öksüzoğlu, Osman. Şanlıurfa Dergah Camii’nde Yapılan Tarikat Usulleri ve Müzikal Analizleri. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2015.
16. Samic, Jasna. “Kaimî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi 24/215. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2001.
17. Saraybosna Hacı Sinan Tekkesi’nde İcra Edilen Kuûd Zikri (1-6), 31 Ağustos 2023.
18. Uygun, Mehmet Nuri. “Zikir”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi 44/412-413. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2013. - Uygun, Mehmet Nuri – Erdaş, Safiye Şeyda. “Tekke Mûsikîmizde Toplu Evrâd-ı Şerîf Okuma Geleneğine Bir Örnek: Rifâî Evrâd-ı Şerîfi”. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 18/1 (Haziran 2018), 47-72. Vildic, Samir. “Bosna’da Kâdirîlik Kültürü”. Balkan Araştırmaları Dergisi 5/1 (Haziran 2014), 109-128. - Bosna’da Kadirîlik ve Hacı Sinan Tekkesi. Bursa: Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2012.
19. Yücer, Hür Mahmut, “Tarîkat Geleneğinde Evrâd”. Keşkül 30 (Bahar 2014), 70-85.