Moğol İstilasına Karşı Mücadele Eden Hadis Âlimleri: İbn Cemâa (ö. 733/1333) Örneği

Öz

Moğol istilası, İslâm tarihine yön veren en önemli olaylardan biridir. Bu istilayla birlikte İslâm coğrafyası ve bu coğrafyadaki düşünce biçimi âdeta yeniden şekillenmiştir. Moğolların İslâm coğrafyasındaki tahribatını azaltmak ve zulümlerine engel olmak için askerî direnişlerin yanında fikrî mücadele veren topluluklar da ortaya çıkmıştır. Bu gruplardan biri de muhaddislerdir. İbn Cemâa da Moğol istilasına hem kalemiyle hem kılıcıyla karşı koyan muhaddislerden biridir. Tam adı Ebû Abdillâh Bedrüddîn Muhammed b. İbrahim b. Sa‘dillâh b. Cemâa el-Kinânî el-Hamevî eş-Şafîi’dir (ö. 733/1333). İbn Cemâa İslâm coğrafyasını kana bulayan Moğollara karşı fikrî mücadele vermek ve Müslümanlara cihad ruhunu aşılamak üzere çok önemli kitaplar yazmıştır. İbn Cemâa bu kapsamda Müstenedü’l-ecnâd fî alâti’l-cihâd, Tahrîrü’l-ahkâm fî tedbîri ehli’l-İslâm ve Muhtasar fî fâzli’l-cihâd isimli eserleri kaleme almıştır. Bu kitaplar Moğol istilasının gerçekleştiği dönemde İslâm toplumunda cihad anlayışının diri tutulmasını sağlayan eserlerden olmuştur. İbn Cemâa kalemiyle toplumu cihada davet ederken kılıcıyla da ön saflarda yer almıştır. Yani istila karşısında gerçekleştirmiş olduğu ilmî mücadelelerin yanında askerî faaliyetlerin de başlatılmasında etkili olmuştur. İbn Cemâa bu aksiyoner kişiliğiyle muhaddislerin yalnızca hadis rivâyet eden sosyal hayattan kopuk kimseler olmadığını, yeri geldiğinde topluma liderlik yaparak yön veren âlimler olduklarını göstermiştir. İbn Cemâa hakkında hadis, fıkıh, kelam, din eğitimi, siyaset ve yönetim alanlarında çeşitli çalışmalar yapılmış olmakla birlikte, onun bir muhaddis olarak Moğol istilası karşısında ortaya koymuş olduğu mücadeleye dair müstakil bir araştırma yapılmamıştır. Bu çalışmada İbn Cemâa’nın hayatı, ilmî kişiliği ve hadisçiliği hakkında kısa bilgiler verdikten sonra, onun Moğollarla olan çok yönlü mücadelesi araştırılmıştır. Özellikle cihadla ilgili eserleri tanıtılıp bu eserlerde kullandığı hadislerin sıhhat ve kaynak bakımından değerlendirmesi yapılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Hadis
• İbn Cemâa
• Moğol
• İstila
• Muhaddis

The Hadith Scholars Who Fought Against the Mongol Invasion: The Example of Ibn Jamaʿah (d. 733/1333)

Öz

The Mongol invasion is one of the most significant events that shaped the course of Islamic history. With this invasion, both the Islamic geography and its intellectual structure were almost entirely reshaped. In order to counter the destruction caused by the Mongols and resist their oppression, not only military resistance groups but also intellectual and scholarly circles emerged. Among the groups striving to reduce the devastation of the Mongol onslaught were the muhaddithun (hadith scholars). One of the hadith scholars who confronted the Mongol invasion with both his pen and sword was Ibn Jama‘ah. His full name was Abū ‘Abd Allāh Badr al-Dīn Muhammad ibn Ibrāhīm ibn Sa‘d Allāh ibn Jamā‘ah al-Kinānī al-Hamawī al-Shāfi‘ī (d. 733/1333). He authored important works aimed at intellectually resisting the Mongols, reviving the spirit of jihad among Muslims, and preserving the Islamic social order amidst the widespread bloodshed caused by the Mongol invasion. Within this framework, he wrote Mustainad al-Ajnād fī Ālāt al-Jihād, Tahrīr al-Ahkām fī Tadbīr Ahl al-Islām, and Mukhtasar fī Fadl al-Jihād. These books played a vital role in sustaining the concept of jihad within Islamic society during the period of Mongol aggression. While Ibn Jama‘ah invited society to jihad with his pen, he also took his place on the front lines with his sword. In this regard, alongside his scholarly activities, he played an influential role in initiating military resistance. Through this dynamic character, Ibn Jama‘ah demonstrated that muhaddithun were not merely transmitters of hadith detached from social affairs, but scholars who, when necessary, could lead and guide their communities. Although various studies have been conducted on Badr al-Dīn Ibn Jama‘ah concerning hadith, jurisprudence, theology, religious education, politics, and governance, no independent research has yet focused specifically on his struggle as a muhaddith against the Mongol invasion. This study will first present brief information on his life, scholarly personality, and contributions in the field of hadith, and then examine his multifaceted struggle against the Mongols. In particular, his works on jihad will be introduced, and the authenticity and sources of the hadiths cited within these works will be critically evaluated.

Anahtar Kelimeler

• Hadith
• Ibn Jamaa
• Mongol
• Invasion
• Muhaddis

Kaynakça

1. Abdulcevâd, Halef. Kâdî Bedruddîn İbn Cemâa hayâtuhû ve âsâruhû ve menhecehû fi’t-tefsîri ve ulûmi’l-İslâmiyyeti. Nasr: Dâru’l-Beyan, 2. Baskı., 2007.
2. Abdulkerîm el-Kürdi, Muhammed b. Mahmûd b. Bedreddîn el-Hanefi Havaherzade. Şerhu muşkilâtu’l-Kudûrî. Risâletu Câmi‘yyetu, ts.
3. Abdurrahman el-Makdisî, Ebu’l-Ferec ʿAbdurrahman b. Muhammed b. Ahmed el-Hanbelî. eş-Şerhu’l-Kebîr ʿalâ Metni’l-Mukniʿ. 12 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-Arabî li’n-Neşri ve’t-Tevziʿi, 1983.
4. Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî el-Mervezî. Müsned. thk. Şuayb Arnaûd. 50 Cilt. b.y.: Müessesetu’r-Risâle, 1. Baskı., 2001.
5. Akpınar, Cemil. “İbn Cemâa, Bedreddin”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 19/388-392. İstanbul: TDV Yayınları, 1999.
6. Akpınar, Ömer Faruk. “İslam Edebiyatında Kitâbü’l-Cihâd’ların Muhteva Gelişimi”. Savaş ve Edebiyat Sempozyum Bildirisi. 2/255-283. Sakarya: Sakarya Üniversitesi, 2016.
7. Arslan, İhsan. Moğollar Arasında İslâmiyetin Yayılışı. İstanbul: Metamorfaz Yayıncılık, 2014.
8. Âşî, Muhammed b. Câbir el-Vâdî. Bernâmec. thk. Muhammed Mahfûz. Beyrut: Dâru’l-Garîbi’l-İslâmî, 1980.

9. Aynî, Bedreddîn Mahmûd. ʿİkdü’l-cümân fî târîhi ehli’z-zamân. thk. Muhammed Muhammed Emîn. Kâhire: Matbatu Dâru’l-Kutubi ve’l-Vesâigi’l-Kavmiyye, 2010.
10. Bakıllânî, Kâdî Ebû Bekr Muhammed b. Tayyib. Takrîb ve’l-İrşâd (es-Sağîr). Beyrut: Müessesetu’r-Risâle, 3. Baskı., 1998.
11. Beyhaḳî, Ebû Bekr Aḥmed b. el-Ḥüseyin b. ʿAlî el-Ḫüsrevcirdî el-. Menâḳibu’ş-Şâfiʿî. thk. es-Seyyid Aḥmed Saḳar. 2 Cilt. Kahire: y.y., 1390/1970.
12. Buhârî, Ebû Abdullah Muhammed İsmâîl b. İbrahim b. Muğîre Berdezbe el-Cu‘fî. es-Sahîh. thk. Cemâatu mine’l-Ulemâ. 9 Cilt. Mısır: Sultâniyye, 1893.
13. Caner, Abdurrahman. “Moğol İstilasında Fukahânın Tavrı -Bağdat ve Şam Özelinde-”. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 37 (Haziran 2021), 89-126. https://doi.org/10.35209/ksuifd.881699
14. Cemâleddîn, Ebu’l-Hasan Alî b. Yûsuf el-Keftî. İnbâhu’r-ruvât ‘âla enbâhi’n-nuhât. thk. Muhammed Ebu’l-Fadl İbrâhîm. Kahire: Dâru’l-Firi’l-Arabî, 1. Baskı., 1982.
15. Cüveynî, Âlâeddîn ‘Atâ Melik. Târihu fâtihi’l-‘âlemi (Cihan Güşâ). çev. Muhammed Sebâ‘î. Kahire: el-Merkezu’l-Kavmî lit’Terceme, 2007.
16. Çoban, Mehmet. İslâm Hukukunda Cihad Literatürü ve Bedreddin İbn Cemâa’nın Cihadla İlgili Eserlerinin Değerlendirilmesi. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Yüksek Lisans, 2020.
17. Demirci, Selim. Kriz Döneminde Hadis ve Yorum. Ankara: İlem Yayınları, 2020.
18. Ebû Dâvûd, Suleymân b. el-Eşʿas̱ es-Sicistânî. Sünenü Ebî Dâvûd. thk. Muḥammed Muḥyiddîn ʿAbdulḥamîd. 4 Cilt. Beyrut: el-Mektebetu’l-ʿAṣriyye, ts.
19. Ebû Dâvûd, Süleymân b. el-Eşʿas es-Sicistânî. es-Sünen. thk. Müslim, es-Sahîh, “Îmân” 34; Ebû Dâvûd, es-Sünen, ts., “Cihâd” 4; Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ Tirmizî, es-Sünen, thk. Şu‘ayb el-Arnaûd. 7 Cilt. b.y.: Dâru’r-Risâleti’l-ʿÂlemiyye, 2009.
20. Ebû Dâvûd, Süleymân b. el-Eşʿas es-Sicistânî. es-Sünen. thk. Muhammed Muhyiddîn ʿAbdulhamîd. 4 Cilt. Beyrut: el-Mektebetu’l-ʿAsriyye, ts.
21. Elbânî, Muhammed Nâsıruddîn el-. Sahîh Sünen Ebî Dâvûd. 8 Cilt. Kuveyt: Müessesetuün Garâs li’n-Neşri ve’t-Tevzi‘i, 1. Baskı., 1423.
22. Göksoy, İsmail Hakkı - Nejdet Durak (ed.). Uluslararası Türk Dünyasının İslamiyete Katkıları Sempozyumu: 31 Mayıs-1Haziran 2007. Isparta: SDÜ İlâhiyat Fakültesi, 2007.
23. Grigor, Aknerli. Moğol Tarihi. çev. Hrand D. Andreasyan. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları, 1954.
24. Hâlid b. Mansûr, el-Mutlak. Menhecu’l-İmâm Cemâleddîn es-Sermerî fî takrîri’l-akîde. b.y.: y.y., 1. Baskı., 2010.
25. İbn Battûta. Seyahatnamesi. çev. A. Sait Aykut. İstanbul: Yapı Kredi Kültür Sanat Yayıncılık, 4.baskı., 2010.
26. İbn Cemâa, Bedrüddîn. el-Menhelü’r-ravî fî ‘ulumi’l-hadisi’n-Nebevî. thk. Muhyiddîn Abdurrahman Ramazân. Dımeşk: Dâru’l-Fikr, 2. Baskı., 1985.
27. İbn Cemâa, Bedrüddîn. Îzâhu’d-delîl fî katʿi huceci ehli’t-taʿtîl. thk. Vehbi Süleyman Gavoçi el-Âlbâni. Mısır: Dâru’l-İslâmi li’t-Tabâ’ati ve’n-Neşri, 1990.
28. İbn Cemâa, Bedrüddîn. Muhtasaru Sahîhi’l-Buhârî. thk. Riyâd el-‘Îsâ. İstanbul: Dâru’l-Lubâb, 1. Baskı., 2018.
29. İbn Cemâa, Ebû Abdillâh Bedrüddîn Muhammed b. İbrâhîm b. Sa‘dillâh b. Cemâa el-Kinânî el-Hamevî eş-Şafîi. Müstenedü’l-ecnâd fi’l-alâti’l-cihâd ve muhtasar fî fazli’l-cihâd ve Fazâilu’l-remyi fî sebilillâh. thk. Ebî Ya‘kûb İshâk b. Ebî İshâk el-Karâh el-Hâfız. Dımeşk: Dâru’l-Vesâik, 2008.
30. İbn Cemâa, Ebû Abdillâh Bedrüddîn Muhammed b. İbrâhîm b. Sa‘dillâh b. Cemâa el-Kinânî el-Hamevî eş-Şafîi. Tahrîrü’l-ahkâm fî tedbîri ehli’l-İslâm. thk. Fuâd Abdülmün’im Ahmed. Doha: Menşûrâtu Riâseti’l-Muhâkemi’ş-Şer‘iyyeti ve’ş-Şûuni’d-Diniyye, 1985.
31. İbn Cemâa, Ebû Abdillâh Bedrüddîn Muhammed b. İbrâhîm b. Sa‘dillâh b. Cemâa el-Kinânî el-Hamevî eş-Şafîi. Tezkiratü’s-sâmi‘ ve’l-mütekellim fî edebi’l-âlimi ve’l-müteallim. thk. Muhammed Hâşim en-Nedevî. Beyrut: Dâru’l-Meârif, 1935.
32. İbn Cemâʿa, Ebû ʿAbdullâh Muḥammed b. İbrâhîm el-Kinânî. el-Eḥâdîs̱u’t-Tusâʿiyye. thk. ʿAbdulcevâd Ḫalef. b.y.: y.y., ts.
33. İbn Cemâʿa, Ebû ʿAbdullâh Muḥammed b. İbrâhîm el-Kinânî. el-Menhelu’r-Ravî fî Muḫtaṣar ʿUlûmi’l-Ḥadîs̱i’n-Nebevî. thk. Muḥyî’d-Dîn ʿAbdurrahman Ramaḍân. Dımaşk: y.y., 1406.
34. İbn Haldûn, Abdurrahman b. Muhammed b. Muhammed Ebû Zeyd Veliyyuddîn el-Hazramî el-İşbilî. Rıhle İbn Haldûn. Beyrut: Dâru’l-Kutubu’l-’ilmiyye, 1. Baskı., 2004.
35. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ’ İsmâîl b. Ömer b. Kesîr b. el-Kureşî ed-Dımaşkî. el-Bidâye ve’n-nihâye. thk. Alî Şîrî. b.y.: Dâru’l-İhyâi’t-Turâsî’l-Arabî, 1988.
36. İbn Mâce, Ebû ʿAbdullâh Muhammed b. Yezîd el-Kazvînî. es-Sünen. thk. Şuʿayb el-ʾArnaʾûd. 5 Cilt. b.y.: Dâru’-r-Risâleti’l-ʿÂlemiyye, 2009.
37. İbn Receb el-Hanbeli, Zeynuddîn Ebu’l-Ferc ‘Abdurrahman b. Şihâbeddîn Ahmed ed-Dımeşki. Zeylu tabakâti’l-Hanâbile. Kahire: Matbaatu’s-Sünneti’l-Muhammediyye, 1952.
38. İbn Şâkir el-Ketbî, Muhammed b. Şâkir b. Ahmed b. ‘Abdurrahmân b. Şâkir Salâhuddîn. Fevâtu’l-Vefeyât. thk. İhsân Muhammed b. Şâkir b. Ahmed b. ‘Abbâs. 4 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 1973.
39. İbn Şâkir el-Ketbî, Muḥammed b. Şâkir b. Aḥmed b. ʿAbdurraḥmân b. Şâkir Ṣalâḥuddîn. Fevâtu’l-Vefeyât. thk. İḥsân ʿAbbâs. 4 Cilt. Beyrut: Dâru Ṣâdır, 1973-74.
40. İbn Şeddâd, İzzeddîn Ebû Abdillâh Muhammed b. Alî b. İbrâhîm el-Ensârî el-Halebî. el-Aʿlâku’l-hatîre fî zikri ümerâʾi’ş-Şâm ve’l-Cezîre. b.y.: y.y., ts.
41. İbn Tağriberdî, Abdullâh Zâhirî el-Hanefî. Nucûmu’z-zâhira fî mulûki Mısır ve’l-Kâhire. Mısır: Dâru’l-Kutub, ts. İbn Teymiyye, Takıyyüddîn Ahmed b. Abdilhalîm b. Mecdiddîn Abdisselâm el-Harrânî. Takrîb fetâvâ İbn Teymiyye. Su’udiyye: Dâru İbni’l-Cevzi li’n-Neşri ve’t-Tevzi‘i, 1. Baskı., 2019.
42. İbnü’l-Esîr, Ebü’l-Hasan Alî b. Ebi’l-Kerîm Muhammed b. Muhammed b. Abdulkerîm b. Abdulvâhid eş-Şeybanî el-Cezerî. el-Kâmil fi’t-Târîh. thk. Ömer b. Abdusselam Tedmiri. 10 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Küttâbi’l-Arabî, 1. Baskı., 1997.
43. Jackson, Peter. Moğollar ve İslâm Dünyası. çev. Ali Fahri Doğan. İstanbul: Selenge Yayınları, 1. Baskı., 2022.
44. Makrîzî, Ahmed b. Alî Abdulkadir Ebû’l-Abbâs el-Hüseyni el-‘Ubeydi. es-Sulûk li ma’rifeti düveli’l-mulûk. thk. Muhammed ‘Abdulkadir ‘Ata. Beyrut: Dâru’l-Kutubu’l-’ilmiyye, 1. Baskı., 1997.
45. Müslim, Ebû Hüseyn Müslim b. Haccâc el-Kuşeyrî en-Nisâbûrî. es-Sahîh. thk. Muhammed Fuâd ‘Abdulbâkî. Kahire: Matbeatun Îsâ el-Bâbî’l-Halebî ve Şerikâhu, 1955.
46. Necid el-A‘lâm. ed-Dureru’s-seniyye fi’l-ecvebeti’n-necdiyye. thk. Abdurrahman b. Muhammed . Kâsım. b.y.: y.y., 6. Baskı., 1996.
47. Nesâʾî, Ebû ʿAbdurraḥmân Aḥmed b. Şuʿayb el-Ḫorâsânî en-. es-Sunenu’l-Kubrâ. thk. Ḥasen ʿAbdulmunʿîm. 10 Cilt. Beyrut: Muʾessesetu’r-Risâle, 1421/2001.
48. Özçelik, Sait - Dilek, Mehmet. “İbn Cemâa’nın Münâsebâtü Terâcimi’l-Buhârî li-Ehâdîsi’l-Ebvâb Adlı Eserinin İncelenmesi”. Turkish Academic Research Review 8/3 (2023), 1352-1364.
49. Özdemir, Hacı Ahmet. “Müsta‘sım-Billâh”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 32/126-127. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
50. Özel, Ahmet. “İbn Dakikul‘îd”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 19/407-409. İstanbul: TDV Yayınları, 1999.
51. Özgüdenli, Osman Gazi. “Moğollar”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 30/225-229. Ankara: TDV Yayınları, 2020.
52. Safedî, Salâhuddîn Halîl b. Aybek b. ʿAbdullâh. el-Vâfî bi’l vefeyât. thk. Ahmed el-Arnâʿûd - Turkî Mustafâ. 29 Cilt. Beyrut: y.y., 2000.
53. Safedî, Salahuddîn Halîl b. Aybek b. ʿAbdullâh es-. el-Vâfi bi’l-Vefeyât. thk. Ahmed Arnaûd. 29 Cilt. Beyrut: Dâru İhyai’t-Turâs, 2000.
54. Subkî, Tâcuddîn Abdulvehhâb b. Takıyyuddîn es-. Tabakâtu’ş-şafi‘iyyeti’l-kübrâ. thk. Mahmûd Muhammed et-Tanâhî, ’Abdulfettah Muhammed el-Hulû. 10 Cilt. b.y.: Hicr li’t-tabeâti ve’n-neşr ve’t-tevzi‘, 2. Baskı., 1992.
55. Şekâvî, Emîn b. Abdillâh eş-. ed-Dureru’l-muntekâ min kelimâti’l-mulga. b.y.: y.y., ts.
56. Şihâbuddîn, Ahmed b. Yahya b. Fazlillah el-Kuraşî el-‘Adevî el-Ömerî. Mesâliku’l-ebsâr fî memâliki’l-emsâr. b.y.: el-Mecmu‘u’s-Sekâfî, 2002.
57. Tahir Süleyman, Hemûde. Celâleddîn es-Suyûtî âsrahu ve hayâtehu ve âsârahu ve cuhudehu fi’d-dersi’l-lugavî. Beyrut: el-Mektebu’l-İslâmî, 1989.
58. Takıyyüddîn el-Makrizî, Ahmed b. Ali b. Abdulkadir. Mevâiz ve’l-i‘tibâr bi zikri’l-hitat ve’l-âsâr. Beyrut: Dâru’l-Kutubu’l-‘ilmiyye, 1997.
59. Takiyyuddîn el-Makrîzî. el-Mukaffal-kebîr. thk. Muhammed el-Ya‘lâvî. Beyrut: Dâru’l Garbi’l-İslâmi, 2. Baskı., 2006.
60. Taşkın, Kemal. Moğollarda Din ve Devlet İlişkisi (1206-1294). Muğla: Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi, Yüksek Lisans, 2021.
61. Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ. es-Sünen. thk. Şu‘ayb el-Arnaûd. Dâru’r-Risâleti’l-Âlemiyyeti, 2009.
62. Tomor, Cengiz. “İbnü’l-Füvatî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 21/47-49. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.
63. Tural, Murat. “Hülâgû Han’ın Bağdat’ı İstilası (1258) ve Tahribe Teşvik Meselesi”. Tarih Okulları Dergisi XXX (2017), 21-50. https://doi.org/10.14225/Joh1097
64. Yılmaz, Orhan. İbn Kayyim el-Cevziyye. İstanbul: Kitap Dünyası, 2019.
65. Yûnûnî, Kutbuddin Ebu’l-Feth Mûsâ b. Muhammed. Zeylu mir‘âtu’z-zamân. Kahire: Dâru’l-Kutubi’l-İslâmî, 2. Baskı., 1992.
66. Yusuf el-Keremî, Mer‘î. Kevâkibu’d-durriyye fî menâkibi’l-müctehid İbn Teymiyye. thk. Necm Abdurrahman Halef. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 1986.
67. Zehebî, Şemseddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân. Siyeru a‘lâmi’n-nübelâ. thk. Mecmûatu mine’l-Muhakkıkîn bi İşrâfi‘i-Şeyh Şuayb el-Arnâûd. 23 Cilt. b.y.: Müessesetu’r-Risâle, 3. Baskı., 1985.
68. Zehebî, Şemseddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân. Târihu’l-İslâm. thk. Ömer b. Abdüsselâm et-Tedmirî. Beyrut: Dâru’l-Kitâbu’l-’Arabiyye, 2. Baskı., 1993.