Tefsir Usûlü Perspektifinden Yapay Zekâ Çıktılarının Epistemik ve Ontolojik Değeri

Öz

Yapay zekânın tefsir ilminde anlamlı metinler üretebilme kapasitesi, günümüzde hem teknik hem de ilmî açıdan tartışılan bir mesele hâline gelmiştir. Bu çalışma, söz konusu meseleyi tefsir usûlü perspektifinden ele alarak yapay zekâ tarafından üretilen metinlerin usûlî anlamda tefsir sayılıp sayılamayacağını normatif bir çerçevede değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Araştırmada, İslâm tefsir geleneğinde yorumun ontolojik statüsünü ve dinî-ilmî meşruiyetini belirleyen sorumlu muhataplık, temsiliyet ve ilmî geçerlilik ölçütleri esas alınmış, analizler klasik tefsir usûlünün kavramsal ilkeleri doğrultusunda yürütülmüştür. Bu çerçevede yorumun yalnızca dilsel ve teknik bir faaliyet değil, aynı zamanda bilinç, niyet ve anlam sorumluluğu gerektiren bir eylem olduğu kabul edilmiştir. İnceleme sonucunda yapay zekânın bilgi tasnifi, metin çözümlemesi ve dilsel tutarlılık üretimi bakımından yüksek kapasiteye sahip olduğu vurgulanmıştır. Bununla birlikte ortaya konan metinlerin, yorumun dinî ve ilmî sorumluluğunu üstlenen bilinçli bir özneye dayanmaması, klasik usûl anlayışında tanımlanan tefsir faaliyetiyle tam bir örtüşme sağlamamasına yol açmaktadır. Yapay zekâ çıktıları, kaynaklar arasındaki ilişkileri görünür kılma, kavramlar arası tutarlılığı güçlendirme ve metin çözümlemesini sistematik hâle getirme bakımından önemli katkılar sunabilmektedir. Bununla birlikte, yorumun temsil ettiği normatif sorumluluğu üstlenememeleri sebebiyle, bu çıktılar bağımsız bir tefsir metni olarak değil, yorum faaliyetini destekleyen yardımcı araçlar olarak değerlendirilmelidir. Tefsir ile yapay zekâ ilişkisini ele alan bazı çalışmalar bulunmakla birlikte, bu çalışmaların büyük ölçüde konuyu ampirik ve uygulama merkezli bir çerçevede ele aldığı görülmektedir. Buna karşılık bu çalışma, tefsir usûlünde yer alan temel ilkeleri esas almakta ve yapay zekâ tarafından üretilen yorum metinlerini bu ilkeler çerçevesinde karşılaştırmalı olarak değerlendirmektedir. Bu yönüyle çalışma, tefsir ile yapay zekâ üretimi arasındaki sınırı usûl temelli bir yaklaşımla ortaya koymayı ve alandaki tartışmalara kavramsal bir açıklık kazandırmayı hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

• Tefsir
• Tefsir Usûlü
• Normatif Yaklaşım
• Yapay Zekâ Çıktıları
• Ontolojik Değer.

On the Epistemic and Ontological Value of Artificial Intelligence Outputs: A Tafsīr Methodological Approach

Öz

Artificial intelligence’s capacity to generate meaningful texts within the field of Qur’anic (exegesis) tafsīr has become a subject of growing debate from both technical and scholarly perspectives. This study examines the issue from the standpoint of tafsīr methodology (usūl al-tafsīr) and aims to evaluate, within a normative framework, whether texts produced by artificial intelligence can be regarded as tafsīr in the methodological sense. The analysis draws upon core criteria that determine the ontological status of interpretation and its religious-scholarly legitimacy in the Islamic exegetical tradition, including responsible addressability, representational authority, and scholarly validity. In this context, interpretation is understood not merely as a linguistic or technical activity but as an act requiring consciousness, intentionality, and responsibility for meaning. The study finds that artificial intelligence demonstrates a high capacity for information classification, textual analysis, and the production of linguistic coherence. However, because this mode of production does not rest upon a conscious subject capable of assuming religious and scholarly responsibility, it does not fully correspond to the activity of tafsīr as defined in the classical methodological tradition. AI outputs can make valuable contributions by revealing relationships among sources, strengthening conceptual consistency, and systematizing textual analysis. Nevertheless, since they cannot assume the normative responsibility inherent in interpretation, such outputs should be regarded not as independent tafsīr texts but as auxiliary tools that support interpretive activity. The study clarifies the boundary between tafsīr and AI-generated content through a methodology-based approach, thereby offering conceptual clarity to ongoing scholarly discussions.

Anahtar Kelimeler

• Tafsîr
• Tafsiîr Methodology
• Normative Approach
• Artificial Intelligence Outputs
• Ontological Value.

Kaynakça

1. Altay, Şeyma. Tefsirde Yorum ve Öznellik. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2022.
2. Begavî, Ebû Muhammed Muhyissünne el-Hüseyn b. Mes‘ûd b. Muhammed b. el-Ferrâ’ el-. Şarhu’s-sünne. thk. Şuayb Arnaud – Muhammed Zuheyr eş-Şȃvȋş. Dımaşk: el-Mektebetu’l-İslami, 2. Basım, ts.
3. Bingöl, Kaan vd. “Depreme dayanıklı mimari tasarımda yapay zeka uygulamaları: Derin öğrenme ve görüntü işleme yöntemi ile düzensiz taşıyıcı sistem tespiti”. Gazi Üniversitesi Mühendislik Mimarlık Fakültesi Dergisi 35/4 (2020), 2197-2209.
4. Bozkurt, Aras. “ChatGPT, üretken yapay zekâ ve algoritmik paradigma değişikliği”. Alanyazın Eğitim Bilimleri Eleştirel İnceleme Dergisi 4/1 (2023), 63-72.
5. Cebecioğlu, Havva. Hadîd Sûresinin 25. Âyeti Bağlamında Tefsirde Yapay Zekâ Kullanımının İmkânı. Yayımlanmamış: Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi, Yüksek Lisans, 2024.
6. Demirkol, Nihat - Akgün, İbrahim. “Yapay Zekâ (YZ) ile Objektif Bir Tefsir Çeşidi Mümkün Mü?” Usul İslam Araştırmaları Dergisi 44 (2025), 65-96.
7. Doğru, Abdullatif. Tefsir ve yapay zekâ (Tartışmalı konular ile Microsoft Copilot, Google Gemini Advanced 1.5 pro ve Chatgpt-4o örneği). Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı: Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, 2025.
8. Ferâhîdî, Ebû Abdirrahman el-Halil b. Ahmed b. Amr b. Temîm el-Basrî el-. Kitâbü’l-ayn. thk. Mehdî el-Mahzûmî – İbrahim es-Sâmiraî. Mektebetu’l-Hilâl, ts.

9. Gelgeç, Sevim. “Yapay Zekâ Modellerinin Tefsir Tarihi Özelinde İncelenmesi”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 24/3 (Özel Sayı: Yapay Zeka ve İlahiyat: Yeni Paradigmalar), 493-519.
10. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ İsmail. Tefsîru’l-Kur’ani’l- ʿAzîm. 4 Cilt. Beyrut: Darü’l-Kutübi’l-İlmiyye, 1. Basım, ts.
11. İbn Sîdâ, Ebu’l-Hasan ali b. İsmail b. Sîdâ el-Mursî. el-Muhkim ve’l-muhîti’l- ʿâzam. 11 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1. Basım, ts.
12. İbn Teymiyye, Ebû’l-Abbâs Takıyyüddîn Ahmed b. Abdülhalîm b. Abdüsselâm b. Abdullah b. Ebû’l-Kâsım b. Muhammed el-Harrânî el-Hanbelî ed-Dımeşkî. Mukaddimetun fi usuli’t-tefsir. Beyrut: Dâr Mektabetu’l-Hayât, 1980.
13. İbn Teymiyye, Takıyyüddîn Ebü’l-Abbâs Ahmed b. Abdülhalîm b. Abdüsselâm b. Abdullah b. Ebü’l-Kâsım b. Muhammed İbn Teymiyye el-Harrânî. Mukaddime fî Usûli’t-Tefsîr. Beyrut: Dâr Mektebetü’l-Hayât, 1980.
14. Kara, İrfan. Kur’an Araştırmalarında Yapay Zekâ. ed. Cihan Kara. İstanbul: Kitap Dünyası, 1. Basım, 2024.
15. Kattân, Mennâ’ b. Halil el-. Mebâhis fi ulûmi’l-Kur’an. Mektebetü’l-Mearif, 3. Basım, 2000.
16. Kattân, Mennâ’ b. Halil el-. Mebâhis fi ulûmi’l-Kur’an. Mektebetü’l-Mearif, 3. Basım, 2000.
17. Mâverdî, Ebü’l-Hasen Alî b. Muhammed b. Habîb el-Basrî el-. en-Nüket ve’l-ʿuyûn. thk. es-Seyyid b. Abdülmaksud b. Abdürrahim. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
18. Mert, Fatih vd. “Öznitelik Seçiminde Genetik Algoritma Kullanılarak Kur’an-ı Kerim Ayetlerinin Otomatik Sınıflandırılması” 9/4 (2022), 1484-1494.
19. Nesȃȋ, Ebu Abdirrahman Ahmed b. Şuayb b. Ali el-Horasȃnȋ en-. Fezâilü’l-Kur’ân. thk. Fârûk Hammâde. Beyrut: Dâr İhyâʾi’l-ʿUlûm, 2. Basım, 1413.
20. Nûruddîn Itr, Nûruddîn Muhammed ʿItr el-Halebî. Ulûmu’l-Kur’âni’l-Kerîm. Dımaşk: Matbaʿatü’s-Sabâh, 1. Basım, 1993.
21. Semerkandî, Ebü’l-Leys Nasr b. Muhammed b. Ahmed b. İbrâhîm es-. Bahru’l-ulûm, ts.
22. Suyutî, Abdurrahman b. Ebî Bekr Celaleddin es-. ed-Durrü’l-Mensûr. Beyrut: Dârü’l-Fikir, ts.
23. Suyutî, Abdurrahman b. Ebî Bekr Celâluddîn es-. el-İtkân fi ʿulûmi’l-Kur’ân. 4 Cilt. Kahire: el-Hey’etu’l-Mısriyye lil-Kütübi’l-Âmme, 1974.
24. Taberî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr b. Yezîd el-Âmülî et-. Camiü’l-beyân fi te’vîli’l-Kur’an. thk. Ahmed Muhammed Şakir. Beyrut: Müessesetürrisâle, 1. Basım, 2000.
25. Tirmizî, Ebû İsa Muhammed b. İsa b. Sevre b. Musa b. ed-Dahhâk et-. Sünen. thk. Ahmed Muhammed Şakir, Muhammed Fuad Abdülbaki. Mısır: Mustafa el-Bâbî el-Halebî, 1975.
26. Walker, Chris Stokel. “ChatGPT listed as author on research papers: many scientists disapprove”. Nature 613. Yahyâ b. Sellâm, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Sellâm b. Ebî Sa‘lebe et-Teymî. et-Tasârîf li Tefsîri’l-Kur’ân. thk. Hind Şelebî, 1979.
27. Zehebî, Muhammed Hüseyin ez-. et-Tefsîr ve’l-müfessirûn. Kahire: Mektebetü Vehbe, ts.
28. Zerkeşî, Ebû Abdullah Bedruddîn Muhammed b. Abdullah b. Bahâdır ez-. el-Burhân fî Ꜥulûmi’l-Kur’ân. thk. Muhammed Ebü’l-Fazl İbrahim. Beyrut: Dâru’l-MaꜤrife, 1. Basım, 1956.
29. Zurkânî, Muhammed Abdülazim ez-. Menâhilu’l-irfân fî ulûmi’l-Kur’an. Matbaatu İsa el-Bâbî el-Halebî, ts.
30. ChatGPT. “ChatGPT”. Erişim 22 Mart 2026. https://chatgpt.com/tr-TR/ “Revolutionary Islamic AI Unveiled at Virtual Quran and AI Conference - Muslim Views”, 14 Ağustos 2024.
31. https://muslimviews.co.za/revolutionary-islamic-ai-unveiled-at-virtual-quran-and-ai-conference/
32. “‘Yapay Zeka ve İslami İlimler Buluştu’ - İlahiyat Fakültesi | Eskişehir Osmangazi Üniversitesi”. Erişim 28 Temmuz 2025. https://ilahiyat.ogu.edu.tr/Haber/Detay/275/yapay-zeka-ve-islami-ilimler-bulustu?utm_source=chatgpt.com;https://iqra.study/ai-and-the-quran-conference-2024/?utm_source=chatgpt.com;