Suriye’de Çocuk Hikâyelerinin Psikolojik İşlevleri ve Özellikleri; 1995-2005 Yılları Arası

Öz

Çocuk edebiyatı, çocuğun iç dünyasıyla doğrudan temas eden kültürel söylemlerden biri olması bakımından psikolojik ve pedagojik alanlarda özel bir öneme sahiptir. Çocuk, hassas duygusal yapısı ve henüz tam anlamıyla istikrar kazanmamış duygulanımı nedeniyle, hikâyeyi yalnızca dilsel bir metin olarak değil; duygu dünyasının oluşumuna katkı sağlayan, davranışlarını yönlendiren ve hayal gücünü geliştiren bütüncül bir yaşantı olarak algılar. Bu doğrultuda söz konusu çalışma, 1995–2005 yılları arasında Suriye’de üretilen çocuk hikâyelerinde yer alan psikolojik işlevleri ile algısal ve duygusal özellikleri incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışma, çocuk hikâyesinin yalnızca eğlendirici bir araç olmadığı; aksine çocuğun kişiliğinin inşasına ve kendisiyle çevresindeki dünyayı algılayış biçiminin şekillenmesine katkıda bulunan etkili bir psikolojik söylem olduğu varsayımından hareket etmektedir. Bu çerçevede, betimleyici-analitik yöntemini benimseyen çalışmamız; giriş, iki ana bölüm ve sonuç kısmından oluşmaktadır. Birinci bölümde hikâyenin psikolojik işlevleri ele alınmakta; çocuk duygularının eğitilmesindeki rolü, olumsuz eğilimlerin dolaylı yollarla açığa çıkarılması ve giderilmesi, çocuğun trajik ve korkutucu atmosferlerden uzaklaştırılması ile onun psikolojik ve bilişsel gereksinimlerinin karşılanmasına katkısı ortaya konulmaktadır. İkinci bölümde ise Suriye’de çocuk hikâyelerinin başlıca psikolojik özellikleri üzerinde durulmaktadır. Bunlar arasında; gerçek ile hayalin iç içe geçtiği çocuğa özgü gerçeklik algısı, çocuğun cansız varlıklara ve diğer canlılara yaşam ve duygu atfettiği animistik eğilim, düşünce üzerinde duygulanımın baskınlığı (ki bu durum hikâyeyi çocuğun duyguları ve içsel çatışmaları için hassas bir ayna hâline getirir) ve psikolojik dengeyi sağlamaya yönelik bir mekanizma olarak hayal gücünün zenginliği yer almaktadır. Sonuç bölümünde ise çalışmanın ulaştığı temel bulgular ortaya konulmaktadır. Bu çalışma, Suriye’deki çocuk hikâyelerinin yerine getirdiği psikolojik işlevleri ortaya koymayı ve anlatı yapısını belirleyen psikolojik özellikleri, çocuğa özgü alımlama biçimi ışığında tanımlamayı amaçlamakta; Suriye’de çocuk edebiyatından seçilmiş anlatı örneklerinin analitik bir incelemesine dayanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Çocuk edebiyatı
• Hikâye
• Psikolojik işlev
• Hayal gücü
• Duygulanım.

The Psychological Functions and Characteristics of Children’s Stories in Syria; between 1995 - 2005

Öz

Children’s literature occupies a distinctive position in both psychological and educational fields, as it constitutes one of the cultural discourses most closely connected to the child’s inner world.Given the child’s emotional sensitivity and still-developing affective stability the child receives the story not merely as a linguistic text, but as an integrated affective experience that contributes to the formation of emotions, the guidance of behavior, and the development of imaginative capacities. Accordingly, this study examines the psychological functions as well as the cognitive and affective characteristics of children’s stories in Syria from 1995 to 2005. The study is grounded in the central assumption that the children’s story is not simply a means of entertainment; rather, it represents an effective psychological discourse that contributes to the construction of the child’s personality and the shaping of self-awareness and awareness of the surrounding world. On this basis, the research, adopting a descriptive-analytical methodology, consists of an introduction, two main sections, and a conclusion. The first section focuses on the psychological functions of the story, elucidating its role in refining children’s emotions, revealing and indirectly addressing negative tendencies, distancing the child from tragic and frightening atmospheres, and fulfilling psychological and cognitive needs. The second section highlights the most salient psychological features of children’s stories in Syria, including the child’s distinctive sense of reality in which fact and imagination intertwine; the animistic tendency through which the child attributes life and emotions to inanimate objects and other beings; the dominance of affect over cognition, rendering the story an accurate reflection of the child’s emotions and inner conflicts; and the richness of imagination as a psychological mechanism for compensation and balance. The conclusion presents the principal findings of the study. Overall, this research seeks to uncover the psychological functions performed by children’s stories in Syria and to identify the psychological characteristics that distinguish their narrative structure, in light of the nature of child reception, through an analytical approach to selected narrative models from Syrian children’s literature.

Anahtar Kelimeler

• Children’s literature
• Story
• Psychological function
• İmagination
• Affectivity.

الوظائف النفسيـّة وسماتها لحكايات الأطفال في سورية ما بين عامي 1995-2005م

Öz

يحظى أدب الأطفال بأهمية خاصة في الحقل النفسي، بوصفه أحد أكثر الخطابات الثقافية اتصالًا بعالم الطفل الداخلي. فالطفل، بحساسيته المرهفة وتكوينه الوجداني غير المستقر، يتلقّى الحكاية لا باعتبارها نصًا لغويًا فحسب، بل تجربة شعورية متكاملة تسهم في تشكيل وجدانه، وتوجيه سلوكه، وتنمية قدراته التخيلية. بناء عليه تتناول هذه الدراسة الوظائف النفسية والسمات الإدراكية والوجدانية في حكايات الأطفال في سورية خلال الفترة الممتدة بين عامي 1995-2005م. وتنطلق الدراسة من فرضية أساسية مفادها أن حكاية الطفل ليست مجرد وسيلة ترفيهية، بل خطاب نفسي فاعل يسهم في بناء شخصية الطفل، وتشكيل وعيه بذاته وبالعالم المحيط به. استنادًا على ما ذكرنا يتكوّن بحثنا هذا – والذي سنتّبع فيه المنهج الوصفي التحليلي – من مقدمة وقسمين وخاتمة. تركّز الدراسة في القسم الأول على الوظائف النفسية للحكاية، فتبيّن دورها في تهذيب انفعالات الطفل، وكشف الميول السلبية لديه ومعالجتها بصورة غير مباشرة، وإبعاده عن الأجواء المأسوية والمخيفة، وتلبية حاجاته النفسية والمعرفية. وفي القسم الثاني، تسلّط الدراسة الضوء على أهمّ السمات النفسية لحكايات الأطفال في سورية، من قبيل؛ واقعية الطفل الخاصة التي تمتزج فيها الحقيقة بالخيال، والنزعة الإحيائية، حيث يضفي الطفل الحياة والمشاعر على الجمادات والكائنات، وهيمنة الوجدان على التفكير، بما يجعل الحكاية مرآة دقيقة لمشاعر الطفل وصراعاته، وخصوبة الخيال بوصفه آلية نفسية للتعويض والتوازن. وفي الخاتمة تبيّن الدراسة أهم النتائج التي توصلت إليها في هذا الموضوع. تسعى هذه الدراسة إلى الكشف عن الوظائف النفسية التي تؤديها حكايات الأطفال في سورية، وتحديد السمات النفسية التي تميز بنيتها السردية، في ضوء طبيعة التلقي الطفولي، وذلك من خلال مقاربة تحليلية لنماذج سردية مختارة من أدب الطفل السوري.

Anahtar Kelimeler

• أدب الأطفال
• الحكاية
• الخيال
• الوجدان
• الوظيفة النفسية

Kaynakça

1. Abdullah, Âsıf. Lev Küntü Hisânen. Dimaşk: İttihâdü’l-Küttâbi’l-ʿArab, 2000.
2. Ali Huveyle, Recâ. Dünyâ el-Esrâr. Dimaşk: İttihâdü’l-Küttâbi’l-ʿArab, 2001.
3. Bettelheim, Bruno. et-Tahlîl en-nefsî li’l-hikâyât eş-şaʿbiyye. Beyrut: Dâru’l-Murûç, 1985.
4. Caʿfer, Abdürrezzak. el-Hikâye es-sâhire; Dirâse fî Edebi’l-Atfâl. Dimaşk: İttihâdü’l-Küttâbi’l-ʿArab, 1985.
5. Ebû Tavk, Muvaffak. Yevmiyyât Dumûʿ. Dimaşk: İttihâdü’l-Küttâbi’l-ʿArab, 1999.
6. Güleryüz, Hasan. Yaratıcı Çocuk Edebiyatı. Ankara: Pegem Yayıncılık, 2003.
7. Hâşimî, Nureddin. Ezhârü’s-sadâḳa. Dimaşk: İttihâdü’l-Küttâbi’l-ʿArab, 2003.
8. Hatîb, Ârif. el-Büstanü’l-ezrek. Dimaşk: İttihâdü’l-Küttâbi’l-ʿArab, 1997.

9. Helâve, Muhammed es-Seyyit. el-Edebü’l-kasasî li’t-tıfıl; Madmûn İçtimâʿî Nefsî. İskenderiye: Müessesetü Havres ed-Devliyye, 2000.
10. Hîtî, Hâdî Nuʿmân. “Sekâfetü'l-atfâl”. Silsiletü ʿÂlemi’l-Maʿrife, 123 (1988): 171-190.
11. Hoca, Ğâliye. el-Fusûl el-mecnûne. Dimaşk: İttihâdü’l-Küttâbi’l-ʿArab, 2001.
12. Keylânî, Lînâ. Yuhkâ Enne. Dimaşk: İttihâdü’l-Küttâbi’l-ʿArab, 1999.
13. Keyyâlî, Necîb. Emîretü’s-sükker. Dimaşk: İttihâdü’l-Küttâbi’l-ʿArab, 2003.
14. Kıbrıs, İbrahim. Uygulamalı Çocuk Edebiyatı. Ankara: Eylül Yayınevi, 2000.
15. Nâdir, Muvaffak. Luʿbetü’n-nehir. Dimaşk: İttihâdü’l-Küttâbi’l-ʿArab, 2003.
16. Oğuzkan, Ali Ferhan. Çocuk Edebiyatı. Ankara: Anı Yayıncılık, 2001.
17. Şemmâs, İsa. “Vazâʾifu Edebi’l-atfâl”. Cerîdetü’l-Üsbûʿi’l-Edebî, 16 Haziran 2012.
18. Taha, Cümâne. Muğâmaratu Semeke. Dimaşk: İttihâdü’l-Küttâbi’l-ʿArab, 2001.
19. Übeyd, Hayreddin. Cebelü’s-sükker. Dimaşk: İttihâdü’l-Küttâbi’l-ʿArab, 2000.
20. Übeyd, Hayreddin. Hikâyât şaʿbiyye li’l-atfâl. Dimaşk: İttihâdü’l-Küttâbi’l-ʿArab, 2004.
21. Yamânî, Selâm. el-Luʾluʾe. Dimaşk: İttihâdü’l-Küttâbi’l-ʿArab, 2003.
22. Yunus, Abdülhamid. el-Hikâye eş-şaʿbiyye. Kahire: el-Hey’etü’l-Mısriyyetü’l-ʿÂmme li’l-Küttâb, t.y.