The Transformation of Fiqh in the Historical Process: From the Mecelle to the Present Day in Turkey

Abstract

This article aims to examine the transformation process of Islamic law in Turkey, starting from the preparation of the Mecelle. In this context, the transformation of Islamic jurisprudence in Turkey from the Mecelle to the present day has been evaluated in a multifaceted manner both in terms of legal history and contemporary developments, utilizing sources from classical Islamic law and literature on Islamic law in Turkey. Throughout history, jurisprudence, which has been not only a religious system but also a fundamental determinant of social order, developed based on revelation during the time of the Prophet Muhammad, was enriched over subsequent periods through the interpretations of the Companions, Successors, and jurist imams, and became institutionalized through the process of sect formation. With the modernization process that began in the late Ottoman period, Islamic law also underwent transformation, and the path to legislation was taken with the Mecelle. The institutionalization efforts that took place in the last period of the Ottoman Empire gained experience in legislation with the Mecelle; however, with the declaration of the Republic, the impact of Islamic jurisprudence on social life was largely limited. Following the transition to a multi-party system after 1950, the return of Islamic jurisprudence to the public sphere and the establishment of Higher Islamic Institutes led to increased academic studies on jurisprudence. In the 2000s, various fields, particularly economics, food, and medicine, observed a specialization in Islamic jurisprudence. As a result of the findings, it has been concluded that the Mongol invasion of Baghdad led the jurisprudence to enter a stagnant structure until the Mejelle, which marked a revival of jurisprudence, and following the declaration of the Republic, jurisprudence was confined to individual consciences due to secular politics and political pressures, but with the introduction of a multi-party system and the establishment of Higheic Institutes, jurisprudence began to flourish again and after 2000, it greatly expanded its influence with new fields of specialization responding to the needs of society and the era, especially in food, medicine, and economics.

Keywords

• Jurisprudence
• Mecelle
• Modernization
• Republic
• History of Islamic Law
• Codification

Tarihsel Süreçte Fıkhın Dönüşümü: Mecelle'den Günümüze Türkiye’de Fıkıh

Öz

Bu makale, Mecelle’nin hazırlanışından başlayarak Türkiye’de İslam hukukunun tarihsel süreçte geçirdiği dönüşüm sürecini incelemeyi amaçlamıştır. Bu bağlamda makalede, Mecelle’den günümüze Türkiye’de fıkhın dönüşümü hem hukuk tarihi hem de güncel gelişmeler bağlamında çok yönlü bir biçimde değerlendirilmiş ve çalışmada hem klasik İslam hukuku kaynaklarından hem de Türkiye’deki İslam hukuku literatüründen yararlanılmıştır. Tarih boyunca yalnızca dinî bir sistem değil, aynı zamanda toplumsal düzenin temel belirleyicisi olan fıkıh, Hz. Peygamber döneminde vahiy temelli gelişmiş, sonraki dönemlerde sahabe, tabiûn ve müçtehit imamların içtihatlarıyla zenginleşmiş, mezhepleşme süreciyle kurumsallaşmıştır. Osmanlı’nın son dönemlerinde başlayan modernleşme süreci ile İslam hukuku da dönüşüme uğramış, Mecelle ile kanunlaştırma yoluna gidilmiştir. Osmanlı’nın son döneminde gerçekleşen kurumsallaşma çabaları, Mecelle ile kanunlaştırma tecrübeleri kazanmış ancak Cumhuriyet’in ilanıyla fıkhın toplumsal hayattaki etkisi büyük ölçüde sınırlandırılmıştır. 1950 sonrası çok partili hayata geçişle birlikte fıkhın yeniden kamusal alana dönmesi ve Yüksek İslam Enstitüleri’nin kurulmasıyla akademik sahada fıkha dair çalışmalar artış göstermiştir. 2000’li yıllarda ise ekonomi, gıda, tıp gibi alanlar başta olmak üzere çeşitli alanlarda fıkhî ihtisaslaşma gözlemlenmiştir. Elde edilen bulgular neticesinde Moğolların Bağdat’ı işgali ile Mecelle’ye kadar donuk bir yapıya giren fıkhın, Mecelle ile uyanış yaşadığı, Cumhuriyet’in ilanı ile fıkhın laik politika ve siyasi baskılar neticesinde hukuki sahadan dışlanarak bireysel vicdanlara hapsedildiği ancak çok partili hayata geçişle ve Yüksek İslam Enstitülerinin kuruluşuyla fıkhın önemli ölçüde rahatladığı ve 2000 sonrası ise gıda, tıp ve iktisat başta olmak üzere toplumun ve çağın ihtiyaçlarına cevap veren yeni uzmanlık alanları ile etki alanını bir hayli arttırdığı sonucuna ulaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Fıkıh
• Mecelle
• Modernleşme
• Cumhuriyet
• İslam Hukuk Tarihi
• Kodifikasyon

Kaynakça

1. Adalı, Sacid vd. İktisadî Kalkınma ve İslam. İstanbul: İlmi Neşriyat, 1985.
2. Ak, Ayhan. “Türkiye’de Hazırlanan İslam Hukuku Doktora Tezlerinin Konu Ekseninde Analizi”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 50 (Haziran 2021).
3. Akgündüz, Ahmet. İslam ve Osmanlı Hukuku Külliyatı. İstanbul: Osmanlı Araştırmaları Vakfı Yayınları, 2012.
4. Akman, Ahmet. 1917 Tarihli Usûl-i Muhâkeme-i Şer’iyye Kararnâmesi ve Tahlili. Marmara Üniversitesi, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, 1985.
5. Altıparmak, Yılmaz. İslamiyet Açısından Atatürk ve İnkılapları. İstanbul: Timaş Yayınları, 1993.
6. Altuntaş, Kübra. Meşrutiyet Döneminde İslam Aile Hukuku Ekseninde Yapılan Tartışmalar. Nevşehir: Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Temel İslam Bilimleri Anabilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi, 2020.
7. Ansay, Sabri Şakir. Eski Aile Hukukumuza Bir Nazar. Ankara: Ankara Üniversitesi, 1952.
8. Apaydın, Yunus. “İslam Hukukuna Giriş”. Anadolu Üniversitesi Dergisi 2060 (ts.).

9. Aydın, M. Şevki. “Yüksek Din Öğretimi Kurumları: Gelgitler Alanı”. Tezkire Dergisi 31-32 (Haziran 2003).
10. Aydın, Mehmet Akif. İslam-Osmanlı Aile Hukuku. İstanbul: Anka Yayınları, 1985.
11. Aydın, Mehmet Akif. “Kânûn-ı Esâsî”. TDV İslam Ansiklopedisi. C. 24. İstanbul: TDV İslam Araştırmaları Merkezi, 2001.
12. Aydın, Mehmet Akif. “Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye”. TDV İslam Ansiklopedisi. C. 28. İstanbul: DİB Yayınları.
13. Aydın, Mehmet Akif. Türk Hukuk Tarihi. İstanbul: Beta Basım Yayım Dağıtım, 1995.
14. Ayhan, Halis. Türkiye’de din eğitimi. İstanbul: Dem Yayınları, 2014.
15. Bayburt, Berrin. “28 Şubat Post-Modern Darbesi’nin İslami Dernek ve Vakıflara Etkileri”. The Journal of Academic Social Science Studies 64 (2017).
16. Berkes, Niyazi. Türkiye’de Çağdaşlaşma. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2009.
17. Beydilli, Kemal. “Yeni Osmanlılar Cemiyeti”. TDV İslam Ansiklopedisi. C. 43. İstanbul: TDV İslam Araştırmaları Merkezi, 2013.
18. Bildik, Sevinç. “Türkiye’de Yapılan Fıkıh Tezleri Üzerine Panoramik Bir İnceleme”. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 12/24 (2014).
19. Bilgin, Beyza. Eğitim Bilimi ve Din Eğitimi. Ankara: Yeni Çizgi Yayınları, 2001.
20. Boynukalın, Mehmet. “Fıkıh Sempozyumları”. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 13/25-26 (2015).
21. Bozkurt, Gülnihal. Batı Hukukunun Türkiye’de Benimsenmesi. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1996.
22. Cebeci, İsmail. “İslam İktisat Felsefesi ve Teorisi Literatürü: Eleştirel Bir Değerlendirme”. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 13/25-26 (2015).
23. Çeker, Orhan. Fıkıh Dersleri. Konya, 1991.
24. Çelik, Recep. Millî Mücadelede Din Adamları. İstanbul: Emre Yayınları, 1999.
25. Dadaş, Mustafa Bülent. “Kuruluşundan Günümüze Din İşleri Yüksek Kurulu’nun Fetva Siyaseti”. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 13/25-26 (2015).
26. Din İşleri Yüksek Kurulu. Fetvalar I. Ankara: DİB Yayınları, 2014.
27. Durmuş, Abdullah vd. “Türkiye’de İslam İktisadı ve Finansı Literatürü”. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 13/25-26 (2015).
28. Düstur, 1.Tertip, C. IV, 225-235.
29. Ebu Zehre, Muhammed b. Ahmed. İslam Hukuku Metodolojisi (Fıkıh Usulü). Ankara, 1979.
30. Erdem, Sami. “Türkçe’de Mecelle Literatürü”. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 3/5 (2005).
31. Ez Zernûci, İmam Burhanüddin. Ta’limü’l Müteallim. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1980.
32. Ez-Zerka, Mustafa Ahmed. Çağdaş Yaklaşımla İslam Hukuku. çev. Servet Armağan. İstanbul: Timaş Yayınları, 1993.
33. Gayretli, Mehmet. Tanzimat Sonrasından Cumhuriyet’e Kadar Olan Dönemde Kanunlaştırma Çalışmaları. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Doktora Tezi, 2008.
34. Görmez, Mehmet. Din Eğitiminde Yeniden Yapılanma. Ankara: İslam Düşünce Enstitüsü, 2021.
35. Güman, Osman-Numan, Ahmet. Modern Çağda Fıkhın Anlam ve İşlevi. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2020.
36. Hasanova, Samire. Modernleşme Sürecinde İslam Hukukunda Maslahat Tartışmaları. Marmara Üniversitesi, Doktora Tezi, 2007.
37. İbn Abidin, Ömer b. Abdilaziz el-Ḥüseyni ed-Dımaşḳi. Şerhu Ukûdi resmi’l-müftî. çev. Şenol Saylan. TDV Yayınları, 2021.
38. İSAV Komisyonu. Bilgi, Bilim ve İslam. İstanbul: İlmi Neşriyat, 1992.
39. İSAV Komisyonu. Para, Faiz ve İslam. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2015.
40. Jashne, Gotthard. Yeni Türkiye’de İslamlık. çev. Hayrullah Örs. Ankara: Bilgi Yayınevi, 1972.
41. Karaman, Hayreddin. Ana Hatlarıyla İslam Hukuku I. İstanbul: Ensar Neşriyat, 1984.
42. Karaman, Hayreddin. Başlangıçtan Zamanımıza Kadar İslam Hukuk Tarihi. İstanbul: İrfan Matbaası, 1975.
43. Karaman, Hayreddin. “Fıkıh”. TDV İslam Ansiklopedisi. C. 13. İstanbul: TDV İslam Araştırmaları Merkezi, 1996.
44. Kaya, Eyyüp Said. “Türkiye Cumhuriyeti’nde Fıkıh Literatürü: Bir Hasıla”. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 12/24 (2014).
45. Kayabaşı, Meral. Yüksek İslam Enstitüleri 1959-1983. GOP Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2017.
46. Kenanoğlu, M. Macit. “Nizâmiye Mahkemeleri”. TDV İslam Ansiklopedisi. İstanbul: TDV İslam Araştırmaları Merkezi, 2007.
47. Kerimoğlu, Yusuf. Kelimeler ve Kavramlar. İnkılap Yayınları, 2021.
48. Koçak, Muhsin vd. İslam Hukuku. İstanbul: Ensar Neşriyat, 7. Basım, 2021.
49. Köprülü, Mehmet Fuad. Fıkıh. İstanbul: İslam ve Türk Hukuk Tarihi Araştırmaları, 1983.
50. Köse, Saffet. İslam Hukukuna Giriş. İstanbul: Hikmet Yayınları, 10. Basım, 2017.
51. Onuş, Muhammed Usame. “Cumhuriyet Dönemi İslamî İlimler Literatüründe Selefîlik ve İbn Teymiyye Çizgisi: Başlangıç Mülahazaları”. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 13/25-26 (2015).
52. Öcal, Mustafa. İmam hatip liseleri ve ilköğretim okulları. İstanbul: Ensar Neşriyat, 1994.
53. Öcal, Mustafa. “Yüksek İslam Enstitüsü”. TDV İslam Ansiklopedisi. C. 44. İstanbul: TDV İslam Araştırmaları Merkezi, 2013.
54. Öğüt, Salim. “Ehl-i Hadis”. TDV İslam Ansiklopedisi. C. 10. İstanbul: TDV Yayınları, 1994.
55. Özen, Şükrü. “Osmanlı Döneminde Fetva Literatürü”. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 3/5 (2005).
56. Özervarlı, M. Said. “‘Selefîyye’”. TDV İslam Ansiklopedisi. C. 36. TDV İslam Araştırmaları Merkezi, 2009.
57. Resmî Gazete sayı:863, 14 Nisan 1928, www.anayasa.tbmm.gov.tr (01.09.2016).
58. Serahsî, İmam-ı. Temhidû’l Füsûl fi ilmû’l Usûl. Beyrut, 1393.
59. Shafiq, Ahsan (ed.). Türkiye’de İslam İktisadı -2019-. İstanbul: İLKE İlim Kültür Eğitim Vakfı, 2020.
60. Songur, Haluk. “Hukuk Tarihi Bakımından Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Yükseköğretim Meselesi- YÖK’ün İlahiyat Fakülteleri Lisans Program Değişikliği Bağlamında-”. Süleyman Demirel Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 1/30 (2013).
61. Şafii, Muhammed b. İdris. er-Risale. thk. Muhammed Seyyid Keylani. İstanbul: Kültür Yayınları, 1979.
62. Topal, Şevket. “Ziya Gökalp’in İçtimâi Usûl-i Fıkıh Önerisi ve İzmirli İsmail Hakkı’nın Karşı Eleştirisi”. Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi 2 (2012).
63. Turan, Melih (ed.). İslam İktisadı ve Finansı Ekosistemi Raporu 2023. İstanbul: İLKE İlim Kültür Eğitim Vakfı, 2024.
64. Üçok, Çoşkun-Mumcu, Ahmet. Türk Hukuk Tarihi. Ankara, 1976.
65. Ünal Özkorkut, Nevin. “Türkiye’de Laiklik İlkesinin Kabul Süreci ve Çok Partili Döneme Geçişle Değişen Laiklik Anlayışı”. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Adalet Dergisi 2/71 (2023).
66. Vanlıoğlu, Hüsamettin. İslamda Giyim Kuşam ve Tesettür. Aktaş Yayıncılık, 2020.
67. Yaman, Ahmet-Çalış, Halit. İslam Hukukuna Giriş. İstanbul: İFAV Yayınları, 10. Basım, 2015.
68. Yazıcı, Abdurrahman. İslam Hukuku I. ed. Abdullah Çolak-Mehmet Dirik. İstanbul: Lisans Yayıncılık, 2019.
69. Yazıcı, Abdurrahman. “Osmanlı Hukûk-i Âile Kararnamesi (1917) ve Sadreddin Efendi’nin Eleştirileri”. Ekev Akademi Dergisi 62 (2015).
70. Yılmaz, Taha. “Usûl-İ Fıkhın İşlevi ve Güncel Fıkhî Problemlere Dair Yaklaşımı”. İhya Uluslararası İslam Araştırmaları Dergisi 1/11 (Ocak 2025).
71. Zengin, Zeki Salih. “‘Tevhid-i Tedrisat Kanunu’nun Hazırlanmasından Sonraki İlk Dönemde Uygulamışı ve Din Eğitimi’, Din Araştırmaları”. Doğu Anadoluda Sosyal Bilimlerde Eğilimler Dergisi 5/13 (Haziran 2002).